Frįgreišing um uttanlandsmįl januar 1999

 

101-2  Frįgreišing frį lųgmanni um uttanlandsmįl 1998/99

A. Formęli
B. Samandrįttur
C. Fyrri partur
D. Seinni Partur
E. Fylgiskjal 1
1) Višurskifti Fųroya viš Danmark
2) Trygdarmįl
3) Marknamįl
4) Altjóša handilssamstarv
5) Livandi tilfeingi havsins
6) Umhvųrvi og menning

FORMĘLI

Fųroya Lųgmašur leggur viš hesum į triša sinni frįgreišing um uttanlandsmįl fyri Fųroya Lųgting. Frįgreišingarnar eftir hetta verša lętnar lųgtinginum viš įrsbyrjan.

Sum įrini eru lišin, eru uttanlandsvišurskifti voršin alt meira viškomandi fyri taš fųroyska samfelagiš. Altjóšageršin hevur havt viš sęr, at lond samskipa seg į flestu ųkjum, til tess at samskiftiš teirra millum kann fara fram smidliga og į ein so greišan hįtt sum gjųrligt.

Nógv eru tey mįl, iš fyrr vóru at rokna sum innanhżsis mįl hjį einum landi burtur av, sum ķ dag verša višgjųrd sum millumlandamįl. Til tess at kunna luttaka ķ alheimsgeršini, verša vķšfevnd krųv sett til avvaršandi lond į flestu ųkjum. Ķ kjalarvųrrinum av hesum var ķ fjųr ein uttanlandsdeild skipaš ķ Lųgmansskrivstovuni.

Ķ Fųroyum er taš lųgmašur, iš situr fyri uttanlandsmįlum og sum samskipar uttanlandsmįl. Hetta geldur eisini į serųkjum, sum lųgmašur hevur sett ašrar landsstżrismenn at fyrisita. Landsstżrismenninir hava tó įbyrgdina av at fyrireika fųroyska lóg į serųkjunum og at śtinna hana.

Ķ mun til tęr frįgreišingar um uttanlandsmįl, iš higartil eru lętnar lųgtinginum, veršur hendan skipaš į ein annan hįtt. Frįgreišingin lżtir fyrst eftir teimum mįlum, iš vóru framd ķ farna įri, fyri sķšani at greiša frį teimum ętlanum landsstżriš hevur ķ įr. Ķ hesi frįgreišing verša eisini tvęr leišir fyri fųroyska evropapolitikkin višgjųrdar.

Hendan frįgreišing, sum viš hesum veršur lųgd fyri lųgtingiš til ašaloršaskiftis, er sostatt ein lżsing av uttanlandssamstarvinum fyri įriš 1998 og ętlanum landsstżrisins į uttanlandsųkinum fyri įriš 1999. Harumframt leggur hon, viš stųši ķ tķ Reyša Įlitinum, upp til eitt ašaloršaskifti um framtķšarstųšu Fųroya ķ Evropa. Reyša Įlitiš veršur tķskil at rokna sum eitt fylgiskjal til frįgreišingina. 

Ķ Tinganesi į Pįlsmessu 1999

Anfinn Kallsberg

lųgmašur

 

SAMANDRĮTTUR

Leiklutur Fųroya į tķ uttanlandspolitiska ųkinum ųkist alsamt og gerst samstundis stųšugt tżdningarmiklari sum įrini fara.

Ķ komandi įrum hevur Fųroya Landsstżri sett sęr fyri at fremja eina rųš av mįlum į tķ uttanlandspolitiska ųkinum.

Landsstżriš hevur avrįtt, ķ samsvari viš lųgtingssamtykt seinasta heyst, at fara undir samrįšingar viš donsku stjórnina til tess at fremja grundleggjandi broytingar ķ rķkisręttarligu stųšu Fųroya. Śrslitiš av samrįšingunum veršur ein millumlandasįttmįli, sum skipar Fųroyar sum eitt sjįlvstųšugt land viš fullveldi, og sum samstundis skipar framtķšarsamstarviš landanna millum.

Eitt annaš stórmįl, iš arbeitt hevur veriš viš ķ samrįš viš uttanlandsnevndina, er markiš millum Fųroya og Bretlands. Ķ verandi lųtu bendir alt į, at taš fer at eydnast pųrtunum at koma til eina semju tķšliga ķ vįr ķ hesum tżdningarmikla mįli.

Į tķ handilspolitiska ųkinum hevur landsstżriš avgjųrt at taka samstarv Fųroya viš Evropiska Samveldiš upp til mįls av nżggjum viš ųktum samstarvi fyri eyga. Landsstżriš er sinnaš at byggja verandi handilssįttmįla śt, samstundis sum fariš veršur undir at kanna nęrri mųguleikan fyri einari fųroyskari luttųku ķ EFTA og EBS. Vķškanin av verandi handilssįttmįla er longu farin ķ gongd, og vęntandi fara landsstżriš og ES nevndin at semjast um eitt heilsufrųšiligt samstarv ķ hesum įri. Annars veršur vķst til taš Reyša Įlitiš, iš var latiš lųgtinginum ķ fjųr.

Vegna tess, at fųroyski bśskapurin er sera opin og tķskil fullkomiliga bundin av samvinnu viš śtheimin, fer landsstżriš stųšugt at menna og at seta į stovn samstarv viš onnur lond. Tį iš handilssįttmįlarnir viš tey miš og eysturevropisku londini eru fingnir ķ lag, fer landsstżriš at miša eftir lķknandi samstarvi viš ašrar partar av Heiminum.

Stųšiš undir tķ fųroyska bśskapinum er fiskatilfeingiš. Grundarlagiš fyri framtķšarumsiting av livandi tilfeingi havsins veršur įhaldandi višgjųrt ķ avvaršandi altjóša felagsskapum. Landsstżriš er av teirri įskošan, at tżdningarmikiš er at luttaka ķ hesi višgerš, ikki minst av tķ, at hesar altjóša meginreglur eftir ųllum at dųma fara at verša stųši undir framtķšar fiskiveišisamstarvi Fųroya viš onnur lond.

Į sama hįtt hevur landsstżriš sett sęr fyri at endurskoša leiklut Fųroya ķ altjóša samstarvi um umhvųrvi og buršardygga menning. Arktiska Rįšiš er eitt gott dųmi um hesa gongd. Fųroya Landsstżri luttekur nś bęši į politiskum og embętismannastigi ķ arktiska samstarvinum.

Samanumtikiš kann sigast um uttanlandspolitikk landsstżrisins, at ķ mun til undanfarin įr fer landsstżriš at virka fyri einari ųktari luttųku ķ teimum altjóša avbjóšingum og rembingum, iš vera Fųroyum fyri framman. 

 

FYRRI PARTUR

VIŠURSKIFTI FŲROYA VIŠ DANMARK

Višurskifti Fųroya viš Danmark eru nś į einum sųguligum vegamóti višvķkjandi rķkisręttarligu stųšu Fųroya. Mešan heimastżrisskipanin er ein skipan, har Danmark letur Fųroyum eitt nęrri tilskilaš sjįlvręši, virkar landsstżriš nś fyri, at fįa Fųroyum fult sjįlvręši, har evstavaldiš fer at liggja hjį Fųroya fólki. Sįttmįlin seinasta summar viš donsku stjórnina greiddi nakrar trupulleikar landanna millum, og hevur giviš okkum eitt betri grundarlag fyri einum sjįlvberandi bśskapi og politiskum sjįlvręši.

SAMRĮŠINGAR VIŠ DONSKU STJÓRNINA UM BANKAMĮLIŠ

Tżdningarmesta hendingin ķ višurskiftum Fųroya viš Danmark ķ 1998 var, tį endi fekst į mįlinum um endurgjaldskrav okkara ķ sonevnda bankamįlinum.

Nżstovnaša landsstżriš fór nišur til Danmarkar ķ fjųrsummar at samrįšast viš donsku stjórnina um ymisk bśskaparlig og fķggjarlig stórmįl, heruppiķ endurgjaldsspurningin ķ sambandi viš bankamįliš, afturgjaldstreytir fyri skuld landsstżrisins til donsku stjórnina og annaš. Śrslitiš gjųrdist sįttmįlin frį 10. juni, sum lųgtingiš sķšani einmęlt tók undir viš.

Sįttmįlin kann ķ hųvušsheitum sigast at vera nųktandi. Į skynsaman hįtt, sum taš sųmir seg millum partar, iš vilja endurreisa gott sķnamillum arbeišslag, varš ein loysn funnin į endurgjaldsspurninginum, iš varš višgjųrdur saman viš spurninginum um skuld landsstżrisins til donsku stjórnina. Sostatt fekst eitt śrslit, iš bįšir partar skuldu kunna bera, bęši bśskaparliga og politiskt.

Sum partur av sįttmįlanum gjųrdist Fųroya Banki, viš Fķggingargrunninum frį 1992 sum millumliši, ogn landsstżrisins.

Ein serlig grein ķ sįttmįlanum er Grein 9, har danska stjórnin gevur sķna tilsųgn til at vilja samrįšast viš Fųroya Landsstżri um fųroyskt fullveldi, tį landsstżriš er til reišar og ynskir taš. 

