Fyrispurningur um fyribyrging móti tubbaksnżtslu

100-12 Fyrispurningur til Helenu Dam į Neystabų, landsstżrismann, višvķkjandi fyribyrging móti tubbaksnżtslu

 

Įr 1999, tżsdagin 30. november, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur

Spurningar mķnir eru hesir:

  1. Hvķ hevur nevndin ķ Tubbaksrįšnum veriš so lķtiš aktiv seinastu nógvu įrini?
  2. Hvķ veršur so lķtiš fyribyrgjandi arbeiši gjųrt ķ mun til tubbaksnżtslu her į landi?
  3. Er taš landsstżriš, sum vektar hendan partin av fyribyrgjandi arbeišinum so lįgt ķ mun til onnur ųki?
  4. Hvųrja trygd kann landsstżrismašurin veita fyri, at meira fyribyrgjandi arbeiši ķ mun til tubbaksnżtslu fer at verša śtint her į landi. Og ber taš landsstżrismanninum til at vera ķtųkiligur ķ hesum sambandi?
  5. Eru taš somu persónarnir, sum higartil hava myndaš mesta av fyribyrgjandi arbeišinum, iš skulu mynda fyribyrgjandi rįšiš?

Višmerkingar

Ašalstjórin ķ WHO, Gro Harlem Brundtland, hevur sett tubbakiš ovast į dagsskrįnna. Orrustuna móti tubbaksnżtsluni og tubbaksķdnašinum.

Brundtland hevur kunngjųrt, at hon fer at knęseta eitt altjóša tiltak tvųrtur um landamųrk, ein millumtjóša heilsusįttmįla, iš hevur sum endamįl at fįa tubbakiš burtur. Millumtjóša heilsusįttmįlin skal ganga undir heitinum: UTTAN ROYK.

Bulurin ķ hesum tiltaki er upplżsing um vandar, fyribyrgjandi tiltųk og ikki minst eggjandi bošskapir, iš fįa viškomandi persónar at višvirka. 

Orsųkirnar til, at Gro Harlem Brundtland tekur so rķvan til, eru talandi tųl fyri, hvųrji įrin tubbaksnżtslan hevur į fólk. Og undir hvųrjum umstųšum tubbaksvųrur verša framleiddar, og tųl fyri, hvussu nógv tubbaksnżtslan kostar samfelagnum.

Hvųrt įr gerast milliónir av fólki meira og minni įlvarsliga sjśk av tubbaksnżtslu. Eisini fólk, sum ikki sjįlvi eru nżtarar. Įrliga doyggja umleiš 3 milliónir av hesum įvum kring allan heim, herav 1,2 milliónir ķ Evropu. Um tubbaksnżtslan sleppur at halda fram ótarnaš, fer hetta tal at tvķfaldast nęstu 20 įrini.

Tubbaksķdnašurin veksur mest ķ lķtiš framkomnum londum, og er tališ į bųrnum, sum arbeiša innan henda ķdnaš alsamt vaksandi. Her er talan um at smįbųrn gerast nikotintręlir.

46 statir ķ USA hava lagt sak móti tubbaksķdnašinum, sum er dųmdur at gjalda 1400 milliardir krónur ķ endurgjaldi fyri heilsukostnaš. Hesin peningur skal gjaldast komandi 25 įrini. Hesi tųl siga okkum nakaš um, hvussu stóran skaša tubbaksnżtslan elvir til, men eisini nokk so nógv um, hvussu nógvur peningur er ķ hesum ķdnaši.

Gro Harlem Brundtland hevur skotiš upp, at tubbak veršur skrįsett, višgjųrt og handlaš sum heiligvįgur. Ikki tķ taš er lekjandi, men tķ taš er vanabindandi. Hon heldur eisini, at tubbak eigur at verša marknašarfųrt sum heilsuskašilig vųra.

Tubbak er eisini ovalaga į breddanum innan ES, har teir jśst hava gjųrt av, at ķ seinasta lagi įr 2003 skal prentast į hvųnn sigarettpakka: ROYKING DREPUR.

Okkum nżtist ikki at fara śt um landoddarnar fyri at fįa eina mynd av, hvussu vandamikil tubbaksnżtslan er. Hjartalękni greišir okkum viš millumbilum frį, at royking er meira vandamikil enn rśsdrekkanżtsla, enn feitur matur og vantandi motión.

At taš hevši veriš meira viškomandi at stovnsett tubbakseinahandil enn t.d. Rśsuna.

Astma og allergifelagiš hevur jśst havt vitjan av serfrųšingi, sum segši okkum, at passiv royking, eina mest millum bųrn, elvir til astmabronkitis o.s.fr.

Men mešan stórur partur av umheiminum er farin ķ mikla orrustu móti tubbakinum ella rustar seg til slķka, so tykjast fųroysku myndugleikarnir enn ikki at hava sett sęr nųkur ķtųkilig mįl hesun višvķkjandi.

Ein veršur skjótt greišur yvir, at fyribyrgjandi arbeišiš móti tubbaksnżtslu hevur sera lįgan ella kanska lęgsta prioritet. Hetta hóast allir įbyrgdar persónar eru vitandi um, hvussu skašilig tubbaksnżtslan er fyri alt og ųll. Tey, sum royna at gera nakaš į hesum ųki, fįa ikki sųmdir, og taš veršur ķ alt ov lķtlan mun lurtaš eftir teimum. Tķbetur eru framvegis fólk, sum, meiri av hugsjónarligum orsųkum enn nakaš annaš, strķšast fyri hesum mįli. Men skulu vit rųkka longur fram, og skulu vit megna at arbeiša ķ trįš viš ętlanirnar hjį t.d. Gro Harlem Brundtland, mugu politisku myndugleikarnir orša ein ķtųkiligan tubbakspolitik eins og taš veršur gjųrt ķ ųšrum londum.

Hesi orš skulu ikki į nakran hįtt skilkjast sum įlop į ella nišurgering av tķ fyribyrgjandi arrbeiši, sum veršur gjųrt her į landi. Rįšgevararnir hjį t.d. Rśsdrekka- og narkotikarįšnum og Rįšnum fyri feršslutrygd skulu fįa ųll tey heršaklapp, teir hava uppiboriš, fyri eitt gott og samfelagsgagnligt arbeiši. Men vit kunnu ikki įhaldandi lata sum um, at royking bara er ein sigarett oman į dųgurša ella aftur viš einari ųl. Royking er ein so įlvarslig lķvs- og heilsuhóttan, at vit mugu og skulu gera nakaš munagott fyribyrgjandi arbeiