Almannamįl - Frįgreišing

 

101-6  Frįgreišing um almannamįl

Įr 1999, 16. aprķl, legši Helena Dam į Neystabų, landsstżrismašur ķ almanna- og heilsumįlum, vegna landsstżriš fram soljóšandi

Frįgreišing um almannamįl sambęrt grein 51, stk. 4 ķ tingskipanini

Į almannaųkinum hevur landsstżriš sett sęr fyri at gera munagóš framtųk bęši višvķkjandi lóggįvuni og višvķkjandi tęnastum. Taš er neyšugt at laga almanna lóggįvuna til fųroyskan tųrv og fųroysk višurskifti til tess at skapa eitt haldgott grundarlag undir einum vęlferšarsamfelag, har sķnįmillum įbyrgdin millum borgaran og myndugleikan eins vęl og samhaldsfestiš millum ųll veršur sett ķ hįsęti.

Landsstżriš hevur sett sęr fyri:

  1. at gera nżggja lóggįvu, sum skal loysa galdandi donsku forsorgarlógina og donsku barnaforsorgarlógina av, eins og kunngeršir til lóggįvu og fyrisiting.
  2. at bųta um stųšuna innan eldrarųkt, eins vęl og at bųta um bśstašarmųguleikarnar hjį teimum, sum av heilsuįvum ella av ųšrum įvum ikki longur kunnu bśgva heima
  1. at bųta um umstųšurnar hjį rųrslu- og menningartarnašum viš at menna bśstašar-, starvs- og samferšslumųguleikar teirra.
  2. at gera eitt greitt uppgįvu og įbyrgdarbżti millum land og kommunu innan almanna ųkiš

Fyrireikingarnar til lóggįvuna į almannaųkinum, sum landsstżriš skjżtir upp fęr felagsheitiš trivnašarlóggįvan, er fariš ķ gongd, og veršur forsorgarlógin og barnaforsorgarlógin eftir ętlan lųgd fyri tingiš ķ heyst.

Ķ hjįlųgdu frįgreišing veršur greitt frį, hvussu galdandi lóggįva virkar og veršur umsitin ķ dag, og sagt veršur frį, hvųrjar dagfųringar eru skilagóšar at fremja. Harumframt eru įvķs hent skjųl hjįlųgd.

Viš hesum ašaloršaskifti vil landsstżriš birta uppundir eitt fruktagott kjak, įšrenn endalig stųša veršur tikin til, hvussu nżggja trivnašarlóggįvan skal oršast. Tęr lógir sum ķ fyrstu atlųgu skulu gerast eru forsorgarlógin og barnaforsorgarlógin, og snżr frįgreišingin seg tķ ķ hųvušsheitum um hesar bįšar lógir.

Somuleišis eigur ašaloršaskiftiš um almannamįl at geva eina įbending um, hvar tųrvur er į stųrri jįttanum til ųkiš eins og eina įbending um, hvar mųguleiki er at rationalisera.

Landsstżriš metir, at taš er umrįšandi at so nógv sum mųguligt taka lut ķ oršaskiftinum, tķ trivnašarlóggįvan er, og eigur framhaldandi at vera eitt felags trygdarnet undir allar fųroyingar. Men av tķ at tųrvurin į veitingum frį tķ almenna tykist at ųkjast, og av tķ at familju- bśstašar og arbeišsmynstriš er ķ stųšugari broyting, er umrįšandi, at vit megna at fylgja viš į lóggįvuųkinum og at vit menna samskiftiš millum borgarar og fyrisiting. Tó mugu vit eisini gera okkum greitt, at betri veitingar og śtbyggingar į eitt nś stovnsųkinum bera meirśtreišslur viš sęr. Taš kann ķ hesum sambandi vera vert at nevna, at ķ fleiri av okkara noršurlendsku grannalondum eru śtreišslurnar til almannųkiš lutfalsliga vęl hęgri enn ķ Fųroyum.

Lóggįvan og umsitingin skal stimbra familjuna sum eina berandi eind ķ samfelagnum, men samstundis geva tķ alsamt vaksandi tali av einsamallum uppihaldarum trygg kor. Hetta er ein sera trupul uppgįva at sjóša saman ķ lóggįvu, og mugu vit tķ heita į allar fųroyingar at skilja, at neyšugt er at skilja millum stųk og hjśn og veitingum teirra.

