35 Uppskot til  samtyktar um vakstraravtalu fyri Sušuroynna

A. Upprunauppskot
B. 1. višgerš (Oršaskifti)
C. Įlit
D. 2. višgerš (Oršaskifti)

Įr 2008, 14. november, legši Kįri į Rógvi, tingmašur, fram soljóšandi  

Uppskot

til

samtyktar

 

Lųgtingiš heldur, at stig eiga at verša tikin til tess at menna Sušuroynna.

 

Lųgtingiš heitir tķ į landsstżriš um at fyririeka og leggja fram lógaruppskot, iš hevur sum endamįl at skipa grunn at gera vakstraravtalu fyri Sušuroynna, og uppskot um jįttan į fķggjarlógini viš tilsamans 40 mió. kr. viš 8 mió. kr. um įriš ķ 2008 – 2012, iš kann tryggja, at vakstraravtalan veršur framd ķ verki.

 

Višmerkingar

Landsstżriš hevur einaferš jįttaš helvtina av upphęddini upp į 500.000 krónur, sum skulu nżtast at kortleggja og gera upplegg til vakstrarętlanina fyri Sušuroynna. Hetta bleiv gjųrt viš eykajįttanarlóg 1-13/2006 tann 4. aprķl 2006, og samtykti Lųgtingiš tį at jįtta 250.000 kr. til at fara undir hesa ętlan.

 

Tķ er eingin ivi um, at Lųgtingsins vilji ķ hesum mįlinum er, at hendan ętlan skal fųrast śt ķ lķviš, og er tķ neyšugt at fįa mįliš endaliga avgreitt, so farast kann til verka.

 

Landsstżrismašurin kunnaši Lųgtingiš um, at fundur hevši veriš viš kommunurnar ķ Sušuroynni tann 16. oktober 2006, har allir borgarstjórarnir ķ oynni undirskrivašu viljanarskriv, har teir vįttašu kommununnar vilja til at fķggja 10 mió. kr. ķ grunn til Sušuroyaravtaluna, treytaš av at landiš var sinnaš at rinda ašrar 40 mió. kr.

 

Fundur var aftur ķ Porkeri tann 15. januar 2008, har umboš fyri kommunurnar, Granskingardepilin fyri ųkismenning, serfrųši, lokalumboš, vinnubólkar og  politisku flokkarnir vóru umbošaš.

 

Nišurstųšan var greitt, at bęši kommunali myndugleikin, landspolitiski myndugleikin og vinnuliga umbošanin vóru į einum mįli um, at hendan ętlan skuldi gjųgnumfųrast skjótast, og neyšuga jįttanin frį landinum mįtti fįast til vega.

 

Henda ętlan um at menna Sušuroynna viš stųši ķ oynni sjįlvari hevur sķšan į vįri 2005 ligiš til višgeršar śti ķ kommununum og ķ landsstżrinum, tķ mį hetta mįliš nś avgreišast.

 

Sušuroynni nżtist nżhugsan og nżggjar vinnuligar mųguleikar. Tķ er ein slķk vakstaravtala millum land, kommunur og vinnu sera umrįšandi at fįa at virka eftir greišum leisti frį byrjan.

 

Teir demografisku trupulleikar, sum Sušuroyggin hevur at dragast viš, fara, sum frį lķšur, at raka alt landiš, tķ er hetta bert byrjanin til vakstarętlanir, sum mugu gerast fyri fleiri ųki ķ landinum.

 

Fųroyar eru allar ein stórur śtjašari, og tķskil eiga vit at hugsa um, at alt landiš skal lyftast upp og mennast, men at byrjast mį viš teimum mest śtsettu ųkjunum, nevniliga Sušuroynni og Sandoynni.

 

Nęsta stigiš veršur at orša vakstrarętlan fyri Sandoynna, lķkari vakstrarętlanini fyri Sušuroynna.

