Fķggingargrunnurin

Henda frįgreišing, sum ikki kemur ķ stašin fyri vanligu įrsfrįgreišing fķggingargrunsins, er ķ hųvušsheitum samtykt į nevndarfundi fķggingargrunsins tann 10. desembur 1998. Endaliga redaktiónin viš einstųkum tillagingum, sum nevndin hevur góškent, er avsluttaš tann 30. desembur 1998.

  

Frįgreišing frį nevndini fyri Fķggingargrunnin fyri 1992 viš įrslok 1998

 

 

1. Inngangur

Avtalan millum donsku stjórnina og Fųroya Landsstżri frį 10. juni 1998 er ein marknasteinur ķ teirri menning, sum hevur veriš fųroyska samafelagnum fyri sķšani 1992. Ķ 1992 var fķggingargrunnurin stovnašur sum lišur ķ royndunum at tryggja, at Fųroyar komu burtur śr bśskaparkreppuni viš einum vęlvirkandi bankakervi.

Ein kanningarnevnd hevur sum kunnugt kannaš umstųšurnar, tį grunnurin varš stovnašur og kring partabręvaumbżtiš ķ mars 1993, sum gjųrdi fķggingargrunnin til hųvušspartaeigara ķ bįšum teimum stóru bankunum. Kanningarśrslitini hava m.a. havt viš sęr, at Fųroya Landsstżri og fķggingargrunnurin hava lagt sak móti Den Danske Bank viš kravi um endurgjald fyri tey kapitaltap ķ Fųroya Banka, sum eftir partabręvaumbżtiš gjųrdu stórar kapitaltilflutningar neyšugar.

Tį landsstżriš og stjórnin gjųrdu avtaluna 10. juni 1998 varš avgjųrt, at danski staturin skuldi taka seg burtur śr fķggingargrunninum fyri įrslok 1998. Ķ royndini merkir hetta eitt nś, at vištųkurnar verša broyttar, eitt nś soleišis at fųroyingar ķ framtķšini velja alla nevndina og danska deildin av skrivstovuni veršur nišurlųgd.

Av hesum stendst, at skeišiš hjį nevndini, sum varš vald 1. aprķl 1996, rennur śt 31. december 1998 ķ stašin fyri 31. mars 1999, og at ein nevnd, sum veršur vald sambęrt nżggju vištųkunum, yvirtekur leišsluna fyri grunninum 1. januar 1999. Sostatt skal tann nżggja nevndin leggja fram grunsins vanligu įrsfrįgreišing og roknskap fyri 1998.

Nevndin, sum fer frį ķ fķggingargrunninum, hevur kortini hildiš taš vera rętt at enda sķtt arbeiši viš hesi óformligu frįgreišing. Endamįliš viš henni er m.a. at tryggja, at tann nżggja nevndin fęr eitt gott śtgangsstųši fyri arbeiši sķnum. Fyri grunsins stovnarar, Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina, er frįgreišingin eitt stutt samantak um grunsins virksemi sķšani 1996.

Fķggingargrunnurin vónar haraftrat, at frįgreišingin veršur fataš sum ein kvittan fyri taš góša samarbeiši, sum grunnurin hevur havt viš Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina, og sum ein višurkenning fyri taš stóra arbeiši, sum nevnd, stjórn og medarbeišarar ķ tķ nżggja Fųroya Banka hava gjųrt til tess at endurreisa fųroyska bankakerviš.

Ķ pųrtunum, sum koma, veršur greitt frį ymsum lutum ķ virksemi fķggingargrunsins, mešan frįfarandi nevndin hevur sitiš.

Ķ parti 2 veršur frįgreišingin um bankamįliš, sum stóš ķ įrsfrįgreišingini fyri 1997, dagfųrd. Her veršur eitt nś nevndur śrskuršurin hjį Eystara Landsrętti ķ spurninginum um at nżta frįgreišingina hjį kanningarnevndini ķ sambandi viš tey sakarmįlini, sum landsstżriš og fķggingargrunnurin hava lagt móti Den Danske Bank.

Ķ parti 3 veršur umrųdd tann yvirhųvur góša gongdin, sum hevur veriš fųroyskum bśskapi fyri, sķšani vend kom ķ um įrsskiftiš 1993/94. Henda gongd hevur eitt nś havt viš sęr, at skuldarbyršar fųroyska samfelagsins eru munandi minkašar.

Ķ parti 4 veršur tikiš saman um gongdina hjį tķ nżggja Fųroya Banka. Hon hevur orsakaš av bśskaparligu gongdini og av rationaliseringum eftir samanleggingina hevur veriš nųktandi hetta sama tķšarskeiš.

Ķ parti 5 veršur ķ stuttum greitt frį grundarlagnum fyri virksemi fķggingargrunsins og tķ, sum grunnurin hevur gjųrt sķšani 1996.

At enda er ķ parti 6 eitt roknskaparligt samantak til tess at lżsa śtreišslurnar av og fķggingina av innanhżsis rakstri Fķggingargrunsins hesa tķšina, sum farin er.

 

2. Fųroyska bankamįliš

Bankamįliš er gjųlla umrųtt ķ įrsfrįgreišingini fyri 1997, į sķšunum 8-10 ķ fųroyska partinum og sķšunum 36-39 ķ danska partinum. Sum nevnt har stevndi fķggingargrunnurin ultimo aprķl 1998 Den Danske Bank. Kraviš var principalt, at bankanum varš įlagt at gjalda fķggingargrunninum 1.185 mió. kr., subsidiert 744 mió. kr., ķ bįšum fųrum viš procesrentu lagdari aftrat frį mars 1993.

Principala kraviš svarar til taš serliga stóru upphęddina, sum fķggingargrunnurin mįtti flyta Fųroya Banka ķ 1993. Subsidiera kraviš svarar til tęr stašfestu burturleggingarnar og śtreišslufųrdu tapini ķ Fųroya Banka ķ tķšarskeišnum 1. januar-30. juni 1993.