Spurningurin um pensjónslóggįvu veršur ikki umrųddur ķ hesari frįgreišing viš teirri grundgeving, at lóg um almennar pensjónir er lųgd fyri Lųgtingiš. Ķ višmerkingunum til nevndu lóg er greitt frį, hvųrjar ętlanir landsstżriš harumframt hevur til įbųtur į pensjónsųkinum. Millum annaš ętlar landstżriš at leggja lógaruppskot fyri tingiš, sum tryggjar, at allir pensjonistar bęši fyritķšar- og fólkapensjonistar fįa pensjón, sama um teir bśgva heima, į stovni, rųktarheimi ella ķ sambżli. Eisini kann nevnast, at įsetingarlógin fer at merkja eina munandi hękking av pensjónsvišbótunum, og lóggįva veršur lųgd fyri Lųgtingiš, sum skal tryggja, at allir lųnmóttakarar hava sķna egnu pensjónsuppsparing. Allar hesar lógir fįa gildi frį 1. januar įr 2000. 

Višvķkjandi nżggjari forsorgarlóg
Bęši lóggįvan og śtinnandi fyrisitingin į ųkinum skal hava til endamįls at seta borgaran t.m. višskiftafólkiš ķ mišdepulin, at seta karmar og geva mųguleikar til tess at gera óhjįlpin sjįlvhjįlpin, og at so fįir borgarar sum mųguligt verša fastlęstir ķ einari stųšu, sum er treytaš av varandi veitingum. Tķ varandi veitingar virka ofta sum skašiligur "upphųggingarstušul". Ķ nżggju lóggįvuni skal stųrri dentur leggjast į, at veitingar og mįlsvišgerš mišvķst hevur til endamįls at bśgva fųrleikaskerdar borgarar śt, soleišis at teir reelt verša fųrir fyri at taka įbyrgd av egnum lķvi og koma ķ arbeiši, um taš į nakran hįtt ber til. Samstundis skal samfelagiš tryggja višskiftafólki ķ veiku stųšu sķnari.

Endamįliš viš lóggįvuni er eisini at rationalisera mįlsvišgerš og mannagongdir į ein tķlķkan hįtt, at orka veršur tųk til verulig sosialpolitisk framtųk. Ķ trišja lagi er endamįliš at įseta sķnaįmillum skyldur og ręttindi millum borgaran og almennu skipanirnar, til dųmis ķ hvųnn mun višskiftafólk hava skyldu at taka av arbeišs- śtbśgvingar ella endurbśgvingartilbošum, og hvųrjar umstųšur land og kommuna eiga at tryggja ķ hesum sambandi, t.d. barnaansing.

Ķ frįgreišingini veršur vķst į, at bęši nżggja fyrisitingarlógin eins vęl og tann alsamt vaksandi tųrvurin į veitingum og tęnastum frį Almannastovuni hevur ųkt munandi um krųvini til umsitingina, og hevur umsitingin ikki veriš fųr fyri at halda tųrn.

Til tess at loysa henda trupulleika eru tveir kostir ķ at velja. Annašhvųrt seta vit fleiri fólk at umsita lógirnar ella gera vit forsorgarlógina og barnaforsorgarlógina einfaldari at umsita.

Landsstżriš heldur, at tann rętti vegurin er at gera lóggįvuna einfaldari at umsita. Taš krevur, at vit mugu vit ganga burtur frį "metingarprinsippinum", iš altķš krevur stųrri umsitingarorku, yvir til fastar lógarbundnar veitingar, bygdar į nųkur fį objektiv, umsitingarlig atkomulig tųrvskriteriir. Hetta er taš sum veršur nevnt "bruttoveitingar". Gera vit taš skulu vit rokna viš eini nakaš dżrari, men betri tęnastu, og viš einari bķligari umsiting. Tį iš veitingar eru fast įsettar, mugu vit tryggja okkum, at tęr eru so mikiš dygdargóšar, at tęr taka stųši at nųkta tųrvinum hjį teimum, iš hava stųrsta tųrvin.

Velja vit at ganga hesa leiš, er taš tó ikki neyšugt at gera allar veitingar til bruttoveitingar, men tilvitaš at velja į hvųrjum ųkjum taš er ręttast og hepnast at grunda veitingarnar į tųrv ķ tķ einstaka fųrinum, og į hvųrjum ųkjum vit velja at veitingarnar ķ stųrri mun lķkjast tryggingarveitingum.

At leggja um til bruttoveitingar krevur sjįlvsagt eftirlit. Į hesum ųki umhugsar landsstżriš at finna fram til hóskandi skipanir, iš kunnu umsitast kommunalt, og veršur hesin spurningur tķ ein tįttur ķ arbeišinum at gera nżtt uppgįvu og įbyrgdarbżti millum land og kommunu. Eins vęl og spurningurin um eldrarųkt og barnaansing.

