Frįgreišing um Noršurlandamįl 2001


101-2  Frįgreišing sambęrt § 51, stk. 4, ķ tingskipanini um Noršurlandamįl 2001

A. Framlųga
B. Ašaloršaskifti


Įr 2001, 18. januar, legši Hųgni Hoydal, landsstżrismašur ķ noršurlandamįlum, vegna landsstżriš fram soljóšandi

Frįgreišing
til
ašaloršaskiftis 

 

Frįgreišing um Noršurlandamįl 2001

Inngangur:

Noršurlandarįšiš veršur ofta skķrt ein "kaffiklubbur", har nógv veršur tosaš, men lķtiš kemur į skaftiš. Men noršurlendskt samstarv hevur havt og hevur įvirkan į nógv fleiri ųkjum, enn vit geva okkum far um.

Stórar broytingar eru hendar og fara at henda ķ noršurlendskum samstarvi nęstu įrini. Gongdin ķ ES, ķ Baltalondum og Russlandi tykist fįa alt stųrri plįss ķ politiska huganum hjį teimum stųrru noršurlondunum. Samstundis eru greiš tekin um, at Śtnoršursamstarviš millum Ķsland, Grųnland og Fųroyar veksur, og Norrųnt Atlantsssamstarv, har Strandanoreg samstarvar viš londini ķ śtnorši, tykist eisini at styrkna.

Vandi er fyri, at noršurlendskt samstarv brotnar av um tvųran, har ES-londini draga ein veg, mešan śtnoršurlondini saman viš Noreg draga annan veg. Tķ er neyšugt at śtnoršurlondini geva noršurlendska samstarvinum eina saltvatnsinnspręning, og har eiga Fųroyar at gera sķtt. At Fųroyar stevna móti fullveldi, fer eisini at geva Fųroyum mųguleika fyri sjįlvstųšugum limaskapi ķ Noršurlandarįšnum, og harviš eisini nżggjari įbyrgd og įvirkan.

Tvęr stórar frįgreišingar eru gjųrdar um noršurlendskt samstarv frameftir, iš kunnu fįa stóran tżdning. Tęr verša bįšar višgjųrdar ķ noršurlendsku skipanini ķ hesum įrinum – bęši millum rįšharrar og tingfólk ķ noršurlandarįšnum.

Onnur er ein frįgreišing viš uppskotum til felags strategi fyri „buršardygg noršurlond". Henda frįgreišing hevur umfatandi uppskot um, hvat noršurlond skulu gera komandi 20 įrini til tess at stųšga dįlking, fremja umhvųrvisvernd, havumhvųrvi, matvųrutryggleika o.a. Frįgreišingina og tilmęlini ętlar landsstżrismašurin at leggja fyri tingiš fyri seg innan aprķl mįnaš, tį noršurlendskur fundur veršur um "buršardygg noršurlond". Ķ tķ sambandi er eisini at nevna, at landsstżriš saman viš Noršurlendska Rįšharrarįšnum skipar fyri eini stórari Rįšstevnu ķ Fųroyum ķ juni ķ įr um havumhvųrvi og buršardygga veiši ķ Noršuratlantshavi, har rįšharrar śr ųllum noršurlondum og londunum kring Noršuratlantshav eru bodnir at taka lut.

Hin frįgreišingin er ein sonevnd "vķsmannafrįgreišing" um noršurlendskt samstarv frameftir, sum męlir til umfatandi broytingar ķ bygnašinum og innihaldinum ķ samstarvinum.

Tann sonevnda vķsmannafrįgreišingin "Norden öppet for världens vindar" veršur hjįlųgd og višgjųrd ķ hesi frįgreišing.

Samandrįttur
Hųvušsnišurstųšurnar og nógv av tilmęlunum ķ vķsmannafrįgreišingini eru alneyšug til tess at bjarga tųttum noršulendskum samstarvi frameftir. Hartil eru hugsanirnar og uppskotini ķ frįgreišingini skilagóš og gagnlig fyri śtnoršurlondini og įhugamįl Fųroya – og tey stušla upp undir nógv av tķ, sum fųroyskir politikarar hava virkaš fyri ķ noršurlendskum samstarvi gjųgnum įrini.

Noršurlendskt samstarv er okkara besta portur śt ķ heim, og eigur ķ sķni heild at vera taš tżdningarmesta altjóša samstarviš hjį Fųroyum.

Hetta samstarviš hava vit smęrru lond ķ śtnorši stųrsta tųrvin į, og tķ eiga vit at gerast nógv meira virkin ķ at arbeiša fyri felags noršurlendskum įhugamįlum. Ikki bert krevja at fįa burturav, men sjįlv gjalda og virka fyri įhugamįlunum hjį ųllum noršurlondum.

Noršurlandapolitikkur Fųroya sum heild
Fųroyar eiga at virka fyri, at noršurlond ķ felag ganga į odda ķ hesum mįlum:

Hetta skal umframt dagliga arbeišiš hjį Noršurlandarįšnum og Noršurlendska Rįšharrarįšnum, gerast viš fleiri noršurlendskum avtalum og sįttmįlum um felags ręttindi.

Tilmęli um broytingar ķ noršurlendska samstarvinum sambęrt nżggjari frįgreišing
Fųroyar eiga at stušla hųvušstonkunum og tilmęlunum ķ nżggju frįgreišingini um Noršurlendskt samstarv frameftir - Vķsmannafrįgreišingin: "Norden öppet for världens vindar", viš serligum denti į hesi višurskifti:

  1. Broyta bygnašin soleišis:
  2. Menna samstarviš į hesum ųkjum:
    1.  

      Gongdin ķ noršurlendska samstarvinum

      Noršurlendska samstarviš tykist at hava skiftandi įhuga millum fųroyskar politikarar. Henda stųša til noršurlendskt samstarv er heldur ikki ókend millum politikarar ķ hinum noršurlondunum. Orsųkirnar til hetta eru kanska fyrst og fremst at finna ķ royndunum sķšani 2. heimsbardaga at skipa samstarv millum noršurlond.

      Noršurlendska samstarviš – sųguligt
      Nógvar royndir og ętlanir hava veriš gjųrdar ķ hesi ųldini at skapa eitt veruligt bindandi bśskaparligt og politiskt samstarv millum noršurlond viš felags marknaši og felags politikki mótvegis umheiminum. Men allar hesar royndir hava veriš miseydnašar orsakaš av serįhugamįlum hjį teimum stóru noršurlondunum. Til dųmis varš ķ 1948 roynt at skipa ein felags marknaš og eina verjusamgongu millum noršurlond, sum skuldi vera óheft. Men trżst frį Sovjettsamveldinum og USA elvdi til, at ętlanin um verjusamgongu varš slept. Roynt varš sķšani at halda fram viš ętlanunum um ein felags marknaš kortini, men ętlanirnar vóršu sleptar seinast ķ 50-įrunum.

      Tó vóru ymiskar samstarvsavtalur gjųrdar millum serliga tey skandinavisku londini. Nevnast kunnu at stovna flogfelagiš SAS (1951), avtalur į almannaųkinum um pensiónir (1950), flyting millum sjśkrakassar o.a. (1953). Hartil vóršu noršurlendskar avtalur gjųrdar um til dųmis passfręlsi (1954), undantųk fyri herskyldu hvųr hjį ųšrum (1956), višurkenning av koyrikortum og skrįsetingarskjųlum (1956), ręttarhjįlp (1957), felags arbeišsmarknašur (1954) og arbeišsloysistrygging (1959).

      Noršurlandarįšiš – t.e. samstarviš millum tinglimir śr noršurlendsku tingunum - hittist fyrstu ferš til fundar ķ 1952 ķ Keypmannahavn og hevur sķšani havt įrligan noršurlandarįšsfund. Finnlendingar komu, orsakaš av sovjettiskari mótstųšu, ikki uppķ fyrr enn ķ 1955. Hetta samstarviš var óformligt til ķ 1962, tį Helsinki-sįttmįlin um Noršurlandarįšiš varš undirskrivaš.

      Ķ 1968 varš aftur roynt at stovna ein felagsmarknaš millum Danmark, Noreg, Svųrķki og Finnland, sum kundi gerast eitt alternativ til EEC (Ķsland ynskti ikki at taka lut ķ samrįšingunum). Felagsskapurin fekk navniš NORDEK, og ķ 1970 varš sįttmįlin um Nordek góškendur av Noršurlandarįšnum. Men Finnland bošaši sķšani frį, at landiš ikki vildi undirskriva sįttmįlan. Stórt strķš tók seg upp millum londini og innanhżsis ķ londunum, um hvųr hevši įbyrgdina fyri, at semja ikki fekst. Danmark valdi at fara upp ķ EEC ķ 1973, og harviš vóršu ętlanirnar um ein politiskan og bśskaparligan felagsskap millum noršurlond endaliga jaršašar.

      Ķ 1971 varš Noršurlendska rįšharrarįšiš stovnaš. Stjórnarligt samstarv millum noršurlond var partur av tķ felda uppskotinum um NORDEK. Men nś varš Helsinki-sįttmįlin broyttur, so at hann fevnir um:

      Noršurlendska Rįšharrarįšiš stovnaši samstundis skrivstovu og umsiting, iš skal fyrireika og seta avgeršir ķ verk, umframt at samskipa kunningina um noršurlendskt samstarv.

      Sķšani eru rįšharrarįš stovnaš į allarflestu ųkjum. Taš merkir, at tildųmis noršurlendsku rįšharrarnir fyri mentan hava eitt rįšharrarįš, har teir hittast nakrar feršir įrliga. Fiskimįlarįšharrar hava eitt. Fķggjarmįlarįšharrar eitt. Umhvųrvismįlarįšharrar eitt o.s.fr. Hesi verša rópt MR-KULTUR (Ministerråd for kultur), MR-FISK. MR-finans, MR-Miljų o.s.fr.

      Hvųrt rįšharrarįš hevur eina embętismannanevnd undir sęr - tildųmis EK-KULTUR (Embedskommité-Kultur ) o.s.fr.

      Omanfyri hesi er eitt rįšharrarįš, har hvųrt landiš hevur ein noršurlendskan samstarvsrįšharra, og hetta rįš hevur įbyrgdina av ųllum virkseminum, fķggjarętlanini o.s.fr. Undir hesum er so eisini ein embętismannanevnd: Nordisk Samarbejds Kommité (NSK).

      Ķ dag eru 18 rįšharrarįš viš tilhoyrandi embętisnevndum. Afturat hesum fųstu 18 rįšunum hittast eisini forsętisrįšharrarnir, uttanrķkisrįšharrarnir og verjumįlarįšharrarnir einaferš įrliga ķ sambandi viš įrsfund Noršurlandarįšsins.

      Fķggjarętlanin hjį Noršurlandarįšnum er ķ dag uml. 730 mió. Dkk. Undir rįšharrarįšnum eru umleiš 300 stovnar, verkętlanir, nevndir og skipanir, sum rųkka frį mentanar- og granskingarstovnum til vinnufķgging, haršskapsfyribyrging o.a.m.

      Skipan Noršurlarlandarįšsins er sostatt hendan, sum stašfest ķ Helsinki-sįttmįlanum:

      Noršurlandarįšiš = tinglimir

      87 limir
      Svųrķki 20 Finnland 20  (harav Åland 2)
      Noreg 20 Ķsland 7
      Danmark 20 (harav Fųroyar 2 og Grųnland 2)

      Višger fķggjarętlan og ųrgrynnu av mįlum. Samtykkir uppskot, iš sķšani verša lųgd fyri tingini ķ einstųku londunum

      Noršurlendska Rįšharrarįšiš

      Rįšharrarįšiš mųtir ķ 18 ymsum bólkum:

      MR-SAM
      (samtarvsrįšharrarnir)

      MR-Kultur MR-Fisk MR-Miljų
      MR-Finans MR-Justits o.s.fr

      Embętismannanevndir til hvųrt rįšharrarįš
      EK-Kultur EK-Fisk EK-Miljų o.s.fr

      Ašalskrivari og ašalskrivstova

      Millum 200 og 300 stovnar, nevndir, rįš og verkętlanir iš verša heilt ella partvķs fķggjaš śr Rįšharrarįšnum

      Tildųmis:
      Noršurlandahśs, Fķggingarstovnar, granskingarstovnar, mįlnevndir, stżrir, bókaśtgįvur o.a.m.
      (Harķmillum Śtnoršurgrunnur og Norrųnt Atlantssamstarv- NORA)

      Fķggjarętlan 2000= 732 mió. Dkk

       

      Fųroyar ķ Noršurlendskum samstarvi
      Taš er onki at taka seg aftur ķ, at taš hava veriš einstaklingur, iš hava sett Fųroyar inn ķ noršurlendskan politikk og vunniš fųroyingum įvķsa višurkenning, heldur enn nakar samanhangandi politikkur hjį landsstżri og lųgtingi.

      Serliga Erlendur Patursson, sįli, gjųrdi Noršurlandarįšiš til eitt av sķnum hjartamįlum. Hann virkaši stųšugt fyri sjįlvstųšugari og javnbjóšis umbošan fyri Grųnland, Åland, Fųroyar og samarnar ķ Noršurlandarįšnum. Taš hevur so ikki eydnast enn. Men taš var eftir uppskoti hansara at Fųroyar, Åland og Grųnland fingu umbošan ķ Noršurlandarįšnum.

      Erlendur Patursson setti eisini uppskotiš fram um Noršurlandahśsiš ķ Fųroyum, mešan taš var Dįnjal Pauli Danielsen, landsstżrismašur ķ mentamįlum, sum var undangongumašur at fįa Noršurlandahśsiš til veruleika.

      Ķ 1970 verša broytingar gjųrdar ķ Helsinki-sįttmįlanum, soleišis at Fųroyar og Åland fįa umbošan ķ Noršurlandarįšnum. Fųroyingar fįa tvey umboš hjį donsku delegasjónini. Lųgtingiš velur umbošini. Åland fęr eisini tvey umboš śr finsku delegasjónini. Og seinni fęr Grųnland somu skipan. Vit gjalda onki, tķ hetta veršur mett at vera innanhżsis mįl hjį Danmark og Finnlandi. Fleiri royndir hava veriš gjųrdar til, at vit gjalda okkara part, men taš hevur ikki veriš vęl upptikiš.

      Eftir 1970 setir Erlendur Patursson saman viš ųšrum fleiri feršir fram uppskot um sjįlvstųšuga umbošan, og ķ 1980 veršur nevnd sett at višgera umbošanina hjį Fųroyum, Grųnlandi og Ålandi av nżggjum.

      Bęši Danmark og Ķsland hava stušlaš fųroysku ynskjunum um sjįlvstųšuga umbošan.

      Nevndin kemur kortini til ta nišurstųšu, at vit ikki kunnu fįa javnbjóšis umbošan viš tey 5 suverenu londini. Fólkaręttarliga hava vit ikki stašfest eitt fullveldisrķki, og taš eigur at vera kraviš fyri javnstųšu ķ noršurlendskum samstarvi eins og ķ ųllum altjóša samstarvi, heldur meirilutin ķ nevndini.

      Ķstašin skjżtur nevndin upp, at vit kunnu taka lut sum įšur ķ Noršurlandarįšnum (gjųgnum donsku og finsku delegasjónirnar) og kunnu taka lut ķ Rįšharrarįšunum og ķ embętismannanevndunum, sum sonevnd "sjįlvstżrandi ųkir". Vit hava formelt ikki atkvųšurętt ķ rįšharrarįšum og embętismannanevndum, um taš kemur til skarpskeringar.

      Ķ ymsum ųšrum nevndum undir rįšharrarįšnum taka rįšharrarįšini sjįlvi avgerš um umbošanina. Tildųmis ķ Noršurlendska Mentanargrunninum – har Fųroyar, Grųnland og Åland hava havt eitt umboš ķ felag, sum skiftir millum londini. Hetta hava Fųroyar og Åland fleiri feršir męlt til at broyta viš teirri grundgeving, at hvussu Fųroyar kunna ikki rųkja mentanarligu atlitini hjį Ålandi og Grųnlandi ella hini londini hjį okkum.

      Į heysti 2000 varš samtykt, at Fųroyar, Åland og Grųnland fįa sjįlvstųšuga umbošan ķ Noršurlendska Mentanargrunnin.

      Soleišis er stųšan ķ dag, har vit taka lut ķ flestu rįšharrarįšum viš skiftandi įhuga. Vit sleppa viš um vit ynskja taš, men ongin undrast, tį vit ikki taka lut. Eisini ķ embętismannanevndum er taš nógv upp til umsitingina og politikararnarķ Fųroyum at rašfesta fųroysku luttųkuna.

      Śtnoršurrįšiš
      Einstaklingar hava eisini havt stóran tżdning fyri onnur framstig ķ noršurlendskum samstarvi. Tingmannarįš Śtnoršurs varš stovnaš ķ 1985 og hevši sķn stovnandi fund ķ 1986. (Taš var aftur Erlendur Patursson, sum setti uppskotiš fram).

      Tingmannarįš Śtnoršurs broytir navn ķ 1997 til Śtnoršurrįšiš. Her sita 7 umboš fyri hvųrt av teimum trimum tingunum ķ Ķslandi, Fųroyum og Grųnlandi. Eitt uppskot hevur veriš frammi um at gera rįšharrarįš eisini fyri Śtnoršursamstarviš, so tann śtinnandi parturin samstarvar betur. Taš hevur ikki vunniš frama enn – men ein toppfundur hevur veriš įrliga millum lųgmann, landsstżrisformannin og ķslendska forsetisrįšharran.

      Śtnoršurrįšiš samtykkir ymiskar tilrįšingar, iš sķšani verša lagdar fyri tingini ķ teimum trimum londunum til samtyktar.

      Śtnoršurrįšiš er eygleišari į įrsfundum Noršurlandarįšsins, og į įrliga noršurlandarįšsfundinum hava veriš fundir skipašir millum Śtnoršurrįšiš og samstarvsrįšharrarnar śr Grųnlandi, Ķslandi og Fųroyum.

      Seinastu įrini hevur Noreg vķst įhuga fyri at koma upp ķ Śtnoršurrįšiš onkusvegna. Millum annaš segši fyrrverandi norski forsętismįlarįšharrin, Kjell Magne Bondevi, at hann hevši veriš fegin, um hann fekk innbjóšing til įrliga śtnoršurtoppfundin millum ķslendska forsętisrįšharran, lųgmann og grųnlendska landsstżrisformannin. Hesin spurningur er tó ikki višgjųrdur nęrri.

      Formansskapurin fyri Śtnoršurrįšiš heitti ķ heyst į landsstżrismannin ķ Noršurlandamįlum um at taka stig til at gera eina samstarvsavtalu millum stjórnirnar ķ Ķslandi, Fųroyum og Grųnlandi. Endamįliš viš avtaluni er, at teir rįšharrarnir, sum hava įbyrgdina av Noršurlandamįlum eisini fįa įbyrgd av samskiftinum viš Śtnoršurrįšiš um hendi.

      Talan er um, at rįšharrar meira regluliga taka lut į fundum hjį Śtnoršurrįšnum, og at teir fįa įbyrgd av at senda samtyktir hjį Śtnoršurrįšnum til rętta viškomandi ķ stjórnunum og kunnu melda aftur til Śtnoršurrįšiš.

      Uppskotiš til samstarvsavtalu er sent noršurlendsku rįšharrunum ķ Ķslandi og Grųnlandi og hevur veriš višgjųrt į fundi ķ Reykjavķk ķ november 2000 millum teir trķggjar rįšharrarnar og formansskapin ķ Śtnoršurrįšnum. Enn hava Grųnland og Ķsland tó ikki tikiš endaliga stųšu til uppskotiš.

      Śtnoršurgrunnurin
      Ein onnur stór hending ķ noršurlendskum samstarvi fyri Fųroyar var, at Śtnoršurgrunnurin varš stovnašur ķ 1987. Thomas Arabo tók stigiš saman viš ķslendingum og grųnlendingum. Grunnurin veitir fķgging til vinnulķviš ķ Śtnorši og hevur hųvušsskrivstovu ķ Reykjavķk, umframt eina deild ķ Nuuk og eina ķ Tórshavn.

      NORA
      Thomas Arabo var aftur ein av stigtakarunum til at fįa Norrųnt Atlantssamstarv sett į stovn. Hetta veršur fķggjaš av Rįšharrarįšnum og er eitt samstarv millum Fųroyar, Ķsland, Grųnland og Strandanoreg. Her veršur veittur stušul til menningarętlanir innan vinnu, feršavinnu, flutning og gransking, mentan o.a. Treytin er samstarv millum minst tvey av londunum ķ Noršuratlantiska ųkinum.

      Norrųnu felųgini
      Tey norrųnu felųgini ķ ymsu londunum hava veriš skipaš sum įhugafelųg viš denti į mentanarligt samband, og tey hava veriš virkin undan noršurlandarįšnum. Tey hava havt stóran tżdning fyri noršurlendskt samstarv og standa ķ dag eisini fyri skipanum viš umskifti millum skślanęmingar, sum fęr jįttan frį Rįšharrarįšnum. Talan er um tęr sonevndu Nord-pluss skipanirnar, har skślanęmingar og lęrarar kunnu sųkja um uppihald ķ ųšrum londum. Ķ tķ sambandi veršur serligur dentur lagdur į, at śtnoršurlondini, har feršaśtreišslurnar eru stųrri enn millum hini londini, kunnu taka lut.

      Broytingar ķ noršurlendska samstarvinum

      Samanumtikiš er taš eftir mķnum tykki pśra skeivt at siga, at noršurlendskt samstarv bert er ein "kaffiklubbur", har onki kemur į skaftiš.

      Hvat fįa vit burturśr?
      Fųroyar – og ųll noršurlond – hava fingiš nógv burturśr noršurlendskum samstarvi. Eitt nś er at nevna:

      Broytingin ķ 1995
      Men Noršurlendskt samstarv stendur į einum vegamóti.

      Eftir tęr stóru broytingarnar ķ Eysturevropa, og eftir at bęši Svųrķki og Finnland eisini gjųrdu av at fara upp ķ ES, varš skjųtil settur į at endurskoša noršurlendska samstarviš. Ķ 1995 kom eitt uppskot frį einum arbeišsbólki, iš eisini hevši fųroyska luttųku (Jóannes Eidesgaard, samstarvsrįšharri). Uppskotiš varš samtykt ķ Noršurlandarįšnum.

      Samtykt varš at skifta noršurlendskt samstarv sundur ķ trķggjar sonevndar "sślur" ella "stabbar":

      1. Noršur-stabbin, sum er samstarviš millum noršurlond innanhżsis
      2. Nęrųkjastabbin, sum er samstarviš viš noršurlendsku nęrųkini. Hesi eru eyšmerkt sum baltisku londini, śtnyršingsrussland, arktiska ųkiš og barentsųkiš
      3. ES-stabbin, sum er samstarv mótvegis ES

      Į tingmannaųkinum varš sjįlvt Noršurlandarįšiš eisini skift sundur ķ trķggjar nevndir: Noršurnevndin, Nęrųkjanevndin og ES-nevndin.

      Hartil varš gjųrt av, at Noršurlandarįšiš skuldi arbeiša minni tjóšarligt og meiri partapolitiskt. Tķ er tingmannaarbeišiš nś bżtt sundur ķ partapolitiskar bólkar.

      Samtykt broyting ķ 1995:

      wpe3.jpg (16470 bytes)

      Noršurlendska Rįšharrarįšiš

      Arbeišiš og virksemiš bżtt sundur ķ trķggjar sonevndar "stabbar":

      Noršur-stabbin

      Samstarv millum noršurlond innanhżsis

      Ķ įr 2000:

      71% av fķggjarętlan

      ES-stabbin

      Samstarv ml. Noršur-landarįš-ini og ES

      Ķ įr 2000:

      9% av fķggjarętlan

      Nęrųkja-stabbin

      Samstarv millum Noršurlanda-rįšini og Baltisku londini, Russland, Barentsųkiš og Arktiska ųkiš

      Ķ įr 2000:

      20% av fķggjarętlan

      Noršurlendskt gagn
      Umframt hesa bygnašarbroyting skuldi innan Rįšharrarįšiš gerast ein viršismeting av ųllum noršurlendskum stovnum og verkętlanum eftir hugtakinum "noršurlendskt gagn" ("nordisk nytte"). Hetta merkir, at bert um virksemiš kann metast at gagna felags noršurlendskum samstarvi, eigur taš at setast ķ verk ella halda fram. Um taš eins vęl kann gerast ķ einum landi sęr, ella millum tvey lond (tvķlandasįttmįlar), so er ongin orsųk til at hava taš undir noršurlendskum samstarvi, er nišurstųšan.

      Hetta elvdi til, at summir stovnar og summar nevndir vóršu nišurlųgd, tķ tey ikki vóru hildin at lśka treytirnar fyri noršurlendskum gagni.