 

SAMRĮŠINGAR VIŠ DONSKU STJÓRNINA UM FULLVELDI

Sum landsstżriš hevur sett sęr fyri, verša nś fyrireikingar framdar viš tķ fyri eyga seinni ķ įr at fara undir samrįšingar viš donsku stjórnina um ein tvķlanda sįttmįla millum Danmarkar og Fųroya, sum skipar Fųroyar sum eitt sjįlvstųšugt land viš fullveldi, og har komiš veršur į samt um framtķšar samstarv landanna millum. Landsstżriš hevur sett eina sįttmįlanevnd at fyrireika stųšiš undir komandi samrįšingum viš donsku stjórnina.

Vęntandi verša fyrst politiskar samrįšingar millum Fųroya Landsstżri og donsku stjórnina, har sįttmįlaleistur og karmar fyri framtķšar samstarvi verša lagdir. Hesar samrįšingar fara ętlandi at byrja ķ heyst. Sķšani veršur fariš undir samrįšingar, iš skulu skipa sjįlvt innihaldiš ķ sįttmįlanum.

Sįttmįlin veršur lagdur fyri landsstżri og lųgting til stųšutakan įšrenn hann veršur lagdur fyri Fųroya fólk til endaliga avgerš einferš ķ komandi įri.

 

TRYGDARMĮL

Trygdarmįl višvķkjandi Fųroyum liggja hjį donsku stjórnini og verša tķskil umsitin av danska Uttanrķkismįlarįšnum. Trygdarmįl fevna ķ hųvušsheitum um stutttķšar og langtķšarętlanir umframt ymissar skipanir fyri varšveitslu av sjįlvręšisrętti og fullveldi rķkisins.

Danska stjórnin hevur ongantķš heimilaš landsstżrinum at luttaka ķ trygdarpolitiskari mįlsvišgerš. Ķ einstųkum fųrum hevur landsstżriš tó umrųtt trygdarpolitiskar spurningar višvķkjandi Fųroyum.

 

HERNAŠARMĮLIŠ

Viš stųšiš ķ lųgtingssamtykt frį 19-04-96 setti lųgmašur stżrisbólk at skipa fyri skjalarannsóknum ķ USA og ašrar stašir, har haldast kundi, at skjųl til upplżsingar av hernašarmįlinum vóru at finna. Setningurin var ķ stuttum at lżsa sųguna hjį hernašarligu stųšunum ķ Fųroyum og at savna viškomandi skjųl ķ hesum sambandi.

Stżrisbólkurin hevur virkaš ķ gott eitt įr. Ein fųroyskur sųgufrųšingur hevur veriš tvęr feršir ķ USA og gjųrt skjalarannsóknir ķ viškomandi skjalasųvnum. Tveir av limunum ķ bólkinum hava gjųrt rannsóknir ķ sųvnunum hjį rķkisumbošnum, ķ landsstżrinum, į Landsskjalasavninum ķ Tórshavn og ķ viškomandi skjalasųvnunum į danska rķkisskjalasavninum.

Savnaš er eitt umfatandi skjalatilfar, iš lżsir hernašarliga įhugan hjį Vestanveldunum ķ Fųroyum. Vķšari lżsir hetta tilfar herstųširnar, teirra bakgrund, endamįl og virksemi. Taš hevur tikiš tķš at fįa atgeingi til ųll skjalasųvnini, og seinastu loyvini vóršu śtskrivaš av uttanrķkismįlarįšnum tann 16-12-98. Enn resta avgeršir ķ nųkrum atgeingimįlum. Hetta merkir, at framvegis standa ręttiliga tķšarkrevjandi skjalarannsóknir eftir at gera ķ serstakliga donskum sųvnum. 

 

DANSKA VERJUNEVNDIN

Verjunevndin frį 1997 legši fram seinasta heyst įlit sķtt višvķkjandi framtķšar verju av danska rķkinum. Fųroya Landsstżri luttók sum eygleišari ķ nevndini. Sambęrt įlitinum męlir nevndin til varšveitslu av verandi virksemi hjį donsku verjuni ķ Fųroyum komandi įrini. Um danska stjórnin tekur undir viš tilmęlinum hesum višvķkjandi, fer danska sjóverjan framvegis at hava eitt sjóverjuskip viš tyrlu kring Fųroyar alt įriš tey nęstu įrini.

MARKNAMĮL

Sķšani seinastu frįgreišing um uttanlandsmįl hevur gongdin ķ marknasamrįšingunum viš bretar veriš ójųvn.

Eftir stjórnarskiftiš ķ Bretlandi ķ mai 1997 varš fundur millum samrįšingarnevndirnar bįšar ķ juli 1997. Fundur var aftur ķ september 1997, men so kom stešgur ķ. Eftir landsstżrisskiftiš ķ mai 1998 hava sķšan ķ fjųr summar veriš óformligir fundir millum tann bretska og tann fųroyska samrįšingarleišaran, har teir hava roynt at kanna mųguleikarnar fyri eini samrįšingarloysn, sum kann góštakast av bįšum pųrtum. Į nżggjįrinum 1999 sęr śt sum, at hesar óformligu samrųšur fara at fųra į mįl, men enn eru ikki oršingar avtalašar um allar lišir ķ eini loysn. Taš tykist tó vera grund til at vóna, at taš fer at eydnast at finna eina loysn į hesum torfųra mįli, įšrenn langt umlķšur.

Samrįšingarnar viš bretar hava snśš seg um landgrunsmark. Sķšan londini ķ 1977 fluttu fiskimarkiš śt į 200 fjóršingar, hevur fiskimarkiš millum Fųroya og Bretlands fylgt mišlinjuregluni, men vegna ósemju um grundlinjurnar, og hvųrjar oyggjar bretsku megin mišlinjan skal roknast frį, hevur ikki veriš semja um, hvussu mišlinjan millum Fųroya og Bretlands skal verša roknaš. Sostatt hava veriš havųki, sonevndu "grįšu leiširnar", sum bįšir partar hava kannaš sęr. Har hava bįšir partar fiskaš uttan at gera hvųrjum ųšrum stórvegis ónįšir. Ein semja um landgrunsmarkiš innanfyri 200 fjóršingar ger taš neyšugt at taka stųšu til, um ella ķ hvųnn mun hon skal įvirka endaliga fiskimarkiš. Hetta er sostatt nakaš av tķ, sum ein fullfķggjašur sįttmįli um landgrunsmarkiš eigur at umfevna.

Móti Ķslandi hava Fųroyar eisini havt mišlinjumark sķšan 1977, men heldur ikki har hava partarnir veriš samdir um, hvussu mišlinjan skal roknast. Ķsland roknar mišlinjuna śr skerinum Hvalsbaki, sum Fųroyar ikki hava hildiš vera rętt. Millum Fųroya og Ķslands er sostatt eisini eitt ųki, har bįšir partar kanna sęr yvirvaldsrętt fiskiskapi višvķkjandi. Har hevur meira enn so hent seg, at skip, iš hava fiskaš har viš fųroyskum loyvi hava veriš órógvaš av ķslendskum myndugleikum. Ynski hevur veriš um at loysa hetta trętumįl. Higartil hevur veriš bķšaš viš at greiša hesa flųkju, til tann fyri Fųroyar nógv truplari og tżdningarmikla marknatrętan viš Bretland er loyst. Eftir at Danmark vegna Grųnland ķ fjųr samdist viš Ķsland og Noreg um markini millum Grųnland, Ķsland og Jan Mayen, er ósemjan viš Fųroyar einasta óloysta marknatrętan hjį Ķslandi innanfyri 200 fjóršingar. Veršur semja viš bretar um havmųrkini innanfyri 200 fjóršingar, veršur ósemjan viš Ķsland tann einasta, sum stendur eftir. Taš kann tķ roknast viš, at hesin spurningur kemur til umrųšu ķ įrinum, sum nś er byrjaš.

Uttanfyri 200 fjóršingar stendur spurningurin um tey umskarandi krųvini hjį okkum, Ķslandi, Bretlandi og Ķrlandi um landgrunn į Rockall Hatton leišini framvegis óloystur. Fųroyar halda seg betur enn onnur strandalond megna at prógva hjį altjóša samfelagnum, at landgrunnur Fųroya rųkkur śt um 200 fjóršingar į hesum leišum.

ALTJÓŠA HANDILSSAMSTARV

Altjóša handilssamskiftiš ųkist alt meiri, og seinnu įrini hava havt viš sęr stórar broytingar ķ handils og bśskaparligu višurskiftunum ķ altjóša hųpi. Fjarstųša millum lond er ikki longur sama foršingin fyri samskifti sum įšur, og rįkiš ķ heimshandlinum sum heild gongur alsamt móti meiri frķhandli.

Taš eru serliga alheimsfelagsskapir sum World Trade Organisation (WTO), iš eru ķblįsturin til hesa gongd. WTO hevur sum einasti altjóša stovnur altjóša handil sum virkisųki, og er ķ altjóša hųpi karmurin um umsiting av handilssamvinnu millum lond. Hesin felagsskapur, iš loysti av GATT ķ 1994, fevnir umframt um handil viš vųrum eisini um handil viš tęnastum, ķlųgur og ognarrętt til andsverk. Mįlini hjį WTO eru at tryggja so fręlsan handil sum gjųrligt, įhaldandi at fręlsisgera heimshandilin og at tryggja, at handilstrętur millum lond verša loystar ķ eini óheftari skipan.

Fųroyski bśskapurin - iš er ein av mest opnu bśskapum Heimsins viš einum uttanlandshandli samsvarandi einari slakari bruttutjóšarśrtųku - er sera bundin av višurskiftunum viš umheimin. Nevnast kann ķ hesum sambandi, at umleiš 80% av fųroyska śtflutninginum fer til ES marknašin. Taš hevur stóran tżdning at hava ķ huga, at eisini gongdin ķ ES lutvķst er partur av altjóša rįkinum og teimum stevnumišum, iš verša sett ķ WTO.

Fųroyar eru ein lķtil tjóš, og er taš tķ sera umrįšandi at gera sęr greitt, at skulu eitt nś fųroyskar fyritųkur standa seg ķ kappingini viš umheimin, er neyšugt viš stųšugari fyrireiking og tillaging til broyttu umstųšurnar. Fųroyar hava viš luttųku sķnari ķ WTO sęš tżdningin av at vera viš ķ hesum altjóša rįki og hava samstundis tikiš į seg at fylgja teim įsetingum, iš WTO įsetur. Landsstżriš ętlar, at Fųroyar skula ķ framtķšini luttaka meira virkiš ķ WTO og tess virksemi.

 

SAMSTARV FŲROYA VIŠ EVROPISKA SAMVELDIŠ

Samstarv Fųroya viš ES er grundaš į ein fiskivinnusįttmįla og ein handilssįttmįla. Į fiskivinnuųkinum fevnir samstarviš um rammusįttmįlan frį 1977 og ķ įrligum semjum um sķnamillum fiskiskap. Samstarv er annars ķ ymsum felagsskapum um fiskiskap, sum t d NAFO, NEAFC, NASCO og um bżtiš av noršhavssild millum avvaršandi strandalond.

Vanliga hevur ES tengt spurningin um atgongd til marknašin saman viš atgongdini til tilfeingiš, tį iš felagsskapurin hevur samrįšst viš trišjalond um handilssįttmįlar. ES hevur eisini vķst į, at eitt vantandi samstarv Fųroya viš ES ķ NAFO hųpi kann hava óhepna įvirkan į atgongd fųroyinga til ES marknašin. Taš hevur frį fųroyskari sķšu veriš gjųrt greitt, at fiskivinnusamrįšingar ikki verša at tengja at handilssamrįšingum.

Handilssįttmįlin viš ES

Handilssįttmįlin frį 1992 er ein sķnamillum handilssįttmįli, sum gevur bįšum pųrtum ręttindi į jųvnum fųti. Viš sįttmįlanum varš stovnsett ein felagsnevnd, sum hevur roynst ein vęl nżtiligur pallur, har vit hava kunnaš virka fyri įhaldandi įbótum į sįttmįlan, har hann ķ sķnum upprunaliga lķki ikki nųktaši okkara tųrv nóg vęl. Sum frķhandilssįttmįli ķ altjóša merking hevur sįttmįlin eisini skulaš stašiš mįt viš altjóša krųv til slķkar sįttmįlar, fyrst ķ GATT og sķšani ķ WTO. Hetta hava vit eisini kunnaš nżtt til okkara fyrimun.

Gjųgnum felagsnevndina hava fųroyingar įhaldandi roynt at hękka kvotur og loft į laksi og royktum vųrum vķsandi til millum annaš menningargreinina ķ sįttmįlanum. Hetta hevur veriš afturvķst frį ES, av tķ at vųrurnar verša sagdar at vera viškvęmar į ES marknašinum, og at afturvendandi trupulleikin er, at Fųroyar verša višgjųrdar eins og trišjalond.

Fųroyingar hava serliga vķst į ampan, iš vegleišandi prķsskipanin hevur haft į vinnuna. Gjųrt varš greitt, at sįttmįlin ķ hesum sambandi ikki lżkur galdandi WTO įsetingar, tį talan er um frķhandilssįttmįlar. Hetta mįl er sķšani tikiš upp av ųšrum londum, iš hava vķst į sama trupulleika, og setti hetta ręttuliga gongd į mįliš.

Sambęrt WTO skal "substantially all trade" ķ frķhandilsųkjum verša fręlsur. Hetta samsvarar viš umleiš 90% av handilsviršinum. Verandi frķhandilssįttmįli viš ES avmarkar śtflutning Fųroya til ES viš einari vegleišandi prķsskipan, tollkvotum, vegleišandi loftum og einum hagtalseftirliti. Bert vegleišandi prķsskipanin ķ sęr sjįlvari hevur įstųšiliga avmarkandi avleišingar fyri umleiš 55% av handilsviršinum.

Samrįšingar um hesi višurskifti vóru ķ heyst millum ES og Fųroya. Endaligar samrįšingar vóru um mįliš ķ Fųroyum ķ desember. Samrįšingarnar endašu viš einum greišum framstigi fyri Fųroyar og fųroysku vinnuna sum heild ķ handilsamskiftinum viš ES. Śrslitiš av samrįšingunum var hetta:

Samanumtikiš kann sigast, at tann broytti ES sįttmįlin nś er voršin ein veruligur frķhandilssįttmįli vegna tess, at umleiš 97% av verandi handli viš ES ongar handilsforšingar fer at hava longur. Broytingarnar ķ sįttmįlanum fįa vęntandi gildi ķ summar.

Taš eru tó framvegis tveir vųrubólkar, iš hava stóran handilsligan tżdning fyri Fųroyar, iš eru fyri handilsligum avmarkingum. Teir eru pilkašar rękjur og fiskafóšur. Landsstżriš fer at leggja stóran dent į at fįa hesar avmarkingar burtur ķ nżggja įrinum.

 

Heilsufrųšiligt samstarv viš ES

Taš veršur ķ lųtuni arbeitt viš at vķška handilssįttmįlan viš ES til eisini at fevna um heilsufrųšilig višurskifti.

Viš atliti til, at altjóša handilin alsamt ųkist - heruppiķ handilin viš matvųrum - verša karmar tilevnašir soleišis, at įsetingar verša gjųrdar fyri matvųrutrygd, heilsu og umhvųrvi, bęši ķ altjóša og ųkissįttmįlum. Umframt at minka um smittuvanda ķ handli viš matvųrum, hava slķkir sįttmįlar til endamįls at forša fyri, at handil millum lond veršur darvašur av tųkniligum krųvum, iš eingi heilsufrųšilig fyrilit hava. Av tķ, at nęrum allur śtflutningur Fųroya er fiskavųrur, er sera gagnligt viš slķkum sįttmįlum, iš įseta dygdar og reinfųriskrųv.

Heilsufrųšilig višurskifti eru partur av EBS sįttmįlanum, og skulu tey samstarvandi londini laga sķnar lógir og reglur eftir hesi skipan. Bęši Ķsland og Noreg eru viš at skipa hesi višurskifti viš ES soleišis, at tey kunnu gerast partar av hesum samstarvi.

Fųroyar - iš eru uttan fyri bęši ES og EBS, hóast vit śtflyta nęrum alla okkara vųru į ES marknašin - hava veriš fyri stórari įvirkan av gongdini ķ ES į hesum ųki. Fųroyar skulu eisini fylgja minstukrųvunum hjį WTO hesum višvķkjandi.

Rįkiš ķ altjóša handilsvišurskiftunum hevur viš sęr, at tollur og ašrar slķkar handilsavmarkingar fella burtur, mešan heilsufrųšilig krųv fįa alt stųrri tżdning. Fyri at altjóša handil viš matvųrum skal fara lęttari fram, er sera umrįšandi, at lógir og reglur į hesum ųki verša samskipašar.

Taš veršur frį fųroyskari sķšu ķ lųtuni virkaš fyri at skipa hesi višurskifti viš ES. ES hevur bošiš Fųroyum til samrįšingar ķ februar mįnaša um eina heilsufrųšiliga semju. Ein slķk semja veršur eitt frumskjal til verandi handilssįttmįla viš ES. Ętlanin er, at rųkka mįlinum um at skipa hesi višurskifti viš ES ķ įr.

Alevropiska upprunaųkiš

Evropiska Rįšiš vķsti į toppfundinum ķ Essen ķ 1994 į, at munurin į upprunareglum ķ sįttmįlunum, iš ES hevur viš umheimin eru ein handilsforšing. Avgjųrt varš tķ at seta eina "alevropiska" skipan viš eins upprunareglum fyri allar handilssįttmįlar ķ verk, viš tķ endamįli, at gera samhandilin millum serliga ES, miš og eysturevropisku londini og EFTA londini meira einshįttašan. Lunnar eru į henda hįtt lagdir fyri einum samstarvi ķ einum stórum ųki, iš gevur eins tollframķhjįręttindi višvķkjandi vųrum viš upprunastųši ķ ųkinum.

Ķ EBS sįttmįlanum eru upprunareglurnar skipašar į tann hįtt, at til ber at virka somu vųru ķ fleiri av sįttmįlalondunum. Skipanin hevur viš sęr, at vųrur, iš eru framleiddar ella virkašar sambęrt upprunareglunum ķ EBS ųkinum - taš er EBS framleišsla - kunnu umsetast frķtt. Hetta merkir, at krųvini til skjalaprógvan av uppruna vųru veršur nógv einfaldari. Hartil verša eisini formligu krųvini til toll og eftirlit nógv einfaldari, tį vųrur verša fluttar millum lond.

Onnur lond viš somu trupulleikum hava mųguleika at fella inn ķ somu skipan. Mįliš veršur višgjųrt ķ lųtuni, soleišis at Fųroyar kunnu gerast partur av hesum samstarvi. Ętlanin er at nįa einari loysn ķ įr. 

 

HANDILSSĮTTMĮLAR VIŠ ONNUR LOND

Stig eru tikin til tess at fįa ķ lag handilssįttmįlar viš londini ķ miš og eysturevropa. Fųroyar hava veriš afturśr sigldar į hesum ųki, og er endamįliš nś at byggja upp samhandil og samskifti viš hesi lond.

Slķkir sįttmįlar eru viš til at ųkja um kappingarfųriš hjį vinnuni og tryggja henni nżggjar marknašir. Hetta hevur stóran tżdning, um Fųroyar skulu gera seg galdandi serliga višvķkjandi sųlu av uppisjóar fiskaslųgum og ikki minst til tess at tryggja Fųroyar ķ framtķšar evropiska handilssamskiftinum viš serligum atliti til taš alevropiska upprunaųkiš.

Fyrstu sįttmįlarnir viš Estland og Pólland eru fingnir undir land, og virkaš veršur mišvķst fyri at fįa ķ lag sįttmįlar viš hini miš og eysturevropisku londini ķ įr.

Ętlan landsstżrisins er eisini at kanna mųguleikarnar fyri at fįa ķ lag handilssįttmįlar viš Russland og Kanada.

 

GSP

GSP (Generalized System of Preferences) er ein skipan, iš hevur til endamįls at fremja eina buršardygga bśskaparliga og almanna menning ķ menningarlondum serliga teimum, iš eru ringast fyri, gjųgnum ųkta marknašaratgongd til Vesturlond viš serligum tolllękkingum (preferences) fyri įvķsar ķdnašarvųrur og landbśnašarvųrur ętlašar sum rįvųrur til vķšari framleišslu av lidnum vųrum.

Av tķ at okkara stųrstu kappingarneytar hava sett ķ verk slķkar skipanir, fįa hesir bķligari rįvųru enn įvķsir partar av fųroysku vinnuni, og kunnu hesir soleišis framleiša somu vųrur bķligari.

Landsstżriš kannar tķ mųguleikan fyri at fįa eina slķka skipan ķ lag ķ Fųroyum, soleišis at fųroysku vinnuni veršur tryggjaš betri kappingarfųri og menningarlondunum fręgari śtflutningsvįnir. 

 

LIVANDI TILFEINGI HAVSINS

Altjóša samstarv um tilfeingi havsins hevur fingiš alsamt stųrri tżdning sķšani fiskimųrk vóru flutt śt į 200 fjóršingar ķ sjeytiįrunum. Meginreglurnar fyri gagnnżtslu av tilfeingi havsins, og ręttindum og įbyrgd strandalandanna ķ hesum sambandi, eru stašfestar ķ tveimum tżšandi ST sįttmįlum, sum sķšani eru gjųrdir.

ST havręttarsįttmįlin (UNCLOS) varš samtyktur ķ 1982, og kom formliga ķ gildi ķ 1994. ST rįšstevnan um umhvųrvi og menning (UNCED) ķ Rio ķ 1992 gjųrdi sķtt til, at gongd eisini fekst į samrįšingar um at finna eina semju um umsiting av fiskastovnum, sum feršast um fiskimųrk og ķ altjóšasjógvi. Hesin sįttmįlin, sum er ein gjųllari śtgreining av įsetingum ķ ST havręttarsįttmįlanum, varš endaliga samtyktur ķ august 1995. Hann stašfestir millum annaš, at strandalond og lond, sum hava grundašan įhuga fyri fiskiskapi eftir fiskaslųgum uttan fyri yvirvaldsręši hjį strandalondum, kunnu taka seg saman ķ felagsskap viš tķ endamįli at umsita fiskatilfeingiš. Sįttmįlin gevur millumlandafelagsskapum įbyrgd og samstundis vķšar mųguleikar at fyriskipa umsitingina av og eftirlitiš viš fiskiskapinum ķ altjóša sjógvi.

Taš hava serliga veriš strandalond, sum hava havt ampa og vķst įbyrgd fyri hesum višvķkjandi feršandi fiskastovnum ķ Noršur Atlantshavi. Dųmi um hetta er semjan millum tey fimm strandalondini um noršhavssildina, sum ķ dag veršur umsitin ķ felag og ķ NEAFC fyri altjóša ųki (sķ eisini nišanfyri undir millumlandasamstarv).

Ašrar óbindandi semjur so sum leišbeinandi reglugerš hjį FAO (ST matvųru og landbśnašarstovninum) fyri fiskiskapi undir įbyrgd, eru eisini viš at mynda altjóšakarmin fyri gagnnżtslu av livandi tilfeingi havsins.

Taš er stųša landsstżrisins, at leiklutur Fųroya at menna henda altjóšakarm eigur at styrkjast og gerast sjónligari ķ framtķšini.

Hóast Fųroyar av ymiskum orsųkum ikki enn hava stašfest hesar tżšandi ST sįttmįlar formliga, er okkara egna fiskvinnuumsiting og fiskivinnusamstarv viš onnur lond kortini grundaš į tęr meginreglur, sum hesir įseta. Hųvušsendamįlini eru at varšveita og umsita tilfeingi havsins soleišis, at vit ķ samstarvi viš onnur lond kunnu tryggja buršardygga gagnnżtslu av tilfeinginum nś og ķ framtķšini, bęši į fųroysku landleišunum og undir fųroyskum flaggi į sjóleišum uttanfyri fųroysku landleiširnar.

Somuleišis er stašfest, at livandi tilfeingiš į fųroysku landleišunum og tey ręttindi, Fųroyar viš samrįšingum hava rokkiš ella eftir altjóša rętti eiga uttan fyri fųroysku landleiširnar, eru ogn Fųroya fólks. Dentur veršur lagdur į, ķ umsitingini av hesi lóg, at varšveita tilfeingiš og at troyta og gagnnżta hetta buršardygt į skilabesta hįtt, lķvfrųšiliga og bśskaparliga, viš viršing fyri sambandinum millum ymisku dżra og plantustovnarnar ķ havinum og meingi teirra, til tess at tryggja besta samfelagsbśskaparliga ķkastiš frį fiskivinnuni, stųšugar arbeišs og inntųkumųguleikar og mųguleikar fyri vinnuligum virksemi um alt landiš.  

 

MILLUMLANDASAMSTARV Ķ NORŠURATLANTSHAVI

Fųroyar hava fiskiveišisamstarv viš ųll grannalondini ķ Noršuratlantshavi og viš flest ųll londini, sum eru viš ķ teimum millumlanda felagsskapum, har Fųroyar eisini taka lut ķ. Treytirnar fyri fiskiskapi hjį fųroyskum skipum ķ altjóša sjóųki eru nógv tengdar at millumlanda og strandalanda sįttmįlum um fiskiskap. Slķkir sįttmįlar kunna fevna um fiskastovnar, sum eisini eru ķ fųroyskum sjóųki, til dųmis noršhavssild, svartkjaftur og makrelur.

Ķ NEAFC, NAFO og NASCO veršur danska umbošanin umsitin av Fųroyum og Grųnlandi ķ felag. Hóast Danmark er limur ķ hesum felagsskapunum vegna Fųroyar og Grųnland (DFG), so mynda tann fųroyska og grųnlendska sendinevndin ķ felag ta donsku sendinevndina į ųllum fundum; danska uttanrķkisrįšiš hevur tó vanliga eitt umboš viš į tżšandi fundum.

Eitt yvirlit yvir sķnamillum fiskiveišisamrįšingar, sum vóru ķ 1998 fyri fiskiskap ķ 1999 er at finna ķ fylgiskjali 1.

NAFO - Felagsskapurin fyri fiskiskapi ķ Śtnyršingsatlantshavinum

NAFO hevur ķ fleiri įr havt eina dygga umsiting og munagott eftirlit višvķkjandi fiskiskapinum eftir fiskastovnum ķ ųkinum. Avgeršir tiknar ķ NAFO hųpi įvirka serliga umstųšurnar hjį rękjuskipunum at fiska į Flemish Cap og annars umstųšurnar hjį fųroyskum skipum at fiska tosk og svartkalva ķ NAFO ųki.

NEAFC - Felagskapurin fyri fiskiskapi ķ Landnyršingsatlantshavinum

Seinastu tvey įrini hevur NEAFC ment seg at vera ein felagsskapur, sum ķ samsvar viš altjóša uppgįvur fyri fiskiveišufelagsskapir fer at verša mišdepulin ķ sambandi viš umsiting og eftirliti viš fiskiveišuni eftir so tżšandi fiskastovnum sum noršhavssild, kongafiski, svartkjafti og makreli ķ Noršuratlantshavi.

Avgeršir tiknar ķ NEAFC įvirka serliga mųguleikarnar hjį fųroyskum skipum at fiska kongafisk ķ Irmingarhavinum. Eisini įvirka avgerširnar, hvussu eftirlitiš viš fiskiskapinum er eftir kongafiski, svartkjafti og noršurhavssild.

NASCO - Noršuratlantslaksafelagsskapurin

Sįttmįlin um at varšveita laksin ķ Noršuratlantshav, NASCO, kom ķ gildi 1. oktober 1983. Henda sįttmįla hevur Danmark vegna Fųroyar og Grųnland stašfest. Ķ NASCO luttaka Fųroyar ķ nevndini fyri Landnyršingsatlantshav, mešan Grųnland luttekur ķ nevndini fyri Vestur Grųnland. Um formansskapin skiftast londini.

ICCAT - Felagsskapur fyri fiskiskap eftir tunfiski ķ Atlantshavinum

Fiskiskapur eftir tunfiski ķ Atlantshavi veršur umsitin av ICCAT. Stórur įhugi tykist at vera fyri fiskiskapi eftir tunfiski ķ fųroyskum sjógvi ein part av įrinum. Ķ 1997 fingu japansk skip loyvi frį fųroysku myndugleikunum ķ samstarvi viš Fiskirannsóknarstovuna at fremja royndarveišu eftir tunfiski ķ fųroyskum sjógvi. Hetta samstarv helt fram ķ 1998 umframt at fųroysk skip eisini hųvdu royndarloyvi. Śrslitiš av hesum royndum hevur veriš gott, og fleiri liggja framviš at sleppa at gera framhaldandi royndir ķ 1999.

Grundaš į tann stóra įhugan, sum seinastu tvey įrini hevur veriš vķstur tunfiskiskapi ķ fųroyskum sjógvi, hevur landsstżriš seinastu trż įrini tikiš lut į įrsfundum hjį ICCAT sum eygleišari. Har hevur veriš gjųrt vart viš, at Fųroyar sum strandaland hava rętt at gagnnżta tilfeingiš ķroknašan tunfisk, sum er ķ fųroyskum sjógvi. Spurningurin um limaskap ķ ICCAT hevur veriš umhugsašur ķ samrįš viš danska uttanrķkismįlarįšiš, men enn er stųša ikki tikin ķ hesum mįli.

NAMMCO - Felagskapurin fyri sśgdjórum ķ Noršuratlantshavinum

NAMMCO tekur sęr av spurningum višvķkjandi sśgdjórum ķ Noršuratlantshavi. Limalondini eru Noreg, Ķsland, Grųnland og Fųroyar. Mótsatt limaskapinum ķ ųšrum slķkum millumlandafelagskapum eru Fųroyar og Grųnland hvųr fyri seg limur ķ NAMMCO. Sum ųkisbundiš samstarv um gransking, umsiting og vernd av havsśgdjórum ķ Noršuratlantshavinum hevur NAMMCO tey seinastu įrini styrkt sķna stųšu sum ein virkin samstarvsstovnur, ķ fullum samsvar viš havręttarsįttmįlanum, eisini į ųkjum, sum annars hava veriš hjį Altjóšahvalaveišurįšnum (IWC). Hetta fevnir um m.a. felags umsitingarnišurstųšur um hvala og kópastovnar (til dųmis grindahvalir, dųglingar, sildrekar, grųnlandskópar og annaš), eina millumlandaeygleišaraskipan fyri hvala og kópaveišu ķ limalondum, og felagsįheitanir um vķsindarįšgeving um mįl, sum hava beinleišis įhuga fyri Fųroyar (til dųmis um springarar og finhval, og um taš vistkerviliga sambandi millum fiskastovnar, hval og kóp).

Brśk er fyri at endurskoša okkara leiktlut ķ IWC ķ mun til samstarviš gjųgnum NAMMCO. Luttųka okkara ķ IWC hevur altķš veriš sum partur av donsku sendinevndini, mešan Fųroyar eru sjįlvstųšugur limur ķ NAMMCO. Gongdin tey seinastu įrini ķ IWC vķsir, at eitt fleirtal av teimum umleiš 30 limalondum ķ IWC av politiskum orsųkum tekur ikki undir viš stórhvalaveišu. Felagskapurin fęr tķskil ikki hųvi at fylgja sķnum egnu meginreglum fyri umsiting av storhvalastovnum sum tilfeingi. Tey fųroysku sjónarmišini fella heldur ikki so vęl saman viš teimum alment donsku ķ hesum hųpi, av tķ at Danmark tekur partvķst undir viš altjóša rįkinum móti storhvalaveišu.

 

UMHVŲRVI OG MENNING

Fųroya Landsstżri hevur sett sęr fyri at endurskoša leiklut Fųroya ķ altjóša samstarvi um umhvųrvi og buršardygga menning. Ķ hesum sambandi veršur fariš undir at kanna eftir ķ hvųnn mun Fųroyar skula vera virknar ķ altjóša felagsskapum į hesum ųkjum.

ARKTISKA RĮŠIŠ

Lųgmašur bošaši ķ undanfarna įri frį, at fųroyski leikluturin ķ Arktiska Rįšnum į politiskum stigi fer at verša meira virkin ķ framtķšini.

Tey įtta arktisku londini - Danmark, Finnland, Ķsland, Kanada, Noreg, Russland, Svųrķki og USA - hava sķšani 1991 samstarvaš um eina felags umhvųrvisętlan - Arctic Environmental Protection Strategy (AEPS), iš varš samtykt į fundi ķ Rovaniemi, Finlandi (ofta rópt Rovaniemi tilgongdin). Undir AEPS eru fżra serverkętlanir settar į stovn, og arbeitt veršur viš eftirliti, kortlegging og vernd av umhvųrvinum ķ arktiska ųkinum.

Fųroyska luttųkan ķ Arktiska Rįšnum hevur higartil ķ hųvušsheitum veriš avmarkaš til samstarv undir eini av hesum verkętlanunum - AMAP - Arctic Monitoring and Assessment Programme, har Heilsufrųšiliga Starvsstovan er umbošaš ķ danska AMAP bólkinum og hevur fingiš stušul frį AMAP til umhvųrviseftiransing ķ Fųroyum ķ samsvari viš AMAP arbeišiš. AMAP man vera tann verkętlanin undir AEPS, sum er komin longst višvķkjandi mišvķsum tiltųkum og kortlegging av dįlking ķ arktiskum ųkjum višvķkur. Ķ 1997 gav AMAP śt eina umfatandi stųšufrįgreišing um umhvųrviš ķ arktiska ųkinum - Arctic Pollution Issues - A State of the Arctic Environment Report. Taš veršur eisini sagt frį fųroysku višurskiftunum hesum višvķkjandi ķ frįgreišingini.

Viš Ottawa Yvirlżsingini (Ottawa Declaration) ķ 1996 samtyktu uttanrķkismįlarįšharrarnar śr AEPS londunum at seta į stovn Arktiska Rįšiš. Ķ september 1998 varš fyrsti rįšharrafundurin ķ Arktiska Rįšnum hildin ķ Iqaluit, Kanada, har umboš fyri Fųroyar eisini luttók saman viš umboši śr Grųnlandi, danska Umhvųrvisstżrinum og danska Uttanrķkismįlarįšnum. USA hevur nś tikiš viš formansskapinum fram til nęsta rįšharrafund ķ įr 2000.

Viš hesum er nś undanfarna AEPS umhvųrvissamstarviš gjųrt um til eitt vķškaš arktiskt samstarv į uttanrķkispolitiskum stigi, og umhvųrvisverkętlanirnar undir AEPS halda nś fram undir Arktiska Rįšnum. Afturat hesum kemur eisini ein verkętlan um buršardygga menning, uttan tó at semja enn er um, hvussu meginreglurnar skulu vera. Arbeitt veršur vķšari viš at styrkja hesa sķšuna av samstarvinum ķ Arktiska Rįšnum, og her hava Fųroyar eisini góšan mųguleika at vera viš til at įvirka gongdina į hesum ųkinum.

Kannaš veršur nęrri ķ įr, hvussu luttųkan hjį Fųroyum ķ Arktiska Rįšnum best kann gerast virknari og sjónligari.

 

SEINNI PARTUR

 

FRAMTĶŠARSTŲŠA FŲROYA Ķ EVROPA

Įhaldandi altjóšageršin, iš fer fram ķ heiminum ķ dag, fer stųšugt at seta ųkt krųv til taš fųroyska samfelagiš. Innan Heimshandilsfelagsskapin (WTO) fer ein mišvķs samansjóšing fram millum limalondini, sum ķ nęstu ųld vęntandi fer at skipa hesi lond ķ eitt heimsumfevnandi frķhandilsųki. Mangt bendir į, at samansjóšingin eisini fer at fevna um onnur samstarvsųki.

Hóast Fųroyar luttaka ķ WTO, loysir taš ikki allar teir įleikandi trupulleikarnar, iš fųroyska samfelagnum eru fyri ķ dagliga samskiftinum viš śtlond. Tķskil veršur taš mett skilagott, til tess at tryggja įhugamįlini hjį tķ fųroysku tjóšini, at luttaka ķ ųkissamstarvi į jųvnum fųti viš grannalond okkara.

Fųroya Landsstżri er samt um, at hesi vandamįl einans kunnu loysast ķ tųttum samstarvi viš heimssamfelagiš viš serligum atliti til ųkissamstarv ES og Fųroya millum.

Ķ hesum sambandi setti Fųroya Lųgmašur į vįri ķ 1997 eina nevnd at višgera hendan spurning viš stųši ķ fyrra tilmęlinum ķ tķ sokallaša Blįa Įlitinum frį 1995. Į sumri ķ 1998 handaši nevndin lųgmanni taš sokallaša Reyša Įlitiš.

Viš nišurstųšunum ķ tķ Reyša Įlitunum ķ huga er stųša landsstżrisins tann, at ķ verandi lųtu eru tvinnar hųvušsleišir at ganga, iš bįšar miša móti einum tęttari samstarvi viš ES. Leiširnar eru įvikavist at verandi handilssįttmįli veršur vķškašur til ein EBS lķknandi sįttmįla ella, at Fųroyar gerast sįttmįlapartur ķ EFTA og EBS. Leiširnar verša nęrri śtgreinašar nišanfyri.

Um ta fyrru leišina er at siga, at landsstżriš ķ verandi stund virkar fyri at menna verandi handilssįttmįla viš ES, so at hann sum frįlķšur ķ so stóran mun sum gjųrligt fer at fevna um taš samstarv, iš EBS sįttmįlin tilskilar. Sum dųmi kunnu nevnast, at landsstżriš ķ samrįšingum viš ES nevndina longu ķ įr mišar eftir at broyta sįttmįlan, so at hann fevnir įvikavist um taš heilsufrųšiliga ųkiš og taš alevropiska upprunaųkiš.

Um ta seinnu leišina er at siga, at lųgmašur er ķ ferš viš at kanna hesi višurskifti ķ samrįš viš sķnar starvsbrųšur ķ EFTA londunum umframt danska forsętisrįšharran. 

 

EBS LĶKNANDI SĮTTMĮLI

Um Fųroya Landsstżri ger av at halda įfram viš at vķška verandi sįttmįla til ein EBS lķknandi sįttmįla, fer taš at krevja eina strķgna og įhaldandi samrįšingartilgongd til tess at laga sįttmįlan til tęr stųšugu broytingarnar ķ ES, iš verša at fara fram ķ komandi tķšum.

Viš EBS sįttmįlanum ķ huga, fer landsstżriš óivaš at taka stųšu til, ķ hvųnn mun samrįšingarnar um at vķška ES sįttmįlan eisini skulu fevna um at skipa Fųroyar sum ein part av innara marknašinum ķ ES. Innari marknašurin fevnir um tey sokallašu fżra fręlsini. Viš ųšrum oršum, fara vųrur, tęnastur, kapitalur og arbeišsmegi at kunna feršast uttan foršingar millum ES og Fųroya, um Fųroyar gerast partur av innara marknašinum ķ ES.

Viš EBS sįttmįlanum sum fyrimynd fer ein vķškašur handilssįttmįli viš ES harumframt at fevna um samstarv innan mįlsųkini kappingarreglur; reglur fyri almennum stušuli til vinnulķv; og sokallaš vatnrętt samstarv, iš hevur tżdning fyri tey fżra fręlsini.

Vatnręttaš samstarviš fevnir um almannapolitikk, brśkaravernd, umhvųrvi, hagtųl, vinnulķvsrętt, gransking, tųkniliga menning, kunningartęnastur, śtbśgvingar, vinnuśtbśgvingar, ungdómsvišurskifti, brśkaravernd, stušulsskipanir fyri smįar og mišalstórar fyritųkur, feršavinnu, śtvarps og sjónvarpsmįl, og ķbśgvavernd.

Sum omanfyri umrųtt, fevnir EBS sįttmįlin um eina rųš av samstarvsųkjum. Sostatt eigur landsstżriš, longu undan samrįšingunum um ein vķškašan handilssįttmįla, at hava tikiš stųšu til, ķ hvųnn mun Fųroyar eisini skulu gerast partur av omanfyrinevnda samstarvi.

Taš, sum uttan iva kann fara at skapa stųrsta hųvušbrżggiš ķ sambandi viš eina vķškan av ES sįttmįlanum til ein EBS lķknandi sįttmįla, eru tęr sokallašu eftirlitsskipanirnar. Viš ųšrum oršum fara slķkar samrįšingar helst at višgera ķ hvųnn mun felagsnevndin er ein hóskandi skipan - og um so er - um sokallašar eftirlitsundirnevndir skulu skipast, iš hava til uppgįvu, at hava eyga viš um vķškaši sįttmįlin veršur hildin. Ķ hesum sambandi fara samrįšingarnar tó uttan iva eisini at nema viš tann sokallaša EBS leistin. 

 

FŲROYAR SUM SĮTTMĮLAPARTUR Ķ EFTA OG EBS

Frķhandilsfelagsskapurin EFTA (European Free Trade Association), varš settur į stovn ķ 1960. Tį sįttmįlin um EFTA varš undirritašur, var felagsskapurin settur saman av sjey limalondum. Tey vóru Danmųrk, Eysturrķki, Noreg, Portugal, Svųrķki, Sveis og Stórabretland. Finnland gjųrdist limaland viš avmarkašum ręttindum ķ 1961, mešan Ķsland og Liktinstein gjųrdust limalond ķ įvikavist 1970 og 1991.

Fleiri av limalondunum ķ EFTA eru sķšani voršin limalond ķ ES. Sostatt er felagsskapurin ķ dag einans myndašur av Ķslandi, Noregi, Liktinstein og Sveis. Taš eru bert sjįlvstųšug lond, iš kunnu gerast limalond ķ EFTA. ES er tżdningarmesti handilssamstarvsfelagi hjį EFTA.

Ķ sambandi viš stųšugu handilsligu samansjóšingina ES landanna millum, viš tķ endamįli at skapa ein innara marknaš, gjųrdust EFTA londunum greitt, at um vinnulķvinum ķ hesum londum skuldi verša tryggjaš somu kor sum hjį ES londunum var neyšugt at taka spurningin upp til mįls viš ES londini.

Viš įrsbyrjan ķ 1994 fekk sįttmįlin um taš Evropiska Bśskaparliga Samstarviš (EBS) gildi. EBS er ein menning av verandi samstarvi ķ Evropa, iš sķšani ES og EFTA vóru sett į stovn, hevur ųkt um tilknżtiš millum Evropisku londini. EBS sįttmįlin knżtir EFTA londini tęttari til innara marknašin ķ ES, og fyri fleiri av EFTA londunum var hetta eitt vegamót móti fullum ES limaskapi. Ķ verandi lųtu eru įtjan lond viš ķ EBS samstarvinum. Umframt tey fimtan ES londini fevnir sįttmįlin sostatt eisini um tey trż EFTA londini Ķsland, Noreg og Liktinstein.

Grundsjónarmišiš ķ EBS sįttmįlanum er at byggja upp eitt virkiš og einshįttaš bśskaparligt samstarv, iš skal fremja eins reglur og kappingartreytir landanna millum. Samstarvsųkini eru nęrri śtgreinaši frammanundan ķ sambandi viš višgeršina av at vķška verandi handilssįttmįla til ein EBS lķknandi sįttmįla.

EBS londini hava felags lóggįvu fyri innara marknašin. Samstundis hava tey sķnar egnu stovnar į politiskum og fyrisitingarligum stigi. ES og EFTA londini hava hvųr sķna eftirlits og dómstólsskipan. Samstarviš fevnir ikki um fiskiveiši og landbśnašarpolitikk, hóast frumskjal 9 ķ EBS sįttmįlanum fevnir um handil viš fiski og fiskavųrum.

Samstarv Fųroya viš ES er sum kunnugt grundaš į ein fiskivinnusįttmįla og ein handilssįttmįla. Sama er galdandi fyri EFTA londini undantikin Sveis og Liktinstein višvķkjandi fiskivinnusįttmįla. Fųroyar verša tķskil ķ EBS hųpi at rokna sum trišjaland. Um Fųroyar ętla sęr at luttaka į javnbjóšis fųti ķ EBS samstarvinum umframt at vera viš ķ menningini EBS landanna millum, eigur fųroysk luttųka ķ hesum samstarvi at verša tikin politiskt upp til mįls skjótast tilber.

Viš omanfyristandandi ķ huga er landsstżriš ķ ferš viš at kanna eftir, um Fųroyar kunna gerast sįttmįlapartur ķ įvikavist EFTA og EBS.

Ķ sambandi viš politisku višgeršina av Fųroyum sum sįttmįlaparti ķ įvikavist EFTA og EBS eigur at vera havt ķ huga, at lķkindi eru ķ ein įvķsan mun til, at onkur EFTA lond, sum frį lķšur fara at gerast limir ķ ES. Tķskil bendir mangt į, at grundarlagiš undir einum EBS samstarvi ķ framtķšini veršur veikt. Serstakliga veršur her hugsaš um, at rųddir eru frammi hjį summum ES londum at EBS skipanin veršur mett, at verša ov tung at umsita.

Vandi er tķskil fyri, at EBS sįttmįlin og einahelst eisini EFTA sįttmįlin seinni verša uppsagdir av sįttmįlapųrtunum. Lķkt er tó til, at ES ķ kjalarvųrrinum av hesum fer at góštaka eina nżggja skipan viš tey lond, iš fella uttanfyri. Ein slķk skipan veršur óivaš skipanarliga einfaldari enn verandi EBS skipan, tó um hon veršur at fevna um somu samstarvsųki. Sostatt kann hon ķ mun til verandi handilssįttmįla millum ES og Fųroya samanberast viš ein vķškašan handilssįttmįla.

Viš ųšrum oršum, sjįlvt um Fųroya Landsstżri ger av at fara ta leiš, iš fevnir um Fųroyar sum sįttmįlapart ķ EFTA og EBS kundi taš ķ longdini tó borist į, at samstarvsskipan Fųroya viš ES tį iš avtornar fer at fevna um įšurnevndu leiš, iš er ein vķškan av verandi handilssįttmįla viš ES, so at hann veršur ein EBS lķknandi sįttmįli.

Taš tykist tķskil greitt, at vališ millum langtķšarętlanir ķ fųroyskum Evropapolitikki kanska ķ roynd og veru heldur stendur millum įvikavist at verandi handilssįttmįli veršur vķškašur til ein EBS lķknandi sįttmįla, ella at Fųroyar gerast sįttmįlapartur ķ ES.

Ķ hesum sambandi eigur at verša havt ķ huga, at ķ Fųroyum hava tveir trupulleikar veriš havdir į lofti ķ sambandi viš taš almenna oršaskiftiš um ein fųroyskan ES limaskap. Tann eini er rķkisręttarliga stųša Fųroya, mešan hin er fiskivinnupolitikkurin hjį ES.

Taš er greitt, at um Fųroyar skulu gerast partur av ES veršur taš antin sum partur av danska rķkinum ella sum sjįlvstųšugt land. Altjóšaręttarliga merkir hetta, at Fųroyar antin verša umfevndar av tķ danska sįttmįlapartinum ķ ES sįttmįlanum ella av einum fųroyskum sįttmįlaparti ķ ES sįttmįlanum. Stjórnarliga merkir hetta, at antin luttaka Fųroyar viš danskari umbošan sķna vegna ķ ES ella viš fųroyskari umbošan ķ ES.

Sostatt vildu Fųroyar stašiš fyri einum politiskum vali ķ sambandi viš eitt oršaskifti um ein fųroyskan ES limaskap, iš er ķmillum antin sjįlvar at luttaka ķ ES avgeršargongdini ella at lata Danmark luttaka sķna vegna ķ ES avgeršargongdini.

Į tķ fiskivinnupolitiska ųkinum hevši ein fųroyskur ES limaskapur sum śtgangsstųši havt viš sęr, at felags fiskivinnupolitikkurin hjį ES hevši veršiš settur ķ verk ķ Fųroyum. Taš hevši havt viš sęr, at mįlsręšiš į fiskatilfeingi Fųroya hevši ligiš hjį ES.

Landsstżriš er av teirri įskošan, at įhugamįlini hjį londum, sum eru bśskaparliga skipaši sum Fųroyar, ikki eru tryggjaši innan kamarnar av verandi fiskivinnupolitikki hjį ES, uttan mun til um limaskapurin er danskur ella fųroyskur. Lķkt er til, at ein stórur vandi hevši veriš fyri, at fiskatilfeingiš hjį Fųroyum ikki hevši komiš fųroyska bśskapinum til hųldar, um Fųroyar luttóku undir verandi fiskivinnupolitisku skipan hjį ES. 

 

FRAMTĶŠARSTŲŠA FŲROYA Ķ EVROPA Ķ STUTTUM

Fųroyar standa ķ dag į einum vegamóti millum tvęr ymissar leišir ķ sambandi viš framtķšarsamstarv viš ES. Tęr eru įvikavist, at verandi handilssįttmįli veršur vķškašur til ein EBS lķknandi sįttmįla, ella at Fųroyar gerast sįttmįlapartur ķ EFTA og EBS.

Fųroya Landsstżri er av teirri stųšu, at leiširnar bįšar ikki neyšturviliga eru ķ andsųgn viš hvųrja ašra, og kunna tęr tķskil gangast samstundis til ein mųgulig semja er gjųrd viš EFTA og EBS londini um ta seinnu leišina.

Sostatt fer landsstżriš at halda įfram at menna og byggja verandi handilssįttmįla śt ķ samrįšingum viš ES nevndina. Hetta fer at verša ein įhaldandi samrįšingartilgongd, so hvųrt menningin innan samstarvsųki fer fram, og fer tķskil at krevja drśgfųrar og truplar samrįšingar ķ komandi įrum. Samstundis fer landsstżriš at halda įfram viš at kanna eftir, um Fųroyar kunna gerast sįttmįlapartur ķ EFTA og EBS viš einari loysn fyri eyga.

Sjįlvt um ein įvķsur vandi er fyri, at samstarviš ķ įvikavist EFTA og EBS kann fella nišur fyri ķ framtķšini, er eingin ivi um, at tveir greišir fyrimunir eru at finna ķ hesi skipan ķ mun til ein vķškašan handilssįttmįla, um vališ stóš teirra millum.

Samrįšingar um Fųroyar sum sįttmįlapart ķ EFTA og EBS fara ikki at krevja įhaldandi samrįšingar, so hvųrt menningin innan samstarvsųki fer fram, tķ at taš veršur framt av sęr sjįlvum ķ EBS nevndini. Samrįšingarnar verša tķskil ķ hųvušsheitum einans um upptųku ķ EFTA og EBS.

Harumframt fara Fųroyar at njóta avgerandi fyrimunir av teimum tęnastum og serkunnleika, iš EFTA og EBS stovnarnir kunna veita. Sum mótpartur hjį ES fara Fųroyar harafturat at standa ķ einari gagnligari stųšu sum partur av EFTA enn einsamallar.

Um EFTA og EBS fullu nišurfyri aftanį at Fųroyar vóru voršnar partur av hesum samstarvi, so kann tó įsannast, at skipanin, iš óivaš veršur at koma ķ stašin fyri, veršur ein fręgari loysn, enn um Fųroyar einsęris skula įhaldandi samrįša seg til eina vķškan av verandi handilssįttmįla til ein EBS lķknandi sįttmįla.

Ķ sambandi viš eina višgerš av ųktum fųroyskum samstarvi viš śtheimin eigur at verša havt ķ huga, at sama hvųrja leiš Fųroyar fara, verša alstór krųv at seta fųroyskum myndugleikum um endurskošan av verandi lóggįvu, so at hon samsvarar viš altjóša lóggįvu į viškomandi ųkjum.

Omanfyri umrųddu samrįšingar fara tķskil at gera av tķšarkarmar fyri gildisseting og śtinning av nżggjari fųroyskari lóggįvu į teimum ymsu samstarvsųkjunum. Ķ hesum sambandi eigur eisini at verša nevnt, at altjóšageršin ķ kjalarvųrrinum av ųktum samstarvi ķ WTO fer at seta upp aftur stųrri ferš į hesa gongd uttan mun til hvųrja stųšu Fųroyar fara at hava ķ Evropa.  

 

FYLGISKJAL 1

 SĶNAMILLUM FISKIVEIŠISAMRĮŠINGAR

Nógvar samrįšingar vóru ķ 1998 og fyri 1999 eru hesar semjur gjųrdar: 

FŲROYAR - ES

Fiskiveišiavtalan millum ES og Fųroyar er óbroytt fyri 1999.

FŲROYAR - NOREG

Fyri Fųroyar hava serliga toskafiskiskapurin ķ Barentshavinum og makrelfiskiskapurin stóran tżdning. Umframt hava Fųroyar ķ samrįšingunum lagt stóran dent į ręttindini viš Svalbarš. Hóast munandi veišumųguleikar eftir ķdnašarfiski ķ Noršsjónum hava fųroysk skip seinastu įrini ikki fullnżtt tęr loyvdu kvoturnar.

Fyri Noreg hevur fiskiskapur į djśpum vatni eftir serliga brosmu og longu umframt svartkjaftafiskiskapur stóran tżdning ķ samvinnuni viš Fųroyar. Grundaš į fiskifrųšilig višurskifti hava Noreg og Russland gjųrt av at minka munandi um toskafiskiskapin ķ Barentshavinum ķ 1999. Kvotan, sum tey hava avtalaš at lata til onnur lond, er sett nišur ķ 59.000 tons śr 80.000 tonsum. Eisini hżsukvotan ķ Barentshavinum minkar nógv ķ 1999.