 

Gongdin ķ fólkatalinum og samansetingin ķ mun til aldur og kyn hevur ķ bįšum hesum ųkjum  gingiš skeiva vegin ķ langa tķš, tķ er ķ tųkum tķma, at ķtųkilig stig verša tikin at bųta um henda trupulleika og mišvķst venda gongdini.

 

Seinastu tjśgu įrini eru 1.020 fólk flutt av oynni, hetta er minking upp į uml. 16 %. Talan er um eitt mešaltal upp į fżra fólk, ella eina heila familju, sum er farin av oynni hvųnn mįnaš ķ fleiri enn tjśgu įr.

 

Nųkur lylkatųl um gongdina sķggjast ķ hesum arbeišsritum:

 

Arbeišsrit 15/2007: Demografisk lżsing av Sušuroy

Arbeišsrit 14, 2007: Vinnulķviš ķ Sušuroynni ķ 2006

Arbeišsrit 11/2006: Arbeišsmegin į fųroysku flaka- og fiskavirkjunum ķ framtķšini.

Arbeišsrit 10/2006: Hękkandi oljuprķsir, djśpvatnstrolarar og mųguligar avleišingar fyri Sušuroynna.

 

Lutfalsliga stųrsta frįflytingin er ķ yngru aldursbólkunum. Upp į seg verša alsamt fleiri eldri fólk ķ Sušruroynni, og um ikki nakaš munagott veršur gjųrt, veršur ikki gjųrligt at venda negativu gongdini. Tķ er hendan ętlan neyšug og veršur gjųrd ķ ellinta tķma.

 

Nevnast kann eisini, at aldursbólkurin yngri enn 20 įr er minkašur viš 31,5%, og aldursbólkurin 20-39 įr er minkašur viš 25% seinastu tvey įrtķggjuni.

 

Alsamt fęrri kvinnur eru ķ buršardyggum aldri – mešalaldurin hjį kvinnum ķ Sušuroynni er 38,6 įr, tķskil verša eisini upp į seg fį bųrn fųdd ķ ųkinum.

 

Um fimm ella tķggju įr veršur tķ roknaš viš negativum buršaravlopi.

 

Grundarlagiš fyri at stovna nżggjar fyritųkur ķ Sušuroynni er veikt viš avmarkašari atgongd til vįšafśsan kapital, og fį parta- og smįpartafelųg eru, samanboriš viš mišal fyri alt landiš. Oyggin er ķ eini óndari ringrįs, og stórur tųrvur er į fjųltįttašum tilbošum til allar hendur.

 

Frįstųšan er ein partur av trupulleikunum, marknašurin er avmarkašur, og strong fķggjarlig krųv verša sett til vinnulig framtųk.

 

Sambandiš um Sušuroyarfjųrš er dagfųrt viš nżggjum feršamannaskipi. Hetta er eitt framstig ķ sjįlvum sęr -  hetta tekniska framstig eigur og mį gagnnżtast nógv betur, hugsaš veršur her um serlig įtųk og feršavinnuna, sum eigur at mennast nógv meira ķ ųkinum.

 

Taš er eyšsęš, at sušuroyingar hava tķ ikki lķka góšar mųguleikar, sum fųroyingar flestir at fįa lut ķ vųkstrinum ķ mišstašarųkinum. Hetta er vęl lżst ķ arbeišsritum og gransking, sum er gjųrd av m.a. Dennis Holm og Boga Mortensen um framtķšarśtlitini fyri bśskaparvųkstri ķ Sušuroynni, og śrslitini eru dųpur.

 

Sušuroyggin er eftirbįtur ķ samfelagsmenningini, og hetta mį vendast, įšrenn ov seint er. Stevnast skal eftir, at Sušuroyarųkiš aftur skal gerast:

 

• ein įhugaverdur bśsetingarvalkostur til hųvušsstašarųkiš,

• ķbśgvatališ skal fįast at vaksa aftur

• kappingarfųriš skal betrast

• vųkstur skal fįast aftur ķ bśskapin

• arbeišsmegin skal mennast

• virki og stųrv ķ kappingargreinum skulu ųkjast

• dentur skal leggjast į altjóša verkętlanir

• śtlendskar ķlųgur og vitan skulu fįast til ųkiš.

 

Vakstaravtalan, sum var framd ķ Oulu ķ Finnlandi, sum er ein sólskinssųga av sķnum slagi, hetta ųkiš, sum einans hevši timburdrift og tungvinnu, bleiv broytt til eitt ųki viš vintanartungum vinnum, og sį virksemiš hjį NOKIA innan fartelefon og fjarskifti dagsins ljós sum śrslit av hesi avtalu.

 

Gongdin ķ frįflyting og einstįttašum vinnulķvi ķ Oulu var lķk henni ķ Sušuroynni. Orsakaš av fįum mųguleikum at śtbśgva seg og fįa arbeiši, fluttu tey ungu frį ųkinum fyri at nema sęr śtbśgving og komu ikki heimaftur, tķ einki var at koma heim til.

 

Ķ Oulu varš avgerš tikin um eina vakstraravtalu, har elektronikkur var eitt vinnuligt tyssi, iš semja var um at leggja seg eftir. Talan var um eina fjųltįttaša vinnu, iš gav arbeiši til nógvar hendur, tilflyting og nżggjar vakstrarmųguleikar.

 

Dųmiš śr Oulu er eitt kollveltandi eindųmi av sķnum slagi. Onnur minni, men kortini tżšandi dųmi kunna eisini gera ein mun, sum merkist, mešan ein miseydnaš vakstraravtala fer at verša ein vanlukka.

 

Jógvan Mųrkųre og Magni Laksįfoss, sum hava arbeitt viš hesi verkętlan, vķstu m.a. į ķ grein ķ blųšunum at :

”Taš tżdningarmesta ķ ųllum hesum var kortini, at skipast skuldi fyri eini tilgongd, iš leišir fram til eina avtalu. Tilgongd - heldur enn ein frįgreišing - er eitt lyklarorš.

Avtala - heldur enn kanning - er annaš lyklarorš.

Ķ viljanarskrivinum, iš borgarstjórarnir undirskrivašu, vįttašu teir ”sķn vilja at fķggja 10 mió. kr. ķ grunn til Sušuroyaravtalu fyri įrini 2008-2012” [okkara heršing – ml & jm]. Ein tżšandi partur hjį landsstżrismanninum at fara vķšari viš – so skjótt tilsvarandi vįttan var fingin til vega frį landsstżrinum - var at skipa fyri einum grunni at umsita tęr samanlųgdu fimti milliónirnar.

Į fundi umborš į Smyrli 16. oktober ķ fjųr, har landsstżrismašurin ķ innlendismįlum og borgarstjórarnir ķ oynni hittust viš uppskotsstillararnar at rųša nęrri um tęr 50 milliónirnar, var ongantķš nakar ivi um, at talan var um serligan grunn.

At gera vakstraravtalu er nżtt ķ Fųroyum, men ķ londunum uttan um okkum hevur taš veriš brśkt seinastu 20 įrini og vęl taš. Stundum viš heilt góšum śrslitum.

Ein vakstraravtala er ein avtala millum nakrar aktųrar um, hvussu teir ętla at skapa

bśskaparvųkstur ķ einum ųki ķ einum įvķsum tķšarskeiši. Ķ avtaluni veršur ręttiliga nįgreiniliga įsett hvųnn leiklut, hvųr einstakur aktųrur hevur. Taš ber til at hugsa um hetta sum eitt slag av arbeišsbżti, har partarnir fyrst avtala, hvat skal gerast, og hvųr skal gera hvat. Talan er sostatt um eina greiša avtalu, har hvųr partur veit, hvat hann skal gera, og hvat hinir partarnir gera. Viš at arbeiša śt frį eini vakstraravtalu kann soleišis tryggjast, at arbeitt veršur fram ķmóti einum vęldefinerašum felags mįli, har allir partarnir eru samdir um mįliš, og um hvussu mįliš skal rųkkast.