Den Danske Bank hevur kravt frķdųming.

Mįliš er fyri ķ Eystara Landsrętti samstundis sum sakarmįliš, sum Fųroya Landsstżri hevur lagt móti Den Danske Bank.

Ķ avtaluni millum Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina frį 10. juni 1998 er įsett, at ta endurgjald, sum hesi mįl kunnu enda viš, skal latast danska statinum. Ķ hesum višfangi veršur samrįtt um eina avtalu, har įsett veršur, at staturin endurrindar fķggingargrunninum śtreišslur av sakarmįlinum og Kamaradvokaturin hjįlpir til viš sakarmįlinum. Lķknandi avtala er gjųrd millum Fųroya Landsstżri og lųgmįlarįšiš.

Ķ bįšum sakarmįlunum er frįgreišingin hjį kanningarnevndini, bindini 1-5, lųgd viš sum skjal 1. Men Den Danske Bank hevur kravt, at bindini 1, 2 og 3 skulu takast burtur śr sum skjųl ķ mįlinum.

Av hesi orsųk hevur landsrętturin stešgaš realitetsvišgeršini til hesin formligi spurningurin er endaliga greiddur. Ķ sambandi viš hendan spurningin hava partarnir latiš processkriv, og spurningurin er eisini višgjųrdur munnliga ķ eini formalitetsproceduru 16. november 1998.

Den Danske Bank hevur m.a. fųrt fram, at tann próvmetingin, sum er ķ frįgreišingini hjį bankakanningarnevndini, skal ikki brśkast ķ hesum sakarmįlum, mešan fķggingargrunnurin og Fųroya Landsstżri viš stušli frį stjórnini m.a. hava vķst į grundregluna um próvfręlsi viš teir donsku dómstólarnar, herundir ręttin til at leggja bankafrįgreišingina viš sum skjal ķ mįlinum.

Śrskuršurin hjį landsręttinum hevur ikki giviš Den Danske Bank višhald ķ, at skjųlini 1-3 skulu takast śr mįlinum sum skjųl.

Eftir at hava gjųgnumgingiš og mett um grundgevingarnar, sum partarnir hava fųrt fram undir proceduruni, sigur rętturin, at taš ikki at haldast at vera "betęnkeligt at lade undersųgelsesrapportens bind 1-3 fremlęgge som bilag under erstatningssagerne med den bevisvęrdi, som retten efter at have gjort sig bekendt med alle sagens beviser vęre sig i form af bilag, forklaringer eller andet og efter at have hųrt parternes procedure måtte mene, at den fortjener. Denne fremgangsmåde findes ej heller at kunne vęre i strid med art. 6 i Den Europęiske Menneskerettighedskonvention om kravene til en retfęrdig rettergang".

Taš er upplżst, at Den Danske Bank hevur sųkt um loyvi at kęra avgeršina til Hęgstarętt.

 

3. Bśskaparliga gongdin ķ Fųroyum

Broytingarnar ķ fųroyska bśskapinum hava veriš ógvuliga stórar ymsar vegir frį 1985 til ķ dag. Hetta tķšarskeišiš kann bżtast sundur ķ fżra partar: 1) 1985-1988, 2) 1988-1992, 3) 1992-1994 og 4) 1994-1998.

Tey lyklatųl, sum vķsa gongdina ķ hųvušsheitum standa ķ hesi talvu:

 

 

1985

1988

1991

1994

1995

1996

1997

19981

Lųnarśtgjaldingar, mia. kr.

3,1

4,8

4,1

3,1

3,2

3,5

3,8

4,2

Umsetningur ķ smįsųlu, mia. kr. 2

..

..

..

1,0

1,0

1,1

1,2

1,4

Veiša undir Fųroyum, 1000 tons3

131

115

100

72

83

105

110

125

Arbeišsloysisprosent4

..

..

..

19

16

10

10

8

Nettotilflytning, tal

-59

268

-599

-1923

-584

139

217

350

Gjaldsjavni, mia. kr.

-1,3

-1,6

-0,4

1,2

0,8

1,2

0,9

1,0

Uttanlandsskuld, mia. kr.

3,8

7,8

8,2

5,4

4,4

3,0

2,2

0,0

 

1) 1998 meting. 2) Umsetinginstųl finnast ikki fyri 1993. 3) Matfiskur. 4) Arbeišsloysiš er ikki gjųrt upp fyri 1992, men veršur mett at hava veriš ógvuliga lķtiš 1985-1992.

Tann hįkonjunkturur, sum var ķ Fųroyum įrini frį 1985 til 1988, stóšst fyri taš mesta av ķlųgum. Tęr bygdu i stóran mun į skatta- og vinnuframaskipanir viš óhepnum tileggjanarmynstrum og lętta atgongd til lįnikapital ķ Fųroyum og uttanfyri Fųroyar. Śrslitiš var, at nógvar ólųnandi ķlųgur vóršu settar ķ verk. Tęr hųvdu stóra įvirkan į bęši alment og privat virksemi. Hesa tķšina var fiskiskapurin eisini góšur og fiskaprķsirnir viš.

Ķ 1988 komu undan kavi tekin um stagnatión og vantandi lųnsemi. Eitt nś orsakaš av teirri sera stóru uttanlandsskuldini, sum fųroyska samfelagiš hevši įtikiš sęr tey undanfarnu fżra įrini varš truplari og dżrari at fįa fķgging. Stórir gjaldfųristrupulleikar tóku seg upp, bęši ķ teimum almennu kassunum, ķ peningastovnunum og ķ virkjunum. Omanį hetta sveik fiskiskapurin bęši orsakaš av ovfisking, lķvfrųšiligum/vešurfrųšiligum višurskiftum, og av at fiskaprķsirnir móti endanum į skeišnum fóru at falla. Trupulleikarnir versnašu av, at landskassin og kommunurnar, orsakaš av ógvuliga lķtlum gjaldfųri, noyddust at reka kontraktivan fķggjarpolitikk.