Hesar umstųšurnar įvirkašu samrįšingarnar millum Fųroyar og Noreg nógv. Noreg er bundiš av teimum avmarkingum, sum taš hevur avtalaš saman viš Russlandi, og kravdi tķ munandi nišurskurš ķ fųroysku toska og hżsuveišuni ķ Barentshavinum ķ 1999.

Fųroyar vķstu į, at fųroysk skip ķ sųguligum hųpi hava fiska ķ Barentshavinum og mettu ikki, at minkingin įtti at vera so ógvuslig. Umframt setti fųroyska sendinevndin ynski fram um mųguleikar fyri at flyta kvoturęttindi śr russiskum sjógvi ķ norskan sjógv.

Partarnir komu į samt um minni lękking enn hana, sum norska sendinevndin kravdi og sum er minni enn tann lutfalsliga minkingin ķ trišjalandskvotuni.

Noreg og ES eru komin į samt um at ųkja munandi um upsakvotuna ķ Noršsjónum ķ 1999. Fųroysk skip kundu ķ 1998 fiska 1.600 tons av upsa ķ Noršsjónum. Fųroyska sendinevndin setti ynski fram um hękking og var hetta lutfalsliga gingiš į mųti. Eisini ynski fųroyinga um stųrri sildakvotu ķ norska partinum av Noršsjónum varš gingiš lutfallsliga į mųti.

Tann norska botnfiskakvotan viš Fųroyar minkar ķ 1999 nišur ķ 5.000 tons. Svartkjaftakvotan hjį noršmonnum ķ fųroyskum sjógvi ķ 1999 hękkar viš 3.000 tonsum. Samstundis hękkar fųroyska svartkjaftakvotan ķ norskum sjógvi ķ sama mun.

Spurningurin um fųroyska rękjuveišu viš Svalbarš varš umrųddur. Fųroyar mótmęltu norsku avgeršini um skipan av hesum fiskiskapi sambęrt norskari kunngerš, sum įsetir avmarkingar fyri fųroyskum rękjufiskiskapi viš Svalbard. Fųroyar vķstu til mótmęlini frį fųroyskum myndugleikum og frį donskum myndugleikum vegna Fųroyar og Grųnland.

Makrelfiskiskapurin og umsitingin av makrelinum hevur veriš nógv frammi seinastu tvey įrini - bęši ķ NEAFC og millum einstųk lond. Partarnir vķstu į tżdningin av at fįa makrelveišuna ķ altjóša sjógvi skipaša ķ samstarvi millum teir tżšandi partarnar. Eisini varš vķst til, at fundur veršur millum strandalondini ķ Tórshavn fyrst ķ 1999, har makrelspurningurin veršur višgjųrdur millum tey trż strandalondini Fųroyar, Noreg og ES.

FŲROYAR - RUSSLAND

Hóast semju millum Noreg og Russland um at lękka MLV'iš av toski viš 26%, so eydnašist at fįa eina semju um ein nišurskurš av botnfiski ķ russiska partinum, sum er 9% hjį fųroyskum skipum ķ 1999. Fųroyska toskakvotan lękkar frį 12.100 tonsum til 11.000 tons, hżsukvotan lękkar frį 1.900 tonsum til 1.100 tons, mešan kvotan av flatfiski hękkar frį 2.000 tonsum til 2.500 tons. Haraftrat kunnu fųroysk skip veiša 3.000 tons av rękjum ķ russiskum sjógvi ķ 1999. Eisini veršur loyvt fųroyskum skipum at gera keypsavtalu um at veiša 700 tons av toski ķ Eystrasalti ķ 1999. Hesin partur ķ kvotuavtaluni veršur at taka upp sum almenn kvota ķ įr 2000. Lodnuveiša veršur ikki loyvd ķ 1999 og svartkalvaveiša veršur bert loyvd sum hjįveiša avmarkaš til 5%.

Fųroyar hava ķ avtaluni viš Noreg yvirflutt 4.000 tons av toski, 600 tons av hżsu og 250 tons av ųšrum śr russiska partinum ķ Barentshavinum til norska partin. Hetta fyri at bųta um veišimųguleikan ķ norskum sjógvi ķ 1999. Partarnir umrųddu eisini royndarveišu eftir rękjum ķ Kyrrahavsųkinum ķ Otkotska Havinum. Frį russiskari sķšu er įhugi ķ eini slķkari verkętlan, men orsakaš av russiskari lóg fyri śtlendsk skip og at ųll rękjukvotan er bżtt śt fyri 1999, so er hetta ikki mųguligt ķ 1999, men partarnir vilja venda aftur til hetta mįl.

Russisk skip kunnu ķ 1999 veiša 120.000 tons av svartkjafti (ķroknaš 15 % makrel sum hjįveiša) ķ fųroyskum sjógvi. Haraftrat kunnu russisk skip hava somu royndarveišu į djśpum vatni viš 200 tonsum ķ kvotu.

Makrelveišan hjį russiskum skipum ķ fųroyskum sjógvi hevur ķ 1997 og 1998 elvt til nógv strķš millum Fųroyar og ES, og Fųroyar og Noreg. Fųroyar hava eftir NEAFC įrsfundin ķ 1998 bošiš ES og Noreg til fundar um strandalandasemju um makrel ķ Fųroyum ķ januar 1999. Ein arbeišsbólkur settur av NEAFC hevur gjųrt eina frįgreišing, sum gevur grundarlag fyri einum trķpartabżtiš millum strandalondini ES, Noreg og Fųroyar.

Russiska hjįveišan av makreli fer ķ 1999 soleišis 13% nišur ķ mun til ķ 1998 og veršur henda veiša at mótrokna eini komandi fųroyskari strandalandakvotu.

FŲROYAR - ĶSLAND

Partarnir samdust um fiskiveišimųguleikar hjį fųroyskum skipum eftir botnfiski ķ ķslendskum sjógvi. Ķ framhaldi av hesum samdust partarnir um, at heildarkvotan ķ ķslendskum sjógvi veršur hękkaš til 5.600 tonsum ķ 1999. Av hesi heildarkvotu veršur toskakvotan hękkaš śr 1000 tonsum upp ķ 1.150 tons, kalvakvotan veršur 150 tons, mešan nųgdin av ųšrum botnfiskaslųgum veršur óbroytt.

Partarnir samdust um at halda fram viš avtaluni um uppsjóvarfiskaslųg. Ķslendsk skip kunnu soleišis veiša svartkjaft, 2000 tons av heystgżtandi sild, og 1.300 tons av makreli ķ fųroyskum sjógvi, mešan fųroysk skip kunnu veiša svartkjaft og lodnu ķ ķslendskum sjógvi.

Partarnir samdust um somu lodnuavtalu sum fyri 1998. Fųroysk skip kunnu ķ tķšarskeišinum frį 1 juli 1999 til 30 aprķl įr 2.000 veiša 30.000 tons viš fyrivarni fyri broytingar ķ MLV“num.

Partarnir lųgdu dent į tżdningin av trżpartaavtaluni millum Grųnland, Ķsland og Fųroyar um umsitingina av kongafiskastovnunum og svartkalvastovnunum ķ framtķšini.

Partarnir vóru samdir um at styrkja taš vķsindaliga samstarvi, sum er millum londini.

Partarnir višgjųrdu sjónarmiš um fiskivinnuumsiting, fiskivinnu į sjógvi og landi og samstarv ķ millumlandafelagsskapum. Dentur veršur lagdur į samstarviš ķ NAFO, NEAFC, NAMMCO og ķ ICCAT um višurskifti innan tunfiskiskapin.

FŲROYAR - GRŲNLAND

Rammusįttmįlin millum Grųnland og Fųroyar įleggur pųrtunum at samrįšast hvųrt įr um mųguligt kvotubżti.

FŲROYAR - BALTISKU LONDINI

Enn er eingin avtala gjųrd fyri 1999. Ķ mun til Estland og Litava veršur taš vęntandi torfųrt at fįa ķ lag avtalu viš Lettland.

 

STAVORŠ

AEPS Arctic Environmental Protection Strategy

AMAP Arctic Monitoring and Assessment Programme

DFG Denmark in Respect of the Faroe Islands and Greenland

EBS Evropiska Bśskaparliga Samstarviš

EFTA European Free Trade Association

ES Evropiska Samveldiš

GATT General Agreement on Trade and Tariffs

GSP Generalized System of Preferences

ICCAT International Commission of the Conservation of Atlantic Tuna

IWC International Whaling Commission

MLV Mest Loyvda Veiša

NAFO Northwest Atlantic Fisheries Organization

NAMMCO North Atlantic Marine Mammal Commission

NASCO North Atlantic Salmon Conservation Organization

NEAFC North East Atlantic Fisheries Commission

ST Sameindu Tjóšir

UNCED United Nations Conference on Environment and Development

UNCLOS United Nations Convention on the Law of the Sea

UNFAO United Nations Food and Agriculture Organization

USA United States of Amerika

WTA World Trade Agreement

WTO World Trade Organization

 

Lųgtingiš umrųddi frįgreišingina į tingfundi 2. februar 1999.