Fyrispurningur um ųkispsykiatri

100-46 Fyrispurningur til Helenu Dam į Neystabų, landsstżrismann, višvķkjandi ųkispsykiatri

 

Įr 2000, tżsdagin 11. aprķl, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hevur landsstżrismašurin ķ almanna- og heilsumįlum ķtųkiligar ętlanir um at fįa ųkispsykiatriina ķ Fųroyum at virka, sum ętlaš?
  2. Um so er, hvųrjar?
  3. Hvųr er tķšarętlanin hesum višvķkjandi?

Višmerkingar

Sum tann nęsti ķ rųšini av fyrispurningum til landsstżrismannin ķ almanna- og heilsumįlum loyvi eg męr viš hesum at seta fram fyrispurning um ųkispsykiatriina ķ Fųroyum.

Fyrst fari eg at vķsa į oršini hjį landsstżrismanninum, iš hon nżtti ķ sambandi viš svarini upp į fyrsta fyrispurning mķn višvķkjandi psykiatriini ķ Fųroyum. Tį segši landsstżrismašurin m.a.: " At korini hjį teimum sįlarliga sjśku ķ Fųroyum įtti at veriš betri, kann landsstżrismašurin taka undir viš.....". Ķ sama svari fekst tó eingin greiš įbending um, nęr landsstżrismašurin ętlaši sęr at bųta um hesi višurskifti. Og hóast bęši trivnašarnevndin og fķggjarnevdin vóršu bošin at sķggja Landssjśkrahśsiš frį A til Z seinasta įr, so sęst pśra, pśra einki į fķggjarlógini fyri 2000 um, at Psykiatriska deild hevur fingiš nakrar sum helst sųmdir. Milliónir blivu jįttašar til tól (alt gott um taš), men ikki eitt oyra til teirra, sum eru meinast rakt av ųllum.

Nś var eg viš trivnašarnevndini, tį nevndin varš vķst runt į LS. Og var eingin av nevndarlimunum taš minsta ķ iva um, at stųšan į Psykiatrisku deild ikki bara var vįnalig, hon var rętt og slętt hęttislig. Korini hjį okkara innlųgdu į hesi deild eru so ómetaliga langt frį tķ, sum eitt framkomiš samfelag kann bjóša sķnum borgarum. Talan er beinleišis um vanviršisligar og mannminkandi umstųšur. Og slķkt bjóša vit fólki, sum hava tųrv į jśst tķ ųvugta. Nevniliga viršiligar, tryggar og mannsųmiligar umstųšur. Tann, sum hevur sęš, hvussu tey innlųgdu į psykiatrisku deild hava taš, er ikki eina lųtu ķ iva um, at hesi gerast verri heldur enn frķsk.

Nś eru okkara sįlarliga sjśku tó enn so heppin, at psykiatriska deild hevur starvsfólk, sum eru dugnalig og arbeišssom, umframt at tey hava eina sera vęlmenta umsorgan fyri sjśklingunum. Taš man ikki vera nakar sum helst ivi um, at taš er samlaša starvsfólkaavrikiš į psykiatrisku deild, sum ger, at deildin enn flżtur oman į so dįnt.

Taš er tó ein spurningur, hvussu leingi deildin fer at hava henda dugnaliga og skikkaša starvsfólkabólkin. Lęknarnir eru ov fįir ķ tali, og allir vęl til aldurs. Śtlit eru ikki fyri, at ašrir koma afturat. Tosaši her fyri viš ein ungan lękna, sum hevur hug at gerast serlękni ķ psykiatri, og spurdi hann, um hann ętlaši sęr at starvast ķ Fųroyum. Taš visti hann ikki. Ųkispsykiatriin virkar als ikki, og helst veršur eingin psykiatrisk deild ķ Fųroyum um nųkur įr. Tį veršur deildin helst ein uppihaldsdeild og terminalur, har tey sjśku bķša til plįss er fyri teimum ķ ųšrum londum. Hesin mašurin metti, at neyvan liggur framtķšin og avbjóšingarnar fyri psykiataran ķ Fųroyum, so leingi myndugleikarnir ignorera og nišurprioritera psykiatrisku deild, sum teir gera og altķš hava gjųrt. Lęknar, sjśkrasystrar og onnur hava vįnaligar umstųšur, tey eru illa mannaš, og flestu teirra hava meira og minni greiš tekin um, at tey ikki orka meir. Ikki minst tķ arbeišsuppgįvan ķ so stóran mun tykist vón- og meiningsleys. "Nei, valla fari eg at virka ķ Fųroyum, segši ungi lęknin og ypti ųksl".