Henda gongd kom ķ hęddina ķ oktober 1992, tį bįšir teir stóru fųroysku bankarnir noyddust at gera ógvuliga stórar burturleggingar, og tķ mįttu hava kapital uttanķfrį. Hetta varš gjųrt viš lįnum frį danska statinum til Fųroya Landsstżri, sum um Fķggingargrunnin frį 1992 setti eigarakapital ķ teir fųroysku bankarnar. Tķšarskeišiš fram til 1994 var merkt av fleiri endurreisnum ķ bankakervinum, stórum skattahękkingum, stórum almennum sparingum, hśsagangum ķ vinnulķvinum, broytingum ķ fiskivinnuni v.m. Hartil komu stór prķsfųll į fiski. Ķ roynd og veru stešgaši bśskapurin nęstan heilt upp. Taš hevši aftur viš sęr, at arbeišsloysiš vaks ķ stórum og fólk ķ hópatali fluttu av landinum.

Tey grundleggjandi realbśskaparligu višurskiftini ķ bśskapinum versnašu kortini ikki frį 1993 til 1994. Fyrst og fremst tķ falliš ķ fiskaprķsunum og veišuni undir Fųroyum stešgaši. Hartil kom, at saneringin av privatu virkjum og hśsarhaldum fór at sķggjast aftur. Tķ sóust ķ 1994 veik tekin um bśskaparliga framgongd - ein framgongd, sum hevur hildiš fram viš ųktari ferš.

Grundarlagiš undir bśskaparvųkstrinum er fyrst og fremst stór framgongd ķ fiskiskapinum eftir matrfiski undir Fųroyum. Veišan er farin śr 70.000 tonsum (livandi vekt) ķ 1993 upp ķmóti 120.000 tonsum ķ 1998. Aftrat tķ kemur, at samansetingin av fiskaslųgum eisini er broytt tann rętta vegin, soleišis at tey viršismiklu slųgini toskur og hżsa, nś eru śtiviš 50% av veišuni móti minni enn 15% ķ 1993. Prķsirnir eru eisini hękkašir nógv sķšani 1996. Hóast hendan gongd hevur bųtt munandi um bśskapin ķ fiskiflotanum, kann įsannast, at ov fį skip hava nóg lųnandi rakstur til at kapitaltóliš kann verša endurnżggjaš. Taš mį sigast at vera eitt vįnaligt tekin, at flotin ikki er nóg lųnandi, sjįlvt tį umstųšurnar eru tęr allarbestu, og hetta reisir spurningin, um fiskidagaskipanin er fųr fyri at tryggja nóg lųnandi rakstur.

Fiskidagaskipanin kom ķ 1996 ķ stašin fyri eina kvotuskipan, sum var komin ķ gildi ķ 1994. Serliga fiskivinnan fanst haršliga at kvotuskipanini, og hon var tķ skjótt tikin av. Skipanin veitti ikki mųguleika fyri at handla viš kvotum, hvųrki millum skip ķ sama reišskaps-/stųddarbólki ella millum skip ķ ymsum bólkum, og var tķ ikki so lišilig, at taš bar til at "keypa orku" burturśr, soleišis sum ętlanin var viš tķ upprunaliga uppskotinum. Ķ fiskidagaskipanini hevur ikki boriš til at selja nakaš nevnivert av fiskidųgum, og hon hevur tķ eisini nakaš av somu veikleikum sum kvotuskipanin, Haraftrat er tališ į tillutašum fiskidųgum so stórt, at avmarkingin bert virkar ķ einstųkum skipabólkum.

Frį heystinum 1998 eru stųrri mųguleikar fyri at selja og keypa dagar, men tališ į fiskidųgum er framvegis stórt. Skipanin hevur tķ framvegis ikki tann eginleika, at hon minkar orkuna, sum er neyšug til tess at skipini, sum fiska, rųkka mest mųguligt lųnsemi.

Vantandi lųnsemi ķ fiskivinnuni ger sķtt til at nżķlųgurnar eru fįar. Tķ verša politiskar royndir gjųrdar til tess at seta ķ verk ķlųgustudning at fremja endurnżggjan av fiskiflotanum. Ķlųgustudningur skundar neyvan undir lųnsemi ķ flotanum ķ longdini, uttan so at tryggjaš veršur samstundis, at onnur flotaorka veršur skerd. Hartil kemur, at taš er óheppiš, at studningurin veršur latin, sama hvųrji inntųkuevnini hjį skipunum eru.

Fiskiķdnašurin hevur havt eina sera torfųra tķš. Flestu flakavirkini vóršu lųgd saman ķ P/f Fiskavirking ķ 1993, men hetta felag mįtti ķgjųgnum tvęr endurreisnir, įšrenn taš ķ 1998 į fyrsta sinni fekk yvirskot eftir rentur og avskrivingar. Śrslitiš fekst bęši viš stórum rationaliseringum og tķ veruleika, at tęr fųroysku lųnirnar nominelt bert eru farnar ógvuliga lķtiš upp, tį mett veršur saman viš Skotland og Ķsland, sum eru meginkappingarneytarnir um rįfiskin.

Innan fiskaalingina, sum er nęststųrsti śtflutningssektorur, eru eisini farnar fram munandi bygnašarbroytingar til stųrri og effektivari eindir. Hesi įtųk hava ķ fullan mun vigaš upp ķmóti teimum javnt fallandi śtflutningsprķsunum. Lųnsemiš ķ alivinnuni er nś nųktandi og har standa fyri stórar vķškanir ķ framleišsluni, sum vęntandi fer upp um 30.000 tons eftir fįum įrum móti 18.000 tonsum ķ 1997.

Takast skal eisini fram, at innan byggivinnuna hevur vųksturin veriš meir enn 40% sķšani 1996. Byggingin er kortini bara umleiš 50% av tķ hon var, tį hon var upp į taš mesta ķ 1988.

Gongdin, sum er lżst her, sęst eisini ķ ųšrum višurskiftum. Arbeišsloysiš er falliš śr umleiš 25% medio 1994 nišur ķ 7% ķ september 1998. Nettofrįflytingin, sum var nęstan 2000 ķ 1994, er voršin til eina nettotilflyting uppį umleiš 350 (vęntaš tal) ķ 1998. Privata nżtslan, mįld viš innflutninginum av brśksvųrum, er vaksin ķ samsvar viš vųksturin ķ lųnarśtgjaldingunum.

Gongdin ķ gjaldsjavnanum og uttanlandsskuldini hevur veriš ógvuslig. Ķ tķšarskeišnum frį 1985 til 1990 varš viš įrligum gjaldsjavnahallum śr 0,9 uppķ 1,6 (1988) mia kr. bygd upp ein nettouttanlandsskuld, sum var góšar 8,5 mia kr. Sķšani er nettouttanlandsskuldin minkaš so nógv, at hon veršur vęntandi mestsum burtur ultimo 1998. Sloppiš er av viš skuldina viš gjaldsjavnayvirskoti uppį góšar 6 mia kr. sķšani 1990, viš śtlendskum kreditortapum uppį stķvar 1,5 mia kr. og viš at nišurskriva statsins įogn uppį 1 mia kr (sbr. avtaluni frį 10. juni 1998 millum Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina). Gongdin ķ nettoskuldini fevnir kortini um stórar bruttoupphęddir. Ultimo 1997 var bruttouttanlandsskuldin 9,6 mia kr., mešan įognin uttanlands var 7,4 mia kr. Somu tųl ultimo 1990 vóru 11,8 mia kr. og 3,3 mia kr. Skuldin ķ 1997 var ķ stóran mun hjį almenna sektorinum, mešan hon ķ 1990 fyri mestapartin var ķ tķ privata sektorinum. Taš eru fyrst og fremst privatu peningastovnarnir, tryggingarfelagiš og landsbankin, sum eiga įognina.

Hóast sloppiš er av viš nettouttanlandsskuldina eftir fįum įrum, er almenna skuldin tķskil enn stór. Landskassin viš sķnum stovnum hevši ultimo 1997 eina nettoskuld, sum var umleiš 4,5 mia kr., og kommunurnar viš kommunalum felųgum hųvdu eina nettoskuld, sum var góšar 1,5 mia kr. Viš avtaluni frį 10. juni 1998 millum Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina minkaši skuld landskassans 900 mió kr. og skuldin hjį kommununum er eisini minkaš eitt sindur sķšani. Mešan skuldin hjį kommununum er ķkomin ķ tķšarskeišnum fram til fyrst ķ 1990-įrunum, er skuld landskassans fyri ein stóran part śrslit av, at landsstżriš noyddist at įtaka sęr at endurreisa bankakerviš ķ 1992 og 1993. Hetta varš gjųrt viš lįnum frį danska statinum. Staturin endurfķggjaši eisini ta upprunaligu landskassaskuldina so hvųrt, sum hon fall til gjaldingar. Tį sęš veršur burtur frį teimum viršisbrųvum, sum landsstżriš hevur tikiš sķšani 1994, og sum ikki eru innfrķaš enn, er staturin sostatt landsstżrisins einasti kreditorur av tżdningi.

 

4. Fųroya Banki

Tį teir fųroysku bankarnir vóru endurreistir ķ 1992-1993 og tį fķggingargrunnurin, viš partabręvaumbżti viš Den Danske Bank ķ 1993, var voršin hųvušspartaeigari ķ bęši Sjóvinnubankanum og tįverandi Fųroya Banka, vóršu teir bįšir bankarnir lagdir saman pr. 1. januar 1994 viš heitinum P/F Fųroya Banki.

Samanleggingin hevši viš sęr sera tżšandi rationaliseringsfyrimunir. Fųroya Banki hevur skert tališ av deildum nišur ķ helvt śr 49 nišur ķ 25, men taš hevur ikki nervaš bankans mųguleikar at rųkja marknašin nevnivert. Kostnašurin hjį bankanum er nęstan minkašar samsvarandi. Kostnašurin hjį bankanum var ķ 1997 118 mió. kr. - 41% minni enn samanlagdi kostnašurin hjį Fųroya Banka og Sjóvinnubankanum ķ 1991, 201 mió kr.

 

Gongdin ķ bankans rakstri og javna sęst į talvunum nišanfyri:

 

 

Śrslit

Mió. kr.

1994

1995

1996

1997

1994-1997 tilsmans

19971)

Jan.-sep.

19981)

Jan.-sep.

Fķggjarligir postar

314

265

248

237

1.064

176

178

Kursjavnan

ø 21

47

13

ø 16

23

ø 12

3

Bruttovinningur

293

312

261

221

1.087

164

181

Kostnašur

140

131

123

118

512

88

92

Avskrivingar og burturleggingar

39

2

ø 161

ø 265

ø 385

ø 100

ø 78

Vanligt śrslit

114

179

299

368

960

176

167

Serligir postar

ø 22

ø 29

ø 4

4

ø 51

5

1

Śrslit fyri skatt

92

150

295

372

909

181

168

Skattur

28

0

0

29

57

Įrsśrslit

64

150

295

343

852

Lutaš śt

0

35

100

168

303

Konsolidering

64

115

195

175

549

 

1) Ikki grannskošaš tųl

 

 

Javni, ultimo

Mió. kr.

1994

1995

1996

1997

1997, sept.

1998, sept.

Tųkur peningur

1.676

1.616

1.684

2.029

2.014

1.906

Śtlįn

1.923

1.906

2.035

2.264

2.086

2.323

Onnur aktiv

224

139

119

109

133

100

Aktiv

3.823

3.661

3.838

4.402

4.233

4.329

Innlįn

3.260

3.022

2.968

3.133

3.144

3.192

Onnur passiv

220

181

217

441

255

141

Eginpeningur

343

458

653

828

834

996

Passiv

3.823

3.661

3.838

4.402

4.233

4.329

 

Ķ 1994-1997 hevur Fųroya Banki tilsamans havt 909 mió kr. ķ vinningi fyri skatt. Bankin hevur kunnaš framflutt eitt skattligt hall frį 1992 ķ upp til fimm įr, og orsakaš av hesum hevur bankin bert goldiš 29 mió kr. ķ skatti sķšani samanleggingina. Haraftrat eru ķ 1994 goldnar 28 mió. kr. ķ avgjaldi av fķggjarligum aktivum. Av vinninginum hava partaeigararnir fingiš lutašar 303 mio. kr., og bankin hevur sostatt til ultimo 1997 konsolideraš sķna stųšu viš 549 mió. kr.

Ķ sambandi viš kapitaltilflutningin ķ 1992 og 1993 burturlųgdu Fųroya Banki og Sjóvinnubankin ógvuliga stórar upphęddir, tilsamans 4 mia kr., til at standa ķmóti tapi av debitorum. Burturleggingarar skulu metast saman viš teimum upphęddum, bankarnir hava veriš noyddir at avskriva sum mistar sķšani tķširnar vendu ķ 1989. Įrini 1990-1997 avskrivašu teir bįšir bankarnir 3,9 mia kr. um burturleggingarkontoina. Av tķ at konjunkturarnir vendu ķ 1995, hevur Fųroya Banki įrini 1994-1997 netto veriš fųrur fyri at afturfųra burturleggingar fyri 385 mió kr., sum eru uppi ķ vinninginum uppį 909 mió kr. Fųroya Banki hevur kortini framvegis upp į seg stórar burturleggingar.

Orsakaš av tķ stóra vinninginum og ikki minst teimum stóru afturfųringunum av burturleggingum, hevur bankin sķšani samanleggingina ķ 1994 goldiš partaeigarunum 150 mió kr. av partapeninginum aftur. Partapeningurin er minkašur śr 250 mió kr. nišur ķ 100 mió kr.

Tį bankarnir vóršu lagdir saman stóš partapeningurin upp į 250 mió kr. ķ partabrųvum į 1 kr. Orsakaš av, at partapeningurin er minkašur, er hvųrt einstakt partabręv minkaš nišur ķ 40 oyru. Av tķ, at taš var hildiš vera óheppiš at hava so smį partabrųv, samtykti įrligi ašalfundurin ķ Fųroya Banka ķ aprķl 1998 at broyta partabręvastųddina til 100 kr. Tey gomlu partabrųvini į 40 oyru vóršu sostatt ķ lutfallinum 250:1 umbżtt til nżggj partabrųv į 100 kr. Partaeigarar viš minni enn 250 partabrųvum kundu antin lata seg innloysa ella, eftir at hava keypt gomul partabrųv aftrat, vera viš ķ umbżtinum. Eftir umbżtiš, sum varš framt ķ august 1998, hevur Fųroya Banki 956 partaeigarar. Fķggingargrunnurin frį 1992 eigur einsamallur 99,4 pct. av partapeninginum.

Stovnarar Fķggingargrunsins, Fųroya Landsstżri og danska stjórnin, sųgdu ķ felagsfrįgreišingini frį 3. november 1995, at ķ longdini eigur grunnurin ikki at eiga bankan. Teir spurningar, sum taka seg upp ķ hesum višfangi, eru lżstir ķ eini frįgreišing, sum ein serligur arbeišsbólkur gjųrdi og sum varš almannakunngjųrd ķ įrsfrįgreišingini hjį Fķggingargrunninum fyri 1997. Taš er sjįlvsagt ein politisk avgerš, hvussu ognarvišurskiftini skulu verša ķ framtķšini, men av tķ, at taš ikki hevur ķ sęr serliga tekniskar trupulleikar, at bankin framvegis veršur į almennum hondum, hevur fķggingargrunnurin lagt dent į at kanna teir spurningar, sum standast av eini mųguligari privatisering.

Sum sęst į tabellunum, er bśskapurin hjį Fųroya Banka komin aftur į beint eftir tęr hųršu rembingarnar ķ 1992-1993. At vanliga śrslitiš, uttan avskrivingar og burturleggingar, hevur veriš versnandi ķ tķšarskeišnum, stendst ķ hųvušsheitum av tķ fallandi rentuni į peninga- og viršisbręvamarknašinum. Gjaldfųri bankans hevur sķšani samanleggingina ligiš um 1,7 mia kr. Ķ sama tķšarskeiši er tann effektiva viršisbręvarentan fallin śr góšum 9 pct p.a. nišur ķ umleiš 5,5 pct. p.a.

 

5. Virksemi Fķggingargrunsins 1996-1998

Grundarlagiš fyri arbeiši fķggingargrunsins ķ skeišnum hjį nevndini, sum nś fer frį, hevur veriš stovningarsamtykt grunsins og vištųkurnar frį 2. november 1992 og lóg nr. 462 frį 12. juni 1996 og tęr broytingar ķ samtyktunum, sum m.a. vóru fylgja av hesi lóg.

Danska stjórnin góškendi broytingarnar 2. december 1996 og Fųroya Landsstżri góškendi tęr 16. december 1996. Eftir hesa broyting ķ lógini kundi fķggingargrunnurin flyta landsstżrinum pengar, sum Fųroya Banki lutaši grunninum sum partaeigari. Eisini vóršu reglurnar um, hvussu pengarnir hjį grunninum kundu setast, broyttar. Higartil hųvdu teir stašiš sum innlįn ķ tjóšbankanum, men nś kundu teir eisini setast ķ fųroysk og donsk viršisbrųv og ķ banka.

