100-20 Fyrispurningur til Hans Paula Strųm, landsstżrismann, višvķkjandi landssjśkrahśsinum

Oršaskiftiš riggar ikki

Įr 2005, mikudagin 2. november, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Jenis av Rana, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Kann landsstżrismašurin greina fyri Lųgtinginum, hvussu stórur partur av jįttanini til sjśkrahśsverkiš veršur brśktur til įvķkavist fyrisitingar- og til višgeršarųkiš?
     
  2. Landsstżrismašurin veršur, sum ovasti myndugleiki į sjśkrahśsųkinum, bišin um at śtgreina fyri Lųgtinginum nišanfyri endurgivnu uppįhald, sum leišandi yvirlękni herfyri fųrdi fram ķ Sosialinum, har hann m.a.  vil vera viš, at:

- heilsuverkiš er eitt botnleyst hol

- taš ber vęl til at rasjonalisera nógv meira enn ķ dag

- jįttanin ķ dag veršur ikki brśkt so effektivt sum gjųrligt

- kanska hevši veriš betri at havt eina nógv minni tilbśgving ķ Klaksvķk

- taš er eingin trygd ķ smįu lokalsjśkrahśsunum

- sjśkrahśsini hava ikki brśk fyri meiri pengum

- fyrisitingin er voršin alt ov stór

- fyrisitingin tykist bert at ųkjast

- fyrisitingin er voršin eitt endamįl ķ sęr sjįlvum

- bureaukratiiš er stórt

- taš fyrisitingarliga virksemi leggur hald į heilsustarvsfólk, so at orkan veršur tikin frį 

  heilsufremjandi arbeišinum?

 

Višmerkingar:

Ķ einum av dagblųšum okkara herfyri var vištala viš ein av leišandi yvirlęknunum ķ sjśkrahśsverkinum. Ķ hesum vištali višger hann bygnašin ķ fųroyska sjśkrahśsverkinum sum heild, og um fyrisitingina sigur hann m.a.:

 

... fyrisitingin er voršin alt ov stór, og hon tykist bert at ųkjast......- Ofta hevur ein varhugan av, at fyrisitingin er blivin eitt endamįl ķ sęr sjįlvum, og bureukratiiš er stórt. Men hetta gerst ein stórur trupulleiki, tį taš fyrisitingarliga virksemiš leggur hald į heilsustarvsfólkiš, so at orkan veršur tikin frį heilsufremjandi arbeišinum.....

 

Ķ skrivandi og verandi lųtu veršur komandi fķggjarlóg višgjųrd ķ Lųgtinginum, og bišur landsstżrismašurin, eins og seinastu įrini, um hampuliga hękkan av tķ upphędd, sum į hvųrjum įri veršur  jįttaš sjśkrahśsverkinum. Fyri flestu fųroyingar, bęši innan og uttan tinggįtt, er greitt,  at sjśkrarųkt- og višgerš  į tķ stųši, vķsindin bjóšar, er kostnašarmikil, og er tķ sjįldan stórvegis spurnartekin sett viš ta upphędd, sum  serkųnu į ųkinum męla til.  Tķ kenst so ųvugt at lesa greinina, iš vķst veršur til omanfyri, serliga tį talan er um metingar frį lękna, iš hevur gott innlit og tżšandi starv ķ sjśkrahśsverkinum, ikki bert į višgeršar-, men eisini fyrisitingarliga ųkinum. Hevur hesin rętt ķ metingum sķnum, er tųrvur į djśptųknum kanningum og broytingum, serliga um so er, sum hann fųrir fram, at jįttaši peningurin, heldur enn at fara til višgeršir, fer til fyrisiting og bureaukrati. 

 

p.s.  Sķšani fyrispurningurin varš skrivašur, og mešan hesin hevur bķšaš eftir tingfundi at verša lagdur fram į, ljóšar ķ fjųlmišlunum, at fyrisitingin hevur gjųrt av at siga opinskįraša serlęknanum śr starvi. Eitt įlvarligt stig, um hugsaš veršur um umfatandi lęknatųrvin, iš er į okkara leišum. Men enn verri, um hetta er svariš til uppįhald hansara. Minsta kraviš var,  at hesir leišarar sjśkrahśsverksins heldur greiddu borgarum og brśkarum  frį, um stųšan er, sum yvirlęknin vil vera viš ella ikki. Vónandi kann  landsstżrismašurin  viš svarinum upp į spurning mķn greiša hetta įlvarsliga og flųkta mįl. 

 

Į tingfundi 3. november 2005 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

 

Į tingfundi 30. november svaraši Hans Pauli Strųm, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis

 

Svar:

 

1.      Kann landsstżrismašurin greina fyri Lųgtinginum, hvussu stórur partur av jįttanini til sjśkrahśsverkiš veršur brśktur til įvikavist fyrisitingar- og til višgeršarųkiš?

 

Spurningurin kann svarast upp į nógvar mįtar. 

 

Śtreišslurnar į Landssjśkrahśsinum til fyrisiting t.e. sjśkrahśsleišslu, fķggjardeild, starvsfólkadeild og KT er ķalt 9,2 mió. kr. av eini samlašari fķggjarętlan upp į 297 mió. kr. Her veršur fyrisitingarparturin 3,2 %.

 

Taš ber eisini til at rokna fyrisitingarśtreišslurnar sum part av lųnarśtreišslunum, sum eru 240 mió. kr. ķ 2005. Tį veršur fyrisitingarparturin 3,9 %.

 

Nevnast kann eisini, at umleiš 800 fólk (640 įrsverk) tilsamans arbeiša į Landssjśkrahśsinum, harav eru einans 18 fólk (įrsverk) ķ fyrisitingini (ķroknaš sjśkrahśsleišslu).

 

Taš eru eisini śtreišslur til leišslu og fyrisiting śti į deplunum og deildunum. Hetta er fyrst og fremst klinisk leišsla og fyrisiting, herundir at leggja vaktarskema, luttaka į fundum og sovoršiš. Leišararnir hava eisini uppgįvur innan starvsfólkaleišslu, fķggjarstżring o.a. Taš er torfųrt at siga, hvussu nógv veršur brśkt til hetta śti į deplunum.

 

Ein meting er gjųrd nišanfyri. Roknaš veršur viš, at ein leišandi yvirlękni brśkar 20% av sķni tķš til leišslu og fyrisiting. Leišandi sjśkrarrųktarfrųšingur brśkar alla sķna tķš, mešan deildarleišarar brśka uml. helvtina til leišslu og fyrisiting, og vanligir yvirlęknar brśka uml. 5% av sķni tķš til fyrisiting.

 

Leišsla og fyrisiting ķalt,

Kliniskir deplar og eindir umframt fyrisitingin

Fyrisiting

 Tal av fólkum

 Mišallųn

tkr.

 lųnarśtr.

tkr.

 Lųn til fyrisiting tkr.

Leišandi yvirlękni

20%

       5

     800

      4.000

        800

Leišandi sjśkrarųktarfrųšingur

100%

       3

     520

      1.560

      1.560

Leišsluskrivarar

100%

       4

     310

      1.240

      1.240

Depilsleišari Tęnstudepilin

100%

       1

     520

         520

        520

Deildarleišarar

50%

     37

     360

    13.320

      6.660

Yvirlęknar

5%

     22

     600

    13.200

        660

Fyrisitingin incl. Sjśkrahśsleišslu

100%

     18

 

      9.249

      9.249

Ķalt śtreišslur til leišslu og fyrisiting ķalt

 

 

 

 

    20.689

 

Veršur roknaš viš hesum breiša hugtakinum fyri leišslu og fyrisiting, so eru śtreišslurnar 20,7 mió. kr. Ķ mun til samlašu fķggjarętlanina upp į 297 mió. kr. veršur leišslu- og fyrisitingarparturin śt frį hesum 7,0%. Ķ mun til lųnarfķggjarętlanina upp į 240 mió. kr. verša śtreišslurnar til leišslu og fyrisiting ķalt 8,6%.

 

Ķ sambandi viš at nógvar umleggingar verša gjųrdar į Landssjśkrahśsinum, veršur roknaš viš, at neyšugt er viš enn meiri orku til leišslu og fyrisiting. Av tķ at sjśkrahśsiš hevur so avmarkaša orku til hetta frammanundan, er neyšugt at seta starvsfólk viš śtbśgving innan rįšlegging, fķggjarstżring ella lķknandi. Um hetta ikki veršur gjųrt, mį roknast viš at yvirlęknar, deildarleišarar o.o. koma at brśka nógv meiri orku til hetta, enn higartil, og taš fer ręttuliga at merkjast ķ tķ kliniska virkseminum. Taš er ein nógv verri loysn, sum helst ikki fer at eydnast heldur.

 

Hesin fyrispurningur snżr seg fyrst og fremst um Landssjśkrahśsiš og fyrisitingina į sjśkrahśsinum. Um hugt veršur at fyrisitingarśtreišslunum sum part av lųnarśtreišslunum į teimum smęrru sjśkrahśsunum, so er stųšan tann, at į Klaksvķkar sjśkrahśsi eru śtreišslurnar 2,1 mió. kr. av 54,1 mió. kr., t.e. 3,9%. Į Sušuroyar sjśkrahśsi eru śtreišslurnar 2,3 mió. kr. av 41,3 mió. kr. t.e. 5,6%.