Tį ein vakstraravtala veršur gjųrd fyri at skapa bśskaparvųkstur ķ einum ųki, er privata initiativiš avgerandi. Ein vakstraravtala tekur tķ stųši ķ, at privata vinnan skal hava ein sentralan aktivan leiklut ķ avtaluni. Longu frį byrjan av skal privata vinnan tķ viš upp ķ leikin og vera viš til at forma avtaluna, soleišis at hon finnur sķn leiklut ķ avtaluni. Į sama hįtt skulu mųguligar śtlendskar fyritųkur eisini vera viš ķ avtaluni og mugu tķ eisini vera viš frį byrjan av.

Taš eru sostatt nógvir aktųrar ķ eini vakstraravtalu, men teir mest sentralu aktųrarnir eru kommunurnar og landiš. Skal ein vakstraravtala kunna gera nakran veruligan mun, krevst ein sterkur vilji og engagement frį hesum bįšum aktųrunum – teir mugu tķ frį byrjan av kunna vķsa vilja og įręši.

Um nakaš trśvirši skal vera ķ fyrireikingunum ķ eini avtalu, er neyšugt fyrst at vita, hvat er til at gera gott viš. Um hugskotiš einans var at gera eina ętlan, var lętt at gera ein langan lista viš hįfloygdum ynskjum um, hvat skal gerast.

Men tį ein avtala skal gerast, er neyšugt at vera munandi meira konkretur og gera realistiskar avtalur, sum hava ein veruligan mųguleika fyri at verša gjųgnumfųrdar. Tķ er neyšugt at hava eina hóming av, hvat fyri fķggjarkarm ein hevur, soleišis at avtalurnar verša gjųrdar innan fyri fķggjarkarmin. Taš er hųpisleyst at gera fastar avtalur viš nógvar ymiskar aktųrar – privatar og almennar – uttan at hava eina hóming av, hvat endaligi fķggjarkarmurin er. Tķ mį ein yvirordnaš fķggjarramma leggjast tķšliga ķ tilgongdini, har stųrstu aktųrarnir – ķ hesum fųri land og kommunur

– greitt melda śt, hvat teirra fķggjarkarmur er.

Tilgongdin viš, at land og kommunur skulu jįtta pening til eina avtalu, įšrenn nakaš meiri nįgreiniligt tilfar liggur į boršinum, kann tykjast lųgin fyri onkran. Taš var ķ ųllum fųrum nišurlagiš hjį flestu tingmonnum, iš góvu sķna hugsan til kennar, tį iš uppskotiš um vakstraravtalu var fyri ķ tinginum ķ hinari vikuni. Her er vert at endurtaka enn einaferš, at talan er ikki um nakra kanning, men um eina konkreta avtalu, og at taš tķ er neyšugt at leggja eina fasta rammu, sum avtalan skal halda seg innanfyri.

Hetta er vanlig tilgongd ķ ųšrum londum, har tķlķkar avtalur verša gjųrdar. Eisini kenna vit vęl hetta frį t.d. rammuavtalunum ķ E.S., har ein fķggjarkarmur veršur settur upp fyri tey serligu mįlsųkini 1, 2 og 3 fyri įvķst įramįl. (Objectives 1-3). Mįlsųkini 1 og 2 eru fyri serlig geografisk ųki viš trupulleikum. Ikki fyrr enn karmurin er settur upp, ber til at gera meiri nįgreiniligar avtalur viš ymisku partarnar um, hvussu peningurin skal brśkast.

Nógv įlit og og nógvar ętlanir eru skrivaš um stųšuna ķ Sušuroy – ųkismenningarįlitiš, iš kom fyri nųkrum įrum sķšani, er eitt gott dųmi um hetta, og jśst śtkomna ritiš frį Granskingardepilinum fyri Ųkismenning, Vinnulķviš ķ Sušuroynni ķ 2006, er eitt annaš gott dųmi, iš lżsir bygnašartrupulleikarnar ķ Sušuroy sera vęl.

