21  Uppskot til  samtyktar um Fųroyar sum eitt valdųmi

A. Upprunauppskot
B. 1. višgerš
C. Oršaskifti viš 1. višgerš
D. Nevndarskjųl
E. Įlit
F. 2. višgerš
G. Oršaskifti viš 2. višgerš

Įr 2006, 25. oktober, legši Kįri P. Hųjgaard, lųgtingsmašur, vegna Sjįlvstżrisflokkin fram soljóšandi

Uppskot

til

samtyktar

 

Lųgtingiš heitir į landsstżriš um at leggja fyri Lųgtingiš lógaruppskot um val til Fųroya Lųgting undir hesum fortreytum:

 

Fųroyar verša skipašar sum eitt valdųmi.

 

Tingmannatališ veršur įsett til altķš at vera 33.

 

Višmerkingar:

Fyrimunir og vansar eru viš ųllum valskipanum, men įsannast mį, at verandi valskipan er alt ov tilvildarlig. Ofta er stųrsti flokkur ķ atkvųšum ikki stųrstur ķ tingmannatali, veljarar ķ stųrru valdųmunum eru undirumbošašir, veljarar ķ smęrru valdųmunum fįa ikki altķš hųvi at velja ķmillum allar politisku flokkarnar, iš stilla upp, og veljarar kring landiš sleppa ikki at atkvųša fyri valevnum śr ųšrum valdųmum.

 

Sjįlvstżrisflokkurin legši ķ 2005 fram lųgtingsmįl nr. 8/2005 um broytingar ķ lųgtingslóg um val til Fųroya Lųgting. Uppskotiš bar ķ sęr:

 

·        at tališ av valdųmum varš fękkaš viš at leggja saman smęrru valdųmini;

·        at tališ av valdųmisvaldum varš tillagaš fólkatalinum, tó so at smęrru valdųmini framvegis fingu įvķsa yvirumbošan ķ talinum av valdųmisvaldum;

·        at tingmannatališ kundi hękka til 33, iš er mest loyvda tal eftir stżrisskipanini; umframt

·        at fariš var til Sainte-Leguės bżtistųl (1,3,5 osfr heldur enn 1,2,3 osfr).

 

Hetta uppskotiš hevši bųtt munandi um skipanina. Bżtiš millum flokkannar hevši veriš matematiskt ręttari, bżtiš millum valdųmini hevši veriš rķmiligari, valkostirnir hjį veljarum um alt landiš fjųlbroyttari, og tingmannabżtiš somikiš rętt, at ofta hevši ikki veršiš brśk fyri ųllum fimm eykavaldu tingfólkunum.

 

Lųgtingiš tók ikki undir viš uppskotinum vķsandi til, at landsstżrismašurin arbeiddi viš mįlinum, og hevši sett bólk at gera uppskot til nżggja skipan.

 

Taš uppskotiš er nś komiš fram, og lųgtingslimir eru kunnašir, men enn rųkist einki fyri, at landsstżrismašurin fer at bera taš ķ tingiš. Nógv bendir į, at uppskotiš hjį serfrųšingunum helst er soleišis hįttaš, at taš fer ikki at vinna frama, serliga tķ taš ber ķ sęr, at vališ ķ roynd og veru blķvur gjųrt upp, sum um Fųroyar vóru eitt valdųmi. Serfrųšin męlir til, at valśrslitiš ķ valdųmunum skal vķkja fyri landsśrslitinum soleišis, at flokkur, iš stendur til at fįa mann valdan lokalt, kortini missir hann.

 

Serfrųšiuppskotiš hevur sostatt hesar vansar:

·        taš kįvar śtyvir, at veruliga skipanin er Fųroyar sum eitt valdųmi;

·        taš loyvir ikki fólki at atkvųša fyri valevnum śr ųšrum valdųmum;

·        taš hevur viš sęr ókiljandi śrslit ķ einstųku valdųmunum.

 

Tessvegna veršur uppskotiš um at skipa Fųroyar sum eitt valdųmi lagt fram. Uppskotiš skal fįa greišu į, um meiriluti er ķ Lųgtinginum fyri at hava Fųroyar sum eitt valdųmi.

 

Fyrmunir viš at skipa Fųroyar sum eitt valdųmi eru at:

·        allir veljarar verša settir javnt:

·        allir veljarar fįa somu umbošan;

·        allir veljarar fįa somu valkostir;

·        ųll valevni kunnu sųkja sęr stušul um alt landiš;

·        allir flokkar verša javnt settir;

·        valstrķšiš veršur meiri merkt av landspolitikki.