Ųkispsykiatriin
Nógvar eru įbųturnar į arbeiši innan psykiatriina ķ Fųroyum, sum enn liggja į lįni. Og taš skal vera mķn vón, at landsstżrismašurin og onnur įbyrgdarfólk fara at vakna beinanvegin, soleišis at tey kunnu fara undir at loysa hesar stóru trupulleikar. Skal ikki gera meg til talsmann fyri nųkrum įvķsum psykiatriini višvķkjandi, kenni meg ikki skikkašan at rašfesta, men eg fari tó at męla til, at landsstżrismašurin, so skjótt til ber, fer undir at endurskoša ųkispsykiatriina. Endurskošaš hesa skipan viš tķ fyri eyga, at hon skal virka eftir ętlan

Av onkrari orsųk fekst ųkispsykiatriin ongantķš at virka. Hon er ķ dag at meta sum eitt eksternt ella mobilt ambulatorium, sum sjįlvsagt bęši er til gagns og fyrimunar, men sum į ongan hįtt virkar eftir ętlan. Ętlanin viš ųkispsykiatriini var og er, at hon skal gagna sjśklinginum og lętta um į deildini og ikki minst hjį starvsfólkunum soleišis, at tey kunnu nżta tķšina til slķkt umrįšandi arbeiši, sum ikki er tķš til ķ dag. Tį ųkispsykiatriin virkar, fangar og nišurbindur hon sįlarligar sjśkur. hetta ger, at sjśklingurin kennir seg tryggari, hann hevur minni ampa ķ tķ dagliga, tķ veršur hann minni sjśkur og fęr fęrri sjśkuheršindi. Talan veršur sostatt um vęl fęrri innleggingar. Og vit koma soleišis inn ķ eina positiva og mennandi ringrįs, sum kemur sjśklinginum, deildini og starvsfólkunum til góša.

Skal ųkispsykiatriin virka soleišis, sum oman fyri lżst, er neyšugt, at skipanin fevnir um annaš, enn hon ger nś, nevniliga at yvirlękni saman viš hjįlparfólki fer regluliga śt ķ įvķs ųki. Taš er neyšugt, at skipanin stųšugt hevur fólk į stašnum. Taš vil siga, at vit skulu hava sokallaš ųkispsykiatriskt team śti ķ nųkrum ųkjum kring landiš. Eitt slķkt team er vanliga mannaš viš sjśkrasystur, sosialrįšgeva og psykologi. Men einki foršar fyri, at eisini ergoterapeutar, fysioterapeutar og onnur heilsustarvfólk eru viš į lišnum. Talan veršur tó ikki um, at tey, sum manna hesi lišini, ųll eru fulltķšarsett ķ tķ starvinum. Talan veršur fyri flestu um, at tey eisini hava annaš arbeiši. Kanska er bara neyšugt viš ųkissjśkrasystur ķ fullum starvi. Ųkispsykiatriska lišiš samstarvar sjįlvandi neyvt viš lęknarnar į Psykiatrisku deild.

Fyri tingiš
Undirritaši fer at enda at loyva sęr at heita į landsstżrismannin um at taka stig til eitt breitt oršaskifti um višurskiftini hjį sįlarliga sjśkum ķ Fųroyum. Innan tinggįtt sum uttanfyri. Hetta fyri at broyta og menna hugburšin hjį ųllum fųroyingum, tį taš snżr seg um sįlarliga sjśku. Politikarar og embętisfólk teirra mugu broyta hugburš soleišis, at taš fer at kennast sum ein sjįlvfylgja at jįtta taš neyšuga. Samfelagiš mį broyta hugburš soleišis, at sįlarliga sjśk gerast ein sjįlvsagdur partur av tilveruni. Viš javnbjóšis umstųšum og teimum treytum, sum krevjast.

Tķ loyvi eg męr enn eina ferš at vķsa landsstżrismanninum į įlitiš, sum varš tilevnaš 1990/91, og sum ber heitiš: Psykiatriętlan įr 2000.

Hetta įlit veršur sostatt skjótt 10 įra gamalt, og taš hevur enn onga politiska višgerš fingiš. Viš fįum nśtķšargeringum er taš enn nżtiligt sum grundarlag undir einum skikkašum oršaskifti um mįliš. Innan- sum uttan fyri tinggįttina.

Į tingfundi 12. aprķl 2000  varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skuldi svarast.

Į tingfundi 3. mai 2000 svaraši Helena Dam į Neystabų, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis

Svar:

Ķ 1970’unum fór ķ grannalondum okkara fram eitt oršaskifti um, hvussu višgeršin av psykisk sjśkum įtti at fara fram. Tosaš varš m.a. um, at višgeršin skuldi fara fram śti ķ samfelagnum heldur enn inni į stovnum, soleišis at sjśklingarnir ikki longur skuldu innleggjast.