      Avbjóšingin ķ dag

      Nżggja skipanin hevur nś virkaš ķ góš fżra įr. Tķ ber til at gera sęr nakrar metingar um royndirnar og at višgera noršurlendskt samstarv frameftir śr fųroyskum sjónarhorni. Ongin ivi er um, at noršurlendskt samstarv eisini frameftir veršur fyri stórum broytingum.

      Vandin fyri tvķbżti
      Taš er ein stórur fyrimunur fyri Fųroyar, at noršurlendskt samstarv nś eisini umfatar felags stev mótvegis umheiminum. Taš er jśst taš, sum aldri hevur eydnast viš noršurlendska samstarvinum.

      Men ķ teimum rašfestingum, sum eru gjųrdar, er Śtnoršur (Fųroyar, Grųnland og Ķsland) ķ stórum vanda fyri at detta burturķmillum. Eitt mark stendur millum skandinavisku londini og śtnoršur. Og nś eisini eitt nżtt mark millum londini, sum eru uttanfyri ES (Fųroyar, Grųnland, Ķsland og Noreg), og tey sum eru limir ķ ES.

      Gongdin ķ ES, ķ Baltalondum og Russlandi tykist at fįa alt stųrri plįss ķ politiska huganum hjį teimum stųrru noršurlondunum. Hetta sęst einamest ķ tķ, at Noršurlandarįšiš hevur samtykt, at grannaųkini hjį noršurlondum eru fyrst og fremst Baltisku londini, śtnyršingsparturin av Russlandi - og so fyri ein part Barentsųkiš og Arktiska ųkiš.

      Ķ hesi samtyktini eru noršurlond minkaš burtur ķ helvt. Alt Noršuratlantshav er tikiš burturśr, tķ grannarnir hjį noršurlondum eru bara lżstir at vera fyri eystan og sunnan ķ hesi samtykt.

      Hetta hevur ķtųkiligar avleišingar. Stųrri og stųrri partur av noršurlendskum pengum og orku vendir sęr tvųrtur um Eystrasalt og mótvegis ES. Hetta sęst beinleišis į fķggjarętlanini, har nś 20% verša nżtt til samstarv viš Baltalond og Russland.

      Taš er eisini okkara įhugi, at samstarvaš veršur hendanvegin, og Fųroyar eiga avgjųrt at stušla ųllum samstarvi hjį noršurlondum viš Baltalond og Russland. Men tķverri minnir hetta ręttiliga nógv um menningarhjįlp, har samstarviš bara gongur annan vegin, mešan onki kann lęrast ella fįast frį hinum partinum. Skandinavisku londini skulu sambęrt teimum politisku endamįlunum "lęra" hini londini um fólkaręši, marknašarkreftir og vęlferšarskipanir.

      Um nżggi leikluturin hjį noršurlondum at virka ķ felag mótvegis umheiminum og grannaųkjunum skal virka, mugu okkara grannaųkir takast viš. Og samstarviš mį ganga bįšar vegir viš ręttindum og skyldum.

      Fųroyar og grannaųkir
      Tķ er alneyšugt at Fųroyar, Grųnland, Ķsland og Noreg samstarva meira og draga noršurlendskt samstarv ķ stųrri mun mótvegis Noršuratlantshavi. Grannalondini og ųkini hjį okkum, eru Skotland, ķrland, Sušuroyggjar, Orkneyoyggjar, Hetland og kanadisku londini vestanfyri: Nż Foundland, Nova Scotia, Nunavut, Labrador o.a.

      Landsstżriš hevur virkaš fyri, at hesi ųki og lond verša góškend sum grannaųkir hjį noršurlondum, so samstarviš hendanvegin eisini veršur įbyrgdin hjį ųllum noršurlondum.

      Vit noyšast og eiga at samstarva nógv meira viš londini kring Atlantshav, um taš skal hava nakra meining at tosa um buršardygga tilfeingisnżtslu og reint havumhvųrvi.

      Hetta samstarviš viš grannaųkini ķ śtnorši ber heldur ikki brį av menningarhjįlp, tķ her veršur stųšiš tikiš ķ, at allir partar hava nakaš at geva.

      Jśst umhvųrvismįl og tilfeingisnżtsla verša helst hųvušsavbjóšingarnar hjį ųllum heiminum ķ hesi ųldini. Har kunnu vit ganga undan og draga ųll noršurlond og grannar okkara viš.

      Til tess at fįa noršurlendskt samstarv at venda sęr meira hendanvegin er alneyšugt, at Fųroyar og Grųnland eisini fįa sjįlvstųšugan limaskap ķ Noršurlandarįšnum. Sum nś er, er ov lķtil vekt hjį Noršuratlantshavslondunum, tį taš bert eru Noreg og Ķsland, sum eru sjįlvstųšug lond og hava sjįlvstųšugan limaskap.

      Mótvegis ES er eisini upplagt, at Fųroyar, Grųnland, Ķsland og Noreg samskipa sķni įhugamįl og brśka Noršurlandarįšiš at gera vart viš sķni sjónarmiš og fįa hini noršurlondini, sum eru limir ķ ES at stušla sjónarmišunum hjį fiskivinnutjóšunum kring Noršuratlantshav.

      Ein sonevndur vķsmannabólkur varš settur at gera uppskot til noršurlendskt samstarv ķ komandi ųld, og ķ tķ sambandi ber til at fįa įvirkan į gongdina komandi įriš. Fųroyska umbošiš ķ bólkinum var Jóannes Dalsgaard, deildarstjóri ķ Undirvķsingar- og Mentamįlastżrinum.

      Sjįlvstųšugur fųroyskur limaskapur
      At Fųroyar stevna móti fullveldi, fer at geva Fųroyum mųguleika fyri sjįlvstųšugum limaskapi ķ Noršurlandarįšnum, og harviš eisini nżggjari įbyrgd og įvirkan. Landsstżriš hevur kannaš, hvat krevst fķggjarliga og umsitingarliga til tess at hava sjįlvstųšugan limaskap ķ Noršurlandarįšnum:

      Hóast Fųroyar fįa limaskap sum sjįlvstųšugt land, so eiga Fųroyar framvegis at virka fyri, at Grųnland, Åland og samar fįa sjįlvstųšugan limaskap ķ Noršurlandarįšnum, uttan mun til teirra rķkisręttarligu stųšu.

      Noršurlandamót
      Stórur tųrvur er į at samskipa fųroyskan noršurlandapolitikk frameftir. Serliga millum landsstżri, ašalstżri og lųgting, men eisini millum allar stovnar, įhugabólkar og nevndir, iš arbeiša viš noršurlendskum samstarvi.

      Tżdningarmesta avbjóšing, sum enn ikki er loyst, er at samskipa kunningina millum allar partar, at fįa eina politiska rašfesting fyri tķ, sum Fųroyar skulu taka lut ķ og at kunna almenningin um teir mongu mųguleikar, iš liggja ķ noršurlendskum samstarvi. Ikki minst er stórur tųrvur į at kunna ungdóm um tżdningin av noršurlendskum samstarvi, skipanum, stušulsmųguleikum o.a.

      Til tess at bųta um hetta hevur seinastu įrini veriš skipaš fyri regluligum "Noršurlandamóti", har allir fųroyskir partar verša bodnir til fundar at kunna um sķtt virksemi, trupulleikar, ętlanir og at samskipa arbeišiš.

      Į įrsfundi hjį Noršurlandarįšnum ķ Stockholm ķ november 1999 hųvdu Fųroyar sķna sjįlvstųšugu sendinevnd, sum hevši regluligar fundir ķ dųgunum, sum įrsfundurin vardi.

      Jįttan til feršing ķ sambandi viš noršurlendskt samstarv
      Landsstżrismašurin hevur tikiš stig til, at teir einstųku landsstżrismenninir gera eina rašfesting fyri luttųkuni ķ noršurlendskum samstarvi, sum innan hvųrt mįlsųki eigur at setast į fķggjarlógina frameftir.

      Landsstżriš fęr stušul uppį stķvliga 500.000 kr. frį Noršurlendska rįšharrarįšnum til feršing ķ sambandi viš luttųku ķ samstarvinum. Į Fķggjarlógini 2001 eru jįttašar ašrar 500.000 kr. til feršing, so tilsamans er 1 millión kr. sett av ķ 2001. Hesar jįttanir hava tó higartil veriš nakaš óskipašar, soleišis at einstųku embętisfólkini og landsstżrisfólkini sųkja um stušul gjųgnum įriš, og tį upphęddin er troytt śt į įriš, veršur luttųkan reguleraš eftir tķ.

      Hetta heldur landsstżrismašurin vera óheppiš og tķ eru stig tikin til, at hvųrt mįlsųki sjįlvt tekur įyrgd av at rašfesta sķna luttųku, og sķšani veršur upphęddin til feršing jįttaš og bżtt sundir eftir umsókn.

      Hvųrjum skulu vit arbeiša fyri

      Ongin orsųk er til, at londini ķ Noršuratlantshavi, sum ųll eru uttanfyri ES, taka seg meira aftur ķ Noršurlandarįšshųpi. Hinvegin eiga Fųroyar, Ķsland, Grųnland og Noreg ķ felag at draga noršurlendska samstarviš ķ ein vestan, śtnyršing og noršan.

      Samstarviš, iš longu er komiš ķ lag gjųgnum NORA (Norrųnt Atlantssamstarv) er ein eyšsżndur pallur at styrkja samstarviš millum londini ķ Noršuratlansthavi, so taš gerst ein verulig styrki mótvegis ES og mótvegis tķ gjónni, iš tykist verša millum noršurlond.

      Havumhvųrvisvernd, tilfeingisnżtsla, tilfeingisumsiting og marknašarmųguleikar mótvegis ES eru stųrstu samstarvsųkini, sum vit noyšast at samstarva um, hóast vinnulig įhugamįl og kapping higartil hava foršaš fyri tķ.

      Grannasamstarv ķ Śtnorši
      Undirritaši hevur skotiš upp fyri noršurlendsku samstarvsrįšharrunum, at samstarviš viš tey sonevndu "nęrųkini" veršur vķškaš frį bert at fevna um Baltalond og Śtnyršingsrussland til eisini at fevna um nęrųkini ķ Noršuratlantshavi – Hetland, Orkneyoyggjar, Sušuroyggjar, Skotland og Ķrland - og kanadisku ųkini og oyggjarnar, sum eru nęstu grannar hjį Ķslandi og Grųnlandi.

      Eftir uppskoti śr Fųroyum, varš ein rįšstevna hildin ķ Reykjavķk ķ desember 1999, har embętisfólk og politikarar śr ųllum noršurlondum, Nż Foundlandi, Nova Scotia, Hetlandi, Orkneyoyggjum, Sušuroyggjum (Hebridurnar) og Skotlandi tóku lut. Har var rųtt um samstarv innan havumhvųrvisvernd, fiskivinnu, oljuvinnu, feršavinnu, gransking og um kunningartųkni, sum mųguleiki hjį smęrri oyggjasamfelųgum at betra um heilsurųkt og śtbśgving. Luttakararnir śr grannaųkjunum vóru fegnir um tiltakiš og jįttašu framhaldandi at taka lut ķ samstarvi viš Noršurlandarįšiš.

      Ģ summar skipar landsstżriš saman viš Noršurlendska rįšharrarįšnum fyri eini rįšstevnu ķ Fųroyum um buršardygga tilfeingisnżtslu og havumvųrvisvernd ķ Noršuratlantshavi, har fiskimįlarįšharrar og umhvųrvismįlarįšharrar śr ųllum noršurlondum og grannalondunum kring Noršuršatlantshav eru bodnir.

      Alneyšugt er, at Fųroyar saman viš londunum ķ śtnorši eru viš til at seta dagsskrįnna fyri ųll noršurlond og noršurlendskan politikk sum heild. Vit eiga ikki at krevja įhugan hjį hinum londunum uttan so, at vit hava nakaš ķtųkiligt at bjóša, sum gagnar ųllum noršurlondum, og vit eiga ikki bert at višgera taš, iš kemur Fųroyum til góšar.

      Ķtųkilig stig hjį landsstżrinum ķ Noršurlandamįlum komandi įrini
      Umframt at virka fyri teimum noršurlendsku hųvušsmįlum, iš eru umrųdd omanfyri, hevur landsstżriš sett sęr hesi stig fyri ķ noršurlandamįlum komandi tvey įrini.

      Vķsmannafrįgreišingin "Norden öppet för världens vindar"

      Į sumri ķ 1999 settu teir noršurlendsku samstarvsrįšharrarnir ein sonevndan "vķsmannabólk", iš skuldi koma viš uppskotum og tilmęlum um noršurlendska samstarviš frameftir.