Men fyri taš, at vit ķ dag hava arbeiši til allar hendur, sum ķ dag eru ķ Sušuroy, so eru

bygnašartrupulleikarnir ikki loystir. Taš er framvegis talan um eina strukturkreppu, sum eingin veruliga hevur gjųrt nakaš viš.

Sušuroyggin er ikki ķ lųtuni ķ eini kreppustųšu, men bygnašarligu trupulleikarnir liggja óloystir At gera eina vakstraravtalu fyri Sušuroynna vil vera at taka av avbjóšingini. Eftir okkara tykki tann einasti mįtin hjį politikarum, iš rįša fyri landi og kommunum ķ Sušuroy, vilja teir liva upp til sķna įbyrgd mótvegis hesi avbjóšing.”

 

Uppskotstillarin męlir stašiliga til, at Lųgtingiš samtykkir fyriliggjandi uppskot.

 

1. višgerš 2. desember 2008. Mįliš beint ķ Vinnunevndina, sum tann 27. januar 2009 legši fram soljóšandi 

 

Įlit

 

Kįri į Rógvi, lųgtingsmašur, hevur lagt mįliš fram tann 14. november 2008, og eftir 1. višgerš 2. desember 2008 er taš beint Vinnunevndini. Tann 12. desember hevur lųgtingsformašurin jįttaš nevndini longda freist at lata Lųgtinginum įlit ķ mįlinum til 22. januar 2009.

 

Nevndin hevur višgjųrt mįliš į fundum tann 12. desember 2008 og  19. og 22. januar 2009. Fundurin tann 19. januar varš hildin ķ gistingarhśsinum ķ Ųravķk, har Granskingardepilin fyri ųkismenning eisini skipaši fyri fundi fyri kommununum ķ oynni, landsstżrinum og Vinnunevndini, um vakstraravtalu fyri Sušuroynna.

 

Undir višgeršini hevur nevndin havt fund viš umboš fyri kommunurnar ķ oynni, vinnuna ķ oynni og viš landsstżrismenninar ķ vinnu-, innlendis- og fķggjarmįlum.

 

Nevndin hevur śtvegaš sęr tķšindaskriv frį landsstżrinum, dagfest 21. januar 2005, viš heitinum ”Landsstżriš gjųrt Sušuroyarętlan”. Tķšindaskriviš inniheldur eina ętlan ķ 10 pkt. sum skal betra um vinnumųguleikarnar ķ oynni.

 

Nevndin hevur ķ sķni stųšutakan til mįliš bżtt seg ķ ein meiriluta og tveir minnilutar.

 

Meirilutin ķ nevndini (Katrin Dahl Jakobsen, Bjųrn Kalsų, Hešin Zachariasen, Bjarni Djuholm og Mikkjal Sųrensen) heldur ikki, at uppskotiš er bśgviš til politiska stųšutakan. Hóast arbeišiš viš vakstrarętlan fyri Sušuroynna hevur 4 įr į baki, eru enn ongar ķtųkiligar vinnuligar- ella menningarverkętlanir lżstar so mikiš, at tęr kundu bent į at veriš mųgulig satsingsųki.

 

Til tess at koma vķšari fram į leiš heldur meirilutin, at avvaršandi partar -  land, kommunur og vinna - eiga at  finna saman at skapa eitt innihald ķ ętlanini, sum sķšani veršur lagt fyri Lųgtingiš til stųšutakan. Taš er umrįšandi fyri Sušuroynna, at nakaš ķtųkiligt spyrst burturśr bęši fyri verandi virkismųguleikar og frameftir viš slķkari vakstrarętlan.

 

Stųšan ķ Sušuroynni hevur ķ mong įr veriš vįnalig og er nś so mikiš hęttislig, at serstųk įtųk skulu til bara fyri at stešga frįflytingini śr oynni. Somu gongd sķggja vit ašrastašni ķ landinum. Hugskotiš viš eini vakstraravtalu fyri Sušuroynna er gott, og kundi hesin leisturin og eitt slķkt pilotprojekt veriš brśkt sum framtķšar ųkismenningarpolitikkur.