Višvķkjandi barnaforsorgarlóggįvu
Barnaforsorgarlógin hevur til endamįls, at hava almenna umsjón viš bųrnum og teirra korum ķ kommunum, at hava eftirlit viš tķ einstaka barninum, at seta ķ verk fyribyrgjandi fyriskipanir višvķkjandi uppihaldi, uppaling, upplęring og višgerš uttanfyri heimiš. Lógin heimilar eisini viš góškenning frį Almanna- og heilsumįlastżrinum at seta į stovn dag- og dųgnstovnar og dagrųktarfyriskipanir fyri bųrn.

Eisini hesa lóggįvu skulu vit evna til fųroysk višurskifti. Nógv višurskifti verša sjįlvsagt tey somu, sum lógin skal įseta reglur um. Men vit eiga at fremja įvķsar broytingar og įbųtur. Millum annaš hevši taš veriš skilagott at minka um tališ av barnaverndarnevndum, og at skipa soleišis fyri, at barnavendarnevndirnar eisini hava fakligan fųrleika. Landsstżriš metir, at taš er rętt at varšveita eitt įvķst tal av ųkis barnaverndarnevdum. Somuleišis įtti ein hųvušsnevnd at veriš, sum tók tęr endaligu avgerširnar og gjųrdi tilmęli til, hvųrjar fyriskipanir iš įttu at veriš settar į stovn. Ķ lųtuni er bert Fųroya Barnaheim og Stovnurin į Argjum fyri atferšartrupul bųrn.

Sambęrt galdandi lóg eru taš ķ hųvušsheitum tęr lokalu barnaverndarnevndirnar iš taka stųšu til, hvųrji tiltųk skulu setast ķ verk Trupult er tķ at stżra śtreišslugongdini, og at tryggja at tilbošini verša nóg munadygg.

Um so er at mįlsetningurin ķ kommunuįlitinum um fęrri kommunur ķ Fųroyum veršur veruleiki, verša taš sjįlvsagt eisini fęrri lokalar barnaverndarnevndir.

Višvķkjandi stųšuni innan eldrarųkt og bśstašarmųguleikar teirra eldru
Eisini į eldraųkinum standa landsstżri og lųgting og ikki minst kommunurnar fyri stórum avbjóšingum. Tķ ųkiš er afturśrsilgt. Ķ neyvum samstarvi viš m.a. Eldrarįšiš arbeišir landsstżriš viš at leggja eina langtķšarętlan fyri menning og śtbygging į ųkinum. Um ikki so langa tķš fyriliggur śrslitiš av einari kanning um tųrvin į rųktarheimsplįssum og ųšrum bśstašarmųguleikum fyri eldri.

Įbendingar vķsa longu nś, at taš kring landiš standa uml. 600 – 700 fólk į bķšilista. Landsstżriš mišar eftir at hesin bķšilisti skal minka, og eiga vit sum skjótast at seta skjųtul į at byggja ķ minsta lagi eitt rųktarheim afturat ķ Fųroyum, tķ vit mugu įsanna, at tį iš ein borgari hevur tųrv į samdųgursrųkt burturav, er neyšugt at hava stovnsplįss tųk til hesar borgarar.

Politikkur landsstżrisins er at gera taš mųguligt hjį eldri fólki at bśgva heima so leingi sum hin einstaki ynskir taš, og er fųrur fyri tķ. Landsstżriš arbeišir eisini viš at gera taš mųguligt at fara undir at byggja tarnagóšar ķbśšir til eldri fólk. Ķ hesum sambandi spęlir Hśsalįnsgrunnurin og ķbśšagrunnurin ein tżdningamiklan leiklut, og taš er at fegnast um, at bęši Hśsalįnsgrunnurin og fleiri kommunur hava tikiš stig til at fremja henda politikk ķ verki.

Til tess at fullnżta jįttanirnar į eldraųkinum, metir Landsstżriš, at vit eiga at umhugsa at samskipa allar tęnastur į ųkinum betri, soliešis at rųktarheim, sambżlir og umlętting verša samrikin so vęl sum til ber. Taš hevši giviš stųrri fleksibilitet og betri mųguleika at veita eina meira umfatandi samdųgursrųkt. Somuleišis eiga vit at stimbra tęr vitjunartęnastur, sum eru settar į stovn ymsa stašni ķ Fųroyum.