 

Hildiš veršur, at neyšugt er at velja įvķst tingmannatal, um Fųroyar gerast eitt valdųmi. Stżris­skipanin loyvir upp til 33, iš sum ólķkatal hevur tann fyrimun, at taš vanliga ikki fer at standa į jųvnum, um tingiš er fullmųtt.

 

Eitt annaš, sum talar fyri, at Fųroyar verša eitt valdųmi, er frįbošan landsstżrismansins um samanlegging av kommunum, iš eftir ętlan fer at minka tališ av kommunueindum til 7. Tį verša taš stórar og fólkarķkar eindir, sum veruliga koma at geva landspolitikkarum mótspęl.

 

Vķsir taš seg, at almenna oršaskiftiš og umrųšan į Lųgtingi sżna undirtųku fyri Fųroyum sum eitt valdųmi, eigur landsstżriš at leggja fram uppskot um nżggja vallóg, įšrenn verandi valskeiš er runniš.

 

1. višgerš 9. november 2006. Mįliš beint ķ ręttarnevndina, sum tann 6. desember 2006 legši fram soljóšandi

Įlit

 

Sjįlvstżrisflokkurin hevur lagt mįliš fram tann 25. oktober 2006, og eftir 1. višgerš tann 9. november 2006 er taš beint ręttarnevndini.

 

Nevndin hevur višgjųrt mįliš į fundum tann 20. og 30. november og 4. desember 2006.

 

Undir višgeršini hevur nevndin havt fund viš Petur Zachariassen, lektara ķ stųdd- og hagtalsfrųši, og landsstżrismannin ķ innlendismįlum. Frį Petur Zachariassen fekk nevndin skjal, sum lżsti valevni viš fleiri enn 100 persónligum atkvųšum į lųgtingsvalinum 2004, og landsśrtslit frį grųnlendska landstingsvalinum ķ 2005.

 

Undir višgeršini hevur nevndin bżtt seg ķ ein meiriluta og ein minniluta.

 

Ein meiriluti (Alfred Olsen, Kristian Magnussen, Poul Michelsen, Marjus Dam, Sverre Midjord og Finnur Helmsdal) ķ nevndini vķsir į, at landsstżrismašurin arbeišir viš at endurskoša valskipanina og mišar ķmóti at koma ķ Lųgtingiš viš einum uppskotiš ķ hesi tingsetu, tķ męlir meirilutin Lųgtinginum frį at samtykkja uppskotiš.

 

Ein minniluti (Bill Justinussen) hevur hesar višmerkingar:

 

Fųroyar eru landafrųšisliga eitt lķtiš ųki. Frįstųšan millum ymsu valdųmini er sera lķtil, og flestu fųroyingar kenna til višurskifti kring alt landiš. Somuleišis eru flestu valevnini kend frį sunnast til noršast, og eru tķ vęlegnaš at verša vald av ųllum fųroyingum. Fyri veljarar ķ smįu valdųmunum eru valmųguleikarnir sera avmarkašir, og veršur lokala umbošanin ofta taš mest umrįšandi atlitiš. Veljarar hava ikki somu mųguleikar at velja ķ mun til t.d. politisku hugsjónina, tķ taš frammanundan ķ sjįlvari valskipanini er mestsum avgjųrt, hvųr flokkur fęr tingumbošan. Tķ er skjótt hjį einum veljara ķ lķtlum valdųmi at hugsa, at atkvųšan fer fyri einki. Hendan skipanin er tķ avmarkandi bęši fyri veljaran sjįlvan og fyri uppstillašu valevnini.

 

Minsta krav hjį einum veljara mį vera, at hann kann hava mųguleika at velja millum allar uppstillašar flokkar og hava eina vón um, at flokkurin fęr umbošan. Um Fųroyar verša eitt valdųmi, veršur mųguligt hjį ųllum veljarum frķtt at velja viš ųllum atlitum – bęši landafrųšisliga, hugsjónarliga og persónligt. Soleišis fįa allir fųroyingar eins mųguleika at taka lut ķ fólkaręšinum, og allar atkvųšur hava sama virši og sama gildi.

 

Um politikarar verša meiri ella minni landspolitikarar, veršur sjįlvandi upp til tann einstaka, sum veršur valdur. Stóri vinningurin viš hesum uppskoti er, at einstaki veljarin hevur fult fręlsi at velja, og kann sjįlvur velja sķni atlit.

 

Viš hesum višmerkingum tekur minnilutin undir viš mįlinum og męlir Lųgtinginum til at samtykkja uppskotiš.

 

2. višgerš 12. desember 2006. Uppskot til samtyktar fall 11-1-18. Uppskotiš sostatt falliš. Mįliš avgreitt.