"Felagsfrįbošan frį fundinum 3. november 1996 millum donsku stjórnina og Fųroya Landsstżri" hevur eisini veriš partur av grundarlagnum fyri virkseminum hjį Fķggingargrunninum ķ skeišnum hjį frįfarandi nevndini. Serliga punkt 9, har sagt veršur:

 

"Sambęrt vištųkunum fyri Fķggingargrunnin frį 1992 veršur ķ november 1995 tilnevnd ein nevnd fyri eitt nżtt trż įra skeiš. Ķ vištųkunum er įsett, at av teimum fimm nevndarlimunum tilnevnir landsstżriš tveir, mešan stjórnin tilnevnir trķggir limir, teirra millum formannin. Stjórnin tekur undir viš, at nevndarformašurin komandi trż įra skeišiš veršur tilnevndur eftir semju millum landsstżriš og stjórnina. Fyritreyt er, at formansessurin veršur mannašur viš einum fólki, sum aftrat kravinum um gegni er serkųnt ķ fķggjarligum višurskiftum. Semja er um, at fķggingargrunnurin ķ longdini ikki skal eiga Fųroya Banka".

Viš hesum ķ huga er semja um at longja virkisskeišiš hjį hesi nevndini til 1. februar 1996".

Samsvarandi felagsfrįbošanini varš Knud Heinesen, stjóri, ķ februar 1996 valdur at taka viš sum nżggjur formašur og luttók eftir taš į nevndarfundum. Skeišiš hjį gomlu nevndini varš longt til 1. aprķl 1996. Tį vóršu Eskil Trolle, advokatur, og Jųrgen Ulriksen, fyrrverandi bankastjóri, valdir aftur ķ nevndina, mešan landsstżriš valdi John P. Danielsen, fķggjarstjóra, og Jógvan E. Ellefsen, advokat, sum nżggjar nevndarlimir. John P. Danielsen varš samstundis tilnevndur nęstformašur.

Nevndin hevur ķ skeišnum 1. aprķl 1996 til 31. december 1998 veriš soleišis mannaš:

Formašur Knud Heinesen, stjóri

Nęstformašur John P. Danielsen, fķggjarstjóri

Jógvan E. Ellefsen, advokatur

Eskil Trolle, advokatur

Jųrgen Ulriksen, fyrrverandi bankastjóri

Samstundis sum Richard Mikkelsen, stjóri, fór frį sum formašur gavst Tjóšbankin at hżsa og tęna skrivstovuni hjį Fķggingargrunninum, tķ bankin helt taš ikki vera eina uppgįvu hjį sęr, nś praktiskar grundir ikki talašu fyri tķ. Tessvegna fór eisini danski skrivarin hjį Fķggingargrunninum, Erik Niepoort, undirstjóri, frį sum skrivari.

Heimstašurin hjį Fķggingargrunninum er Tórshavn, har ein partur av skrivstovuni er, men til tess at formašurin skuldi fįa dygga hjįlp varš hildiš neyšugt framvegis at hava skrivstovu ķ Keypmannahavn, hóast hesin spurningur ikki var heilt lęttur at loysa, tķ uppgįvan var so avmarkaš.

Fleiri mųguleikar vóru umhugsašir, og 1. juli 1996 fekst ķ lag ein skipan, sum var grundaš į samarbeiši viš Danmarks Statistik, sum móti gjaldi lat hųli, skrivstovuśtgerš og skrivstovuhjįlp. Samstundis varš Poul Jensen, rįšgevi į Damarks Statistik, tilnevndur skrivari ķ parttķšarstarvi. Haraftrat varš roknskaparfųringin, sum grannskošanin higartil hevši havt um hendi, eftir avtalu flutt til Fųroya Banka viš roknskaparstjóranum Johan Djurhuus.

Arbeišsbżtiš millum bįšar skrivstovurnar hevur stórt sęš veriš, at skrivstovan ķ Keypmannahavn hevur tęnt formanninum og nevndini, tikiš sęr av skjalagoymslu og ųšrum umsitingarligum spurningum, mešan skrivstovan ķ Havn, sum Bjarni Olsen, stjóri į Hagstovu Fųroya framvegis stendur fyri, hevur tikiš sęr av mįlum mótvegis Fųroya Landsstżri, lżsingum av fųroyska bśskapinum og višgerš av teimum mįlum, sum standast av, at Fķggingarunnurin er móšurfelag hjį Fųroya Banka.

Tį teir nżggju nevndarlimirnir vóršu tilnevndir varš lagdur dentur į, at nevndin ķ Fķggingargrunninum ikki fór at fįa boš frį stovnarunum. Tey sambond, sum vóru neyšug fyri samskiftiš - eitt nś har rįšfųring skal vera sambęrt vištųkunum - vóršu knżtt, tį formašurin stutt eftir, at hann var valdur, fór at hitta fųroyskar og danskar myndugleikapersónar.

Sambandiš hevur veriš rųkt į henda hįtt:

 

Virksemiš ķ 1996

Į dagsskrįnni hjį nevndini eru fleiri fųst punkt av roknskaparligum og umsitingarligum slag. Av tķ, at fķggingargrunnurin eigur Fųroya Banka, veršur gongdin ķ fųroyska bśskapinum og ķ Fųroya Banka eisini alsamt višgjųrd.

Frį aprķl til december 1996 helt nevndin sjey fundir; trķggjar ķ Keypmannahavn, tveir ķ Havn, ein ķ Bų og ein telefonfund.

Tey tżdningarmestu evnini, sum ikki eru fųst mįl į dagsskrįnni, vóru hesi:

 

Virksemiš ķ 1997

Ķ hesum įri vóršu hildnir sjey nevndarfundir - trķggir ķ Vįgum, tveir ķ Havn og tveir ķ Keypmannahavn. Taš vóru fęrri enn ętlaš og bendi į, at virksemiš minkaši. Hetta sįst eisini aftur ķ tķ, at arbeišiš į skrivstovuni ķ Keypmannahavn var minni.