 

Įšrenn stųša kann takast til at seta peinig ķ grunn, er neyšugt at fįa gjųrt vištųkur fyri grunnin um, hvussu hesin skal virka. Somuleišis eiga mųgulig hugskot at verša greinaš śt, har vinnan fęr ein aktivan leiklut saman viš landi og kommunum.

 

Sostatt heldur meirilutin seg ikki enn hava nóg  ķtųkiligt mįl at taka stųšu til og męlir Lųgtinginum frį at samtykkja uppskotiš. 

 

Minnilutin ķ nevndini (Bjųrt Samuelsenog Kįri P. Hųjgaard) halda, at landsstżriš hevur giviš sušuroyingum eina grundaša vón um, at setast skuldi į stovn ein Sušuroyargrunnur, har kommunurnar og landiš ķ felag skuldu gjalda įvikavist 10 og 40 milliónir krónur.

 

Į fjųlmenta fundinum ķ Ųravķk mįnadagin 19. januar 2009 hevši Vinnunevndin hųvi til at mųta umbošum fyri vinnulķviš, Granskingardepilin fyri ųkismenning og kommununum ķ Sušuroynni. Granskingardepilin fyri ųkismenning hevur gjųrt eitt arbeiši, at greina stųšuna ķ oynni og nevnir nakrar mųguleikar fyri menning av ųkinum. Ķ hesum sambandi hava tey kunnaš seg um višurskiftini ķ Ķslandi, Bornholm og Finnlandi, har lķknandi verkętlanir eru framdar viš góšum śrslitiš. Taš er spell at įsanna, at vinnan ķ Sušuroynni higartil hevur veriš drigin lķtiš viš ķ taš neyšuga fyrireikandi arbeišiš at gera eina vakstarętlan, og at hetta arbeišiš ikki er komiš nóg langt.

 

Endamįliš viš hesum uppskoti til samtyktar er jśst at fįa landsstżriš at gera neyšugu fyrireikingarnar til vakstaravtalu fyri Sušuroynna soleišis, at eitt lógaruppskot um at skipa ein vakstargrunn kann leggjast fyri Lųgtingiš.

 

ABC-landsstżriš hevši eina ętlan ķ 10 punktum frammi longu ķ januar 2005. Talan var um fųgur orš, men įsannast mį, at higartil er einki ķtųkiligt komiš burtur śr lyftunum.

 

Nś er so langt frįlišiš, at ein greiš stųša mį takast ķ mįlinum, um ętlanin frį almennari sķšu gerst veruleiki, egg ella ungi, og avgeršin frįbošaš kommunum og vinnulķvinum ķ Sušuroynni!

 

Tķširnar eru nógv broyttar seinastu tvey įrini og ein viškomandi spurningur er, hvųr partur av landinum er ringast fyri ķ lųtuni. Minnilutin heldur rętt vera, at pengar verša settir av til menning av teimum ųkjum ķ landinum, sum eru mest afturśrsigld, og har fólkatališ minkar. Umframt Sušuroynna, er hetta eisini galdandi fyri Sandoynna, og onnur ųki viš. Landsstżriš eigur tķ ķ tķ fyrireikandi arbeišinum at taka atlit til vinnumenning ķ śtjašara og śtoyggjum sum heild. Viš Sušuroyarmenningarętlan sum fyrsta stigi ber til at gera lķknandi skipanir fyri ašrar partar av landinum, har ųkini verša samansjóšaš ķ stórum, sterkum og buršardyggum kommunalum eindum.

 

Viš hesum višmerkingum tekur minnilutin undir viš mįlinum og męlir Lųgtinginum til at samtykkja uppskotiš.

 

2. višgerš 3. februar 2009. Uppskot til samtyktar fall 12-0-16. Mįliš avgreitt.