      Bólkurin fekk ein heldur leysan arbeišssetning: At greina hvųrji felags mįl ķ samfelagsgongdini hava tżdning fyri noršurlond. Og at gera tilmęli um, hvussu samstarvaš eigur at vera į ymsu ųkjunum

      Hvųrt land innstillaši eitt umboš til vķsmannabólkin. Ķslendingurin Jón Siguršsson varš valdur formašur og fųroyska umbošiš var Jóannes Dalgsgaard, deildarleišari ķ Undirvķsingar- og mentamįlastżrinum.

      Eitt įr seinni lat bólkurin frįgreišingina śr hondum, sum fekk heitiš "Norden öppet för världens vindar". Oršaskifti var um frįgreišingina į įrsfundi Noršurlandarįšsins ķ Reykjavķk ķ november 2000, har tingfólk ķ Noršurlandarįšnum sųgdu sķna fyribils hugsan.

      Samstarvsrįšharrarnir gjųrdu ķ Reykjavķk av at skipa fyri einum serligum fundi um, hvussu uppskotini og tilmęlini ķ frįgreišingini kunnu setast ķ verk. Hesin fundir veršur seinast ķ januar 2001.

      Samstundis varš dentur lagdur į, at stjórnirnar og tingini ķ einstųku londunum eiga at fįa hųvi at siga sķna hugsan um uppskotini ķ frįgreišingini, sum į nógvum ųkjum eru ręttiliga nżskapandi.

      Hųvušsnišurstųšur og tilmęli ķ frįgreišingini
      Vķsmannabólkurin slęr fast, at noršurlendskt samstarv byggir fyrst og fremst į ein „viršisfelagsskap". T.e. at taš, sum gera noršurlond til nakaš serligt ķ heiminum, er denturin į fólkaręšiš, vęlferšarsamfelagiš, viršiš og fręlsiš hjį tķ einstaka menniskjanum og mentanarligt og mįlsligt samstarv.

      Men til tess at hesi virši framvegis skulu nųrast, er neyšugt viš grundleggjandi broytingum ķ sjįlvum bygnašinum fyri noršurlendska samstarviš.

      Orsųkin er, sambęrt frįgreišingini, fyrst og fremst hon, at tann vaksandi altjóšageršin ķ heiminum krevur, at noršurlond samstarva meira um ķ felag at gera seg galdandi į altjóša pallinum og ķ altjóša felagsskapum. Har noršurlendska samstarviš įšur hevur vent sęr meira „inneftir" viš denti į innanhżsis samstarv um mentan og annaš, so er nś tųrvur į, at noršurlond ganga saman um at samstarva śteftir mótvegis restini av heiminum.

      Bólkurin skjżtur tķ upp, at gingiš veršur frį teirri broytingini, sum varš framd ķ 1995 viš trimum stabbum ķ noršurlendskum samstarvi.

      Ķstašin veršur skotin upp ein nżggjur bygnašur:

      Innihaldsliga leggur vķsmannafrįgreišingin dent į samfelagsbroytingar og -avbjóšingar į 10 ųkjum, sum noršurlond ķ felag eiga at dubba seg til:

      1. Altjóšageršin
      2. Tųkniliga menningin
      3. Samansjóšingin ķ Evropa
      4. Trygdarmįl
      5. Fólkasamansetingin og fólkaflytingar millum londini
      6. Mentan og śtbśgving
      7. Marknašur og bśskapur
      8. Vęlferš
      9. Fólkaręšiš
      10. Umhvųrvi

1. Altjóšageršin:

      Vķsmannabólkurin heldur, at altjóšageršin kann gerast ein fyrimunur fyri noršurlond, men kann eisini verša ein hóttan – serliga fyri fólkaręšiš og javnbjóšis mųguleikunum hjį noršurlendskum borgarum at fylgja viš og hava įvirkan.

      Tķ veršur skotiš upp:

2. Tųknilig menning

      Frįgreišingin stašfestir, at hįtųkni (kunningartųkni, gengransking og lķvfrųšitųkni sum heild) įvirkar ųll samfelųg frameftir og veršur avgerandi fyri, hvųrji lond standa seg ķ altjóša kapping.

      Tilmęliš er tķ:

3. Samansjóšingin ķ Evropa

      Vķsmenninir stašfesta, at Evropa veršur alt meiri samansjóšaš ķ eitt politiskt-bśskaparligt samveldi, har alt meiri vald veršur savnaš.

      Tķ męla teir til:

4. Trygdarmįl

      Fyribils endin į Kalda krķgnum hevur umkalfatraš nęrum allan vanligan trygdarpolitikk hjį noršulondum. Ķ ES veršur tosaš um felags herliš, mešan Nato eisini broytir sķna stųšu til verjuna ķ Evropa.

      Eins ķ ES-mįlum eru noršurlond spjadd trygdarpolitiskt. Ķsland, Danmark og Noreg eru limir ķ Nato. Svųrķki og Finnland eru limir ķ Partnership for Peace (PfP), sum er ein samstarvsskipan hjį Nato. Har eru eisini Russland og flestųll evropeisk lond, iš ikki eru limir ķ Nato.

      Vķsmenninir skjóta upp:

5. Fólkasamanseting og fólkaflytingar

      Frįgreišingin leggur dent į, at aldursamansetingin broytist ķ ųllum noršurlondum, har lutfalsliga fleiri eldri fólk verša.

      Harafturat eru vaksandi fólkaflytingar millum lond. Vķsmenninir vķsa į, at noršurlond hava langar sišvenjur fyri, at ųll noršurlond skulu vera ein felags arbeišsmarknašur, og at borgarar śr ymsu londunum skulu hava somu ręttindir hvųr hjį ųšrum.

      Tķ siga tey ķ bólkinum:

6. Mentan og śtbśgving

      Ķ frįgreišingini veršur stašfest, at noršurlond hava felags sųgu, tį um mįl, mentan og śtbśgving ręšur. Noršurlendskt mentanararbeiši og list er hųgt ķ metum kring heimin.

      Tó eru stórar mentanarligar avbjóšingar hjį ųllum noršurlondum, nś kunningar- og samskiftistųknin ger enskt mįl og anglo-amerikanska mentan alt meira rįšandi ķ heiminum.

      Tķ heldur vķsmannabólkurin, at eitt av tżdningarmestu ųkjunum yvirhųvur er, at noršurlond ķ felag virka fyri at styrkja noršurlendska mentan og śtbśgving.