Hinvegin vaks arbeišiš į skrivstovuni ķ Fųroyum ķ sambandi viš spurningin um framtķšar ognarvišurskiftini ķ Fųroya Banka, sum ein serligur arbeišsbólkur višgjųrdi. Ķ honum vóru formašurin og nęstformašurin ķ Fķggingargrunninum, forstjórin ķ bankanum og fųroyski skrivarin ķ Fķggingargrunninum. Arbeišsbólkurin fekk sakkųna hjįlp frį "A/S Aros Securities". Til tess at lżsa spurningin vóru ymsar višgeršir og kanningar framdar. Arbeišsbólkurin helt fimm fundir og var ķ hųvušsheitum lišugur viš sķn setning ķ 1997, so frįgreišingin kundi leggjast fyri nevndina og višgerast endaliga har fyrst ķ 1998. Ultimo prķl 1998 varš frįgreišingin almannakunngjųrd ķ įrsfrįgreišingini hjį Fķggingargrunninum fyri 1997.

Lógin frį 8. juni 1996 og tęr nżggju vištųkurnar veittu frį įrsenda 1996 Fķggingargrunninum mųguleika fyri at lata śtluting frį Fųroya Banka fara vķšari til Fųroya Landsstżri.

Fyri roknskaparįriš 1994 hevši Fųroya Banki śtgoldiš 35 mió. kr. ķ śtbżti og ķ 1995 25 mió. kr., sum svaraši til 10 pct. av partapeninginum. Ķ 1996 fekst munandi stųrri vinningur, eitt nś orsakaš av afturfluttum burturleggingum. Nś var kapitalgrundarlagiš hjį Fųroya Banka sera sterkt. Eftir tęr rįšfųringarnar viš donsku stjórnina og Fųroya Landsstżri, sum eru nevndar ķ vištųkunum, samtykti nevnd grunsins į ašalfundi ķ Fųroya Banka at atkvųša fyri, at aftrat einum óbroyttum śtbżti uppį 25 mió. kr. vóru śtlutašar partaeigarunum 75 mió. kr. av partapeninginum. Av tķ at fķggingargrunnurin eigur so at siga ųll partabrųvini, merkti hetta, at grunnurin fekk meginpartin av śtbżtinum og śtlutingini, sum sambęrt teimum nżggju reglunum vóršu latin Fųroya Landsstżri.

Į heysti 1997 var greitt, at frįgreišingin frį kanningarnevndini ķ fųroyska bankamįlinum fór at verša almannakunngjųrd fyrst ķ 1998. Til tess at fyrireika eina skjóta stųšutakan til teir spurningar, sum stóšust av kanningarśrslitinum, varš avgjųrt at bišja ein advokat ganga kanningina ķgjųgnum og hjįlpa til at greina tey mųguligu stig, sum fķggingargrunnurin fyri sķtt viškomandi skuldi taka.

 

Virksemiš ķ 1998

Virksemiš var nógv ķ nevndini fyri Fķggingargrunnin og į skrivstovuni, serliga fyrra hįlvįr 1998. Ķ 1998 vóršu hildnir 10 nevndarfundir og ein felagsfundur viš arbeišsbólkin višvķkjandi framtķšar ognarvišurskiftunum ķ Fųroya Banka. Hetta var vęl meir enn ętlaš.

Nevndin feskt serliga viš teir torfųru lųgfrųšiligu spurningarnar, sum tóku seg upp ķ kjalarvųrrinum frį nevndarfrįgreišingini um bankamįliš. Hesi mįl vóršu sum nevnt višgjųrd viš hjįlp frį lųgfrųšiligum - og seinni eisini grannskošanarligum - serkunnleika. Śrslitiš av višgeršini er nevnt ķ įrsfrįgreišingini fyri 1997, sum kom śt ķ mai 1998, og ķ parti 2 frammanfyri.

Eisini avtalan millum donsku stjórnina og landsstżriš frį 10. juni 1998, sbr. part 1 frammanfyri, hevur elvt til fleiri principiellar og praktiskar spurningar.

Orsakaš av teimum framhaldandi góšu śrslitunum hjį Fųroya Banka, sbr. part 4, samtykti nevndin ķ Fķggingargrunninum į ašalfundi ķ Fųroya Banka at atkvųša fyri at śtbżtiš fyri 1997 var prosentliga taš sama, tvs. 17,5 mió. kr. og fyri eini eyka śtlutning av partapeninginum, sum var 75 mió. kr. fyri kurs 200, tilsamans 150 mió. kr. Sum nevnt krevur eitt slķkt stig, at teir politisku myndugleikarnir taka stųšu. Orsakaš av valum bęši til fólkatingiš og lųgtingiš varš stųšutakanin til hesi mįl seinkaš, og taš hevši aftur viš sęr, at ašalfundurin ķ Fųroya Banka mįtti śtsetast til 8. aprķl 1998 og įrsfrįgreišingin hjį Fķggingargrunninum kundi ikki almannakunngerast fyrrenn 30. aprķl 1998. Įrsfrįgreišingin var meiri umfatandi enn vant orsakaš av frįgreišingini um framtķšar ognarvišurskiftini ķ Fųroya Banka.

Ķ avtaluni millum donsku stjórnina og Fųroya Landsstżri frį 10. juni 1998 varš, sbr. part 1, avgjųrt at leggja nišur donsku luttųkuna ķ Fķggingargrunninum, soleišis at fųroyingar ķ framtķšini velja alla nevndina og danska skrivstovan heldur uppat. Fķggingargrunnurin hevur veriš viš til at višgera tęr praktisku fylgjurnar av hesum broytingum og veriš viš ķ višgeršini av teimum nżggju vištųkunum. Formligt tilmęli til Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina um tęr nżggju vištųkurnar varš samtykt į nevndarfundi tann 10. desembur 1998 śt frį einum uppskoti til vištųkur, sum Fųroya Landsstżri hevši gjųrt. Danska bśskaparmįlarįšiš hevur ķ skrivi frį 21. desembur 1998 viš einstųkum višmerkingum tikiš undir viš vištųkunum.