 

Samanburšur viš Bornholm

 

Ein skjótur samanburšur er gjųrdur millum stųddina av fyrisitingini  į Landssjśkrahśsinum ķ mun til į Bornholm Centralsygehus. Fólkatališ į Bornholm er į leiš taš sama sum ķ Fųroyum, og tķ įtti stųšiš at veriš nųkulunda eins.

 

Samanburšrir av hesum slagi skulu takast viš stórum fyrivarni, tķ taš eru altķš onkur višurskifti, sum gera, at taš ikki er heilt samanberligt. Skipanin av sjśkrahśsunum og sjśkrahśsverkinum yvirhųvur, kunnu vera ręttuliga ymisk.

 

Į Bornholm Centralsygehus eru 492 įrsverk ķ mun til 640 įrsverk į Landssjśkrahśsinum.

Psykiatriin og sjśkraflutningurin eru ikki partur av sjśkrahśsinum į Bornholm og veršur hędd tikin fyri tķ, er tališ į įrsverkum įleiš taš sama į Landssjśkrahśsinum.

 

Ķ sjįlvari fyrisitingini į Bornholm Centralsygehus starvast 15 fólk ķroknaš sjśkrahśsleišsluna, eksl. KT-ųkiš. Hetta er į leiš taš sama sum į Landssjśkrahśsinum, sum hevur umleiš 150 fólk fleiri ķ arbeiši.

 

Men śt yvir hetta, er Bornholm sjśkrahśs ein partur av eini felags fyrisiting, har 8 fólk starvast. (6 akademikarar og 2 skrivstovufólk). Felags fyrisitingin fevnir um eitt virkisųki, sum er breišari enn sjśkrahśsiš; taš er sjśkrahśsiš, psykiatriina, tannlęknaskipanina og sjśkratryggingina.

Taka vit hędd fyri hesum, er fyrisitingin į Landssjśkrahśsinum vęl minni enn į Bornholm. Hetta er serliga galdandi fyri akademisku rįšgevararnar, sum ikki eru ein partur av bygnašinum į Landssjśkrahśsinum.

 

Vit hava ikki fingiš lųnar- og starvsfólkatųl, sum kunnu samanbera klinisku leišsluna og fyrisitingina į sjśkrahśsunum. Bornholm sjśkrahśsiš eigur tó helst at lķkjast Landssjśkrahśsinum ręttuliga nógv ķ so mįta, tķ bygnašurin į sjśkrahśsinum er nęstan fullkomiliga eins og tann į Landssjśkrahśsinum.

 

 

2.      Landsstżrismašurin veršur, sum ovasti myndugleiki į sjśkrahśsųkinum, bišin um at śtgreina fyri Lųgtinginum nišanfyri endurgivnu uppįhald, sum leišandi yvirlękni herfyri fųrdi fram ķ Sosialinum, har hann m.a.  vil vera viš, at:

- heilsuverkiš er eitt botnleyst hol

- taš ber vęl til at rasjonalisera nógv meira enn ķ dag

- jįttanin ķ dag veršur ikki brśkt so effektivt sum gjųrligt

- kanska hevši veriš betri at havt eina nógv minni tilbśgving ķ Klaksvķk

- taš er eingin trygd ķ smįu lokalsjśkrahśsunum

- sjśkrahśsini hava ikki brśk fyri meiri pengum

- fyrisitingin er voršin alt ov stór

- fyrisitingin tykist bert at ųkjast

- fyrisitingin er voršin eitt endamįl ķ sęr sjįlvum

- bureaukratiiš er stórt

- taš fyrisitingarliga virksemi leggur hald į heilsustarvsfólk, so at orkan veršur tikin frį heilsufremjandi arbeišinum?

 

Landsstżrismašurin metir ikki, at taš er rętt, at fara ķ smįlutir og śtgreina nųkur uppįhald, iš hann ikki sjįlvur hevur fųrt fram. Rętti persónur til at gera hetta er sjįlvandi yvirlęknin sjįlvur.

 

Śt frį uppįhaldunum, iš yvirlęknin fųrir fram eru tvey hųvušsevni, iš hann tekur upp, og taš er at sjśkrahśsverkiš kann rekast meira effektivt, enn taš veršur gjųrt ķ dag, og at fyrisitingin/ pappķrsveldiš innan sjśkrahśsverkiš er ov stórt.