      Millum annaš veršur męlt til:

7. Marknašur og bśskapur

      Bśskapurin ķ noršurlondum hevur ķ nżggjari tķš veriš merktur av stórum samhandli og śtflutningi, sigur frįgreišingin. Harviš hava ųll noršurlond havt ręttiliga "opnar" bśskapir, og tķskil metir bólkurin, at stųrri frķhandil og WTO-įsetingar eiga at verša til gagns fyri noršurlond.

      At gera noršurlond til ein marknaš og ein arbeišsmarknaš, hevur ongantķš eydnast til fulnar, tķ serliga ymsar sosialar reglur og ręttindi hjį arbeišstakarum ikki eru nóg vęl samskipaš.

      Vķsmenninir halda, at noršurlond eiga at vera ein felags bśskapar-, fķggjar- og arbeišsmarknašur og męla til:

8. Vęlferš

      Vķsmannabólkurin slęr fast: At noršurlond hava ķ heiminum veriš kend fyri at hava eina serliga "vęlferšarskipan", har taš almenna hevur lagt dent į felags sosialar trygdarskipanir, heilsuverk, śtbśgving, eldrarųkt og barnarųkt. Tó hava londini ymsar skipanir į hesum sonevndu vęlferšarųkjum.

      Bólkurin vķsir į, at vęlferšarskipanir hava alstóran tżdning fyri vinnulķvsmenningina ķ noršurlondum, men heldur, at lekluturin millum alment og privat eigur at endurskošast. Ikki minst tķ, at tęr higartil kendu skipanirnar eru komnar og fara at koma undir stórt fķggjarligt trżst.

      Vķsmenninir stašfesta, at ķ ųllum noršurlondum veršur fariš til at gera eina trķbżtta skipan į pensiónsųkinum, sum byggir į 1) eina skattafķggjaša fólkapensión, 2) eina kravda pensión hjį lųntakarum og 3) egnar pensiónskipanir hjį einstaklingum.

      Bólkurin vķsir samstundis į, at flestu noršurlond eru farin at śtlisitera ymsar uppgįvur innan eitt nś heilsuverkiš, og tķ er neyšugt viš greišum almennum reglum og krųvum til hesa gongd.

      Meira ķtųkiliga veršur męlt til:

       

9. Fólkaręši

      Frįgreišingin leggur dent į fólkaręšisligu gongdina ķ 20. ųld, har einaręšisskipanir vunnu frama viš kommunismu og fasismu ķ heiminum.

      Vķsmannabólkurin stašfestir, at fólkaręši er ikki longur bara ein mįl fyri taš einstaka rķkiš, men ein altjóša skylda. Altjóšageršin skapar eisini vandar fyri fólkaręšiš, og tķ eru mannaręttindi, altjóša reglur og javnręttindi sum heild ķ heiminum ein skylda hjį noršurlondum at virka fyri.

      Hesi tilmęli verša gjųrd:

10. Umhvųrvi

      Frįgreišingin leggur dent į tann vaksandi tżdningin av umvųrvismįlum ķ heiminum, har noršurlond hava gingiš og eiga at ganga į odda. Ikki minst, tį talan er um at gera "buršardygga menning" til annaš enn rakstrarróp.

      Bólkurin leggur serligan dent į tżdningin av havumhvųrvinum – serliga fyri londini ķ śtnorši.

      Vķsmannabólkurin męlir til:

      Heildarmeting

      Samanumtikiš er vķsmannafrįgreišingin nżhugsandi og hevur greiš boš um, hvat skal gerast, um noršurlendskt samstarv skal styrkjast og fįa veruligan tżdning mótvegis eitt nś ES.

      Fleiri av nišurstųšunum og tilmęlunum eru nżskapandi ķ mun til tey sjónarmiš, sum annars hava veriš galdandi ķ noršurlandarįšsarbeiši. Tildųmis at noršurlond skulu samstarva nógv meira ķ altjóša samanhangi – eisini um bśskapar og verjumįl. At noršurlendingar skulu hava full javnręttindi hvųr hjį ųšrum. At noršurlendskt samstarv eisini skal fevna um grannaųkini hjį Śtnoršurlondunum. Og at formansskapir og tingnevndir skulu takast upp ķ arbeišiš hjį Noršurlandarįšnum.

      Sjónarmišini, sum fųroyskir politikarar og politikarar ķ Śtnoršurlondum hava fųrt fram ķ mong įr, hava ķ frįgreišingini fingiš góša undirtųku.

      Kortini eru sjįlvsagt ymisk tilmęli, sum tykjast heldur órealistisk. Tildųmis, at ES-limirnir skulu fara at taka eins stór atlit at noršurlendsku brųšratjóšunum sum at egnum įhugamįlum ķ ES. Jśst ķ hesum višurskiftum hevur knśturin ligiš sųguliga fyri einum veruligum noršurlendskum felagsskapi.

      Hartil eru mótsigandi tilmęli ķ mun til sišvandan noršurlendskan politikk og til andan ķ frįgreišingini annars. Eitt nś, at noršurlond ķ felag skulu samskipa framleišslu av hernašartilfari.

      Višvķkjandi uppskotunum til nżggjan bygnaš fyri Noršurlandarįšiš og Noršurlendska Rįharrarįšiš, tykist taš skilagott og alneyšugt, at tann nśverandi "stabbabygnašurin" veršur broyttur til fleiri faknevndir og –ųkir ķ samstarvinum.

      Taš tykist eisini skilagott, at tingarbeišiš og samstarviš millum tingini veršur ųkt ķ mun til rįšharrarįšini og umsitingina, sum bert eru ųkt ķ tali seinnu įrini.

      Tó kann ein vandi vera ķ tķ, at uppskotini viš „sirklum" į rįšharraųkinum, og samstarv millum formansskapir og tingnevndir į tingųkinum, kunnu gerast heldur leys ķ kongunum.

       

      Tilmęli višvķkjandi frįgreišingini "Norden öppet för världens vindar":
      Fųroyar eiga at stušla hųvušstonkunum og tilmęlunum ķ nżggju frįgreišingini um Noršurlendskt samstarv frameftir - Vķsmannafrįgreišingin: "Norden öppet for världens vindar", viš serligum denti į hesi višurskifti:

      1. Broyta bygnašin soleišis:

      2 . Menna samstarviš į hesum ųkjum:

23. januar 2001 var ašaloršaskifti ķ mįlinum. Mįliš avgreitt.