Višvķkjandi umstųšunum hjį rųrslu og meningartarnašum
Eisini į hesum ųki er taš serstakliga bśstašartrupulleikin, iš er hin mest įtrokandi. Til tess at seta skjųtul į at loysa henda trupulleika, er eitt ķbśšafelag sett į stovn, sum hevur til endamįls at reka og keypa sambżlir til brekaš. Ein tųrvsmeting er gjųrd višvķkjandi teimum menningartarnašu og vķsir hon, at 20 menningartarnaši eru ķ brįšfeingis bśstašarneyš. Harafturat kemur ķbśšartųrvurin hjį teimum, sum bera rųrslubrek og sįlarlig brek. Hetta er eitt vandamįl, sum vit eiga at leggja stóra orku ķ at loysa.

Landsstżriš umhugsar at loysa bśstašarspurningin hjį fųrleikatarnašum borgarum frį forsorgar og pensjónsvišgeršini. Tó ber ikki enn til at siga į hvųnn hįtt taš kann gerast. Somuleišis er ętlanin at eisini fyritķšarpensjonistar varšveita sķna pensjón, sama hvar tey bśgva. Taš merkir sostatt eisini, at pensjonisturin mį rinda fyri sķn bśstaš. Lóggįva um hetta veršur lųgd fyri tingiš ķ heyst.

Eitt annaš afturvendandi mįl er trupulleikin višv. atkomumųguleikum teirra fųrleikatarnašu til almennar bygningar og til samferšslukerviš. Ķ samstarvi viš Rįšiš fyri brekaš veršur arbeitt viš at gera eina byggireglugerš, sum almennir myndugleikar skulu hava skyldu til at fylgja. Ętlanin er at hetta arbeiš skal vera lišugt ķ įr. Somuleišis įtti leišbeinandi byggireglur at veriš ķ sambandi viš privata bygging.

Fyrr ķ įr vóru Serforsorgin og Heimarųktin lųgd undir somu leišslu. Vęntandi fer henda skipan at geva fleiri mųguleikar fyri rationaliseringum og sostatt eisini mųguleikar fyri at byggja śt eitt nś verkstašstilbošini til tey rųrslu- og menningartarnaši, sum stórur tųrvur er į nógva stašni ķ landinum.

Višvķkjandi greišum uppgįvu og įbyrgdarbżti millum land og kommunu
Ķ kommunuįlitinum er lagt upp til at umfatandi broytingar eiga at fara fram. Įlitiš leggur upp til at "alment er forsorgin eitt ųki, sum eigur at vera kommunalt." Grundgevingin er, at " Kommunan kennir nógv betur sķnar ķbśgvar og tųrv teirra enn ein mišsavnaš umsiting". Landsstżriš metir ikki, at vit eiga at byrja viš at leggja forsorgina śt til kommunurnar at umsita. Men sum lųgmašur hevur greitt frį ķ oršaskiftinum um kommunumįl, veršur arbeitt viš at leggja barnaansingina śt til kommunurnar at hava įbyrgd av, eins vęl eiga vit at arbeiša fyri at eldrarųktin veršur savnaš į einum staš. Viš taš at rųktarheimini eru įbyrgd kommununar, eiga vit at kanna, um taš er skilagott at ųll eldrarųktin er ein kommunal įbyrgd. Lųgmašur hevur bošaš frį, at ķ sambandi viš broytt uppgįvu og įbyrgdarbżti, veršur ķ fyrstu atlųgu gjųrd ein skipan viš blokkstušli til kommunurnar, iš m.a. byggir į sųgulig tųl. Taš veršur tó alsamt neyšugt at įseta lógir og reglur fyri karmar og virksemi į barnaansingar og eldraųkinum. 

Endi
Sum taš sęst į hesi frįgreišing, eins vęl og į hjįlųgdu frįgreišing, standa stórar avbjóšingar fyri framman višvķkjandi spurninginum um at orša ein fųroyskan almanna politikk, at smķša fųroyska lóggįvu į ųkinum eins vęl og at įseta eitt haldgott tęnastu- og jįttanarstųši, sum er bśskaparliga buršardygt. Mong onnur mįl kundu veriš tikin fram. Til dųmis spurningurin um sektorįbyrgd. Men av tķ at landsstżriš bęši hevur sett sęr fyri og bundiš seg til at gera fųroyska lóggįvu į almannaųkinum ķ įr, veršur viš hesari frįgreišing heitt į Lųgtingiš at skipa fyri einum ašaloršaskifti um į hesum grundarlagi.

Į tingfundi 22. aprķl 1999 var ašaloršaskifti um frįgreišingina. Mįliš avgreitt.