 

Tį iš yvirlęknin tosar um rationaliseringar er taš serliga viš atliti til at seta spurnartekin viš funktiónina hjį teimum smęrru sjśkrahśsunum. Veruleikin er jś, at taš hevši veriš ein fķggjarlig rationalisering, um vit t.d. nišurlųgdu tey smęrru sjśkrahśsini og einans hųvdu eitt landssjśkrahśs ķ landinum, men taš er jś sum kunnugt eitt politiskt ynski um, at vit skulu hava trż sjśkrahśs ķ Fųroyum. Taš er eisini hetta, iš landsstżrismašurin arbeišir śt frį. Višvķkjandi spurninginum um hvussu vit skipa sjśkrahśsverkiš ķ framtķšini, millum annaš viš atliti til at samband veršur ķmillum Leirvķk og Klaksvķk, situr ein arbeišsbólkur ķ lųtuni, har millum annaš tęr trķggjar sjśkrahśsleišslurnar eru umbošašar, viš tķ uppgįvu at endurskoša virksemiš ķ sjśkrahśsverkinum. Hesin bólkur leggur sķšstu hond į arbeišiš ķ lųtuni, og eg ętli at leggja tilmęli frį bólkinum til ašaloršaskiftis ķ Tinginum. Soleišis fįa lųgtingslimir mųguleika at siga sķna hugsan um hesi višurskifti, įšrenn avgerš veršur tikin um mųguligar broytingar/rationaliseringar innan sjśkrahśsverkiš.

 

Tķ meti eg, at taš enn er ov tķšliga at melda śt hvussu t.d. tilbśgvingin skal verša ķ Klaksvķk ķ framtķšini, og annars hvųrjar funktiónir skulu liggja į teimum ymisku sjśkrahśsunum. Eg ynski fyrst at fįa tilmęli og fįa eitt oršaskifti ķ Tinginum um hesi višurskifti.

 

Taš skal tó nevnast višvķkjandi rationaliseringum innanhżsis į Landssjśkrahśsinum, at yvirlęknin  nevnir eisini dųmir, har taš er eydnast at rationalisera, millum annaš į Skuršdeplinum og herundir eisini į Fųšideildini. Eisini arbeišir Landssjśkrahśsiš stųšugt viš at styrkja um fķggjarstżringina. Millum annaš veršur arbeitt viš at fįa jįttan og śrslit ķ stųrri mun fylgjast at. Viš ųšrum oršum snżr taš  seg um at menna eina skipan fyri mįl- og śrslitastżring ella sįttmįlastżring į stovninum. Hetta hevur viš sęr, at taš ķ stųrri mun veršur avrikiš, sum veršur stżrandi fyri innanhżsis figgjarjįttanina. Fyri at taš skal verša mųguligt at gera eina slķka fķggjarstżringsskipan, er neyšugt viš eini góšari skrįsetingarskipan. Hesa hevur Landssjśkrahśsiš ikki ķ lųtuni, men arbeitt veršur viš at fįa eina slķka skipan til vega. Tį hetta er gjųrt, fer at bera til at gera samanberingar viš effektivitetin į ųšrum sjśkrahśsum, sum eisini brśka slķkar skipanir. Ein hįttur at gera hetta, er viš sokallašu DRG-skipanini (Diagnose Relatet Groups), har stųšiš veršur tikiš ķ teimum einstųku višgeršunum. Fyri at kunna styrkja eina tķlķka fķggjarstżring krevur taš fleiri fķggjarfólk. Hetta veršur taš sųkt um ķ fķggjarlógaruppskotinum fyri 2006.

 

Tį iš yvirlęknin uppįheldur, at fyrisitingin į Landssjśkrahśsinum er voršin ov stór, mį eg višurkenna, at eg veit ikki hvat yvirlęknin meinar viš. Sambęrt svarinum til spurning 1 eru śtreišslurnar til fyrisiting, ķroknaš sjśkrahśsleišslu, einans millum 3-4% av jįttanini til sjśkrahśsiš. Taš eru fįir stovnar, umframt sjśkrahśs ķ ųšrum londum, har ein so lķtil partur av jįttanini veršur nżttur til fyrisiting.  Um hann meinar, at sjśkrahśsleišslan er ov vęl mannaš, so kann eg upplżsa, at ein tķlķk trżstreingjaš leišsla var tann einasta loysnin, iš politikarar og fakbólkarnir kundu koma įsamt um ķ 1999, tį iš avgeršin varš tikin. Sum heild meti eg, at hesin leišslubygnašur hevur virkaš vęl į Landssjśkrahśsinum.  

 

Mįliš avgreitt.