Fķggingargrunnurin hevur til endans gjųrt tilfar at brśka ķ ręttarmįlinum móti Den Danske Bank, sum sambęrt teirri ķ parti 2 nevndu avtaluni viš donsku stjórnina skal fųrast vķšari undir tķ nżggju nevndini.

 

 

6. Innanhżsis śtreišslur og inntųkur fķggingargrunsins

 

Roknskaparfrįgreišing

Roknskapir figgingargrunsins, soleišis sum teir vanliga verša lagdir fram sambęrt galdandi lóg, eru heilt yvirskuggašir av višurskiftunum ķ Fųroya Banka. Viš įrslok 1998 er ikki mųguligt at leggja fram ein įrsroknskap fyri fķggingargrunnin ķ vanligum lķki, tķ įrsroknskapurin fyri Fųroya Banki enn ikki er tųkur. Śrslit bankans fyri 1.-3. įrsfjóršing sęst ķ parti 4.

Fķggingargrunsins "egnu" rakstrarinntųkur, rakstrarśtreišslur og teir postar ķ fķggjarstųšuni, sum ikki eru avleiddir av višurskiftunum ķ Fųroya Banka, kunnu lżsast ķ roknskaparuppsetingini į sķšu 14 fyri 1998, sum ķ įvķsan mun er grundaš į metingar. Til samanberingar er vķst tųl fyri 1997.

Mešan 1997 er eitt "normalįr" viš lutfalsliga lķtlum virksemi, sbr. part 5, er 1998 merkt av virksemi, som stóšst av kanningarnevndarfrįgreišingini um fųroyska bankamįliš og av virksemi, sum stóšst av avtaluni frį 10. juni 1998 millum Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina.

Sakarmįl grunsins móti Den Danske Bank fųrdi ķ fyrstu atlųgu til sera munandi śtreišslur, serliga ręttaravgjald. Av tķ at śtreišslurnar eru fķggjašar viš sųlu av obligatiónum er framkomiš eitt stórt rentutap og eitt stórt umskifti ķ aktivpostunum frį obligatiónum til įogn, sum fevnir um kr. 11.850.000 til ręttaravgjald, tķ ręttaravgjaldiš og ašrar advokatśtreišslur mugu ętlast at fara at verša endurgoldnar av statinum. Harumframt eru goldnar kr. 728.000 til advokat- og grannskošarasamsyning og fųroyskt meirviršisgjald, nevniliga kr. 182.000.

Višvķkjandi aktivunum er at višmerkja, at tann peningur, iš er tųkur til innanhżsis rakstur grunsins, bert er ein lķtil partur av ųllum eginpeninginum, sum fyrst og fremst er 99,4 pst. av bókaša eginpeninginum hjį Fųroya Banka. Allur eginpeningur grunsins pr. 31. des. 1997 var sambęrt įrsfrįgreišing fķggingargrunsins fyri 1997 845 mió. kr.

 

Nżttur roknskaparhįttur

Innanhżsis įrsroknskapurin fyri fķggingargrunnin kemur ikki undir įrsroknskaparlógina, men er tillagašur hųvušsįsetingarnar ķ hesi lóg.

Stųrsta inntųkukelda grunsins er rentuinntųkur. Hesar standa tķ ovast ķ rakstraruppgeršini. Bųrsnoteraš viršisbrųv standa til teir alment noterašur kursirnar pr. 20. novembur 1998.

Maskinur og innbśgv verša avskrivaš liniert yvir 3 įr.

Tųki peningur grunsins er stendur sum innskot ķ P/F Fųroya Banka og BG Bank A/S. Hesar upphęddir er tiknar viš undir tųkan pening.

Taš, sum grunnurin eigur av partabrųvum ķ P/F Fųroya Banka, er ikki viš ķ innanhżsis roknskapinum.

 

Innanhżsis rakstur og javni

Rakstur (ķ 1.000 kr.)

1998

1997

Rentur

   

Obligatiónir

590

1385

Innistandandi ķ peningastovnum

274

219

Rentuinntųkur tilsamans

864

1.604

     

Starvsfólkaśtreišslur

   

Nevndarsamsżningar

ø 420

ø 390

Vanligar skrivarasamsżningar

ø 195

ø 200

Meirśtreišslur til skrivarasamsżning

ø 330

 

Ašrar starvsfólkaśtreišslur

ø 159

ø 178

Tilsamans

ø 1.104

ø 768

     

Ašrar śtreišslur

   

Ferša- og uppihaldsśtreišslur

ø 202

ø 200

Advokat- og grannskošarasamsżning ķ sambandi viš ręttarmįl

ø 910

 

Ašrar śtreišslur

ø 308

ø 220

Tilsamans

ø 1.420

ø 420

     

Saldo į rakstri

ø 1.660

416

     

Kursjavnan av obligatiónum

ø 82

ø 670

     

Skattur

0

ø 42

     

"Śrslit" av rakstri fķggingargrunsins

ø 1.742

ø 296

     

 

Javni (innahżsis rakstur) (ķ 1.000 kr.)

ultimo 1998

ultimo 1997

Aktiv

   

Skrivstovuinnbśgv

4

18

Obligatiónir

6.026

20.568

Įogn ķ sambandi viš ręttarmįl

11.850

0

Onnur įogn

20

589

Tųkur peningur

2.059

519

Tilsamans

19.959

21.694

     

Passiv

   

Skyldugur kostnašur

74

67

Rakstrarkapitalur

19.885

21.627

Tilsamans

19.959

21.694