Um sama mundiš fall innleggingartķšin fyri somatisk sjśk ķ stórum. Saman viš kravinum um sparingar gjųrdist taš tķ ein veruleiki, at alsamt fleiri psykiatriskar deildir lótu aftur, og gongd varš sett į eitt nżtt fyribrigdi, ųkispsykiatri.

Ķ 1980'unum varš fariš undir henda višgeršarhįtt ķ Fųroyum. Ķ sambandi viš at Landssjśkrahśsiš sųkti um at fįa loyvi at seta ein psykolog, varš spurningurin višgjųrdur ķ Lųgtinginum, og Lųgtingiš gjųrdi av at seta pening av til ein ųkispsykiatara heldur enn til ein psykolog, sum upprunaliga sųkt var um. Fyrsti ųkispsykiatarin varš settur ķ starv seinast ķ 1980'unum, tó varš ikki stųša tikin til, hvussu neyšugur peningur skuldi śtvegast til at seta sjįlva ųkispsykiatriina į stovn ķ ųllum Fųroyum.

Landssjśkrahśsiš įtók sęr tį, samstundis sum landssjśkrahśsinum varš įlagt risastórar sparingar, at fara undir at skipa ųkispsykiatriina. Taš er rętt, sum spyrjarin ger vart viš, at ein psykiatriętlan varš gjųrd ķ 1989-90, men vegna tęr ógvusligu sparingar, iš vóršu įlagdar Landssjśkrahśsinum, varš trupult at seta hesa ętlan ķ verk.

Seinastu 2 įrini hevur veriš arbeitt viš at fįa nżggja leišslu į Landssjśkrahśsinum. Leišslubygnašurin er komin upp į plįss, og arbeitt veršur nś viš at fįa mannaš stųrvini. Tį hetta er komiš upp į plįss, er ętlanin ķ samrįš viš hesa leišslu at skipa heilsuverkiš til tęr komandi uppgįvur, sum Landssjśkrahśsiš skal taka sęr av. Ķ hesum sambandi eigur tann gamla psykiatriętlanin at verša tikin fram og endurskošaš soleišis, at hon veršur eitt hent amboš ķ rįšleggingini og višgeršini av psykisk sjśkum.

Ķ hųvušsheitinum męlti Psykiatriętlanin įr 2000 til:

  1. At hvųr psykiatriskur sjśklingur skal hava egiš rśm.
  2. At neyšug tiltųk skuldu gerast, soleišis at sjśklingar eiga at kunna vera heima, so leingi sum taš heilsuliga er forsvarligt.
  3. At sett veršur į stovn eitt ųkispsykiatriskt liš (team).
  4. At dagdeild veršur sett į stovn. Her veršur ķ fyrstu atlųgu sett į stovn dagdeild knżtt at psykiatrisku deild ķ Tórshavn, men sum frį lķšur eiga eisini dagdeildir at vera ķ śtjašaraųkinum, eitt nś ķ Klaksvķk og į Tvųroyri.

Taš skal nevnast, at dagdeildin į Landssjśkrahśsinum er stovnaš, og viš śtbyggingarętlanini fyri Landssjśkrahśsiš er stųšiš lagt undir, at arbeišast skal fram ķmóti, at sjśklingar į psykiatrisku deild fįa sķtt egna rśm. At stovnseta eitt ųkispsykiatriskt team er lęttari ķ dag enn fyri 10 įrum sķšani. Hųvušstrupulleikin tį var, at almannaverkiš og heilsuverkiš vóru tvey ymisk verk, men soleišis er ikki ķ dag, nś arbeitt veršur fram ķmóti at skapa eina eind fyri hesi bęši verkini. Višvķkjandi neyšugum tiltųkum, soleišis at sjśklingar kunnu vera so leingi heima sum gjųrligt, eigur hetta at verša gjųrt viš at betra um bśstašarmųguleikarnar fyri psykisk sjśk, verkstųš o.l. Taš veršur stųšugt arbeitt viš hesum, men neyšugt veršur viš stųrri jįttanum, skulu vit ųkja um tilbošini. Vónandi veršur mųguligt at legja upp fyri hesum į fķggjarlógini fyri nęsta įr.

Tį iš spurt veršur, hvųrjar ķtųkiligar ętlanir landsstżrismašurin hevur, so kann vķsandi til omanfyri standandi svarast, at so skjótt sum nżggja leišslan veršur sett į psykiatrisku deild, fer landsstżrismašurin ķ samrįš viš leišsluna ķ gongd viš at kanna mųguleikan fyri at seta ķ gongd verandi psykiatriętlan innan fyri tann karm, sum komandi fķggjarlóg setir.

Mįliš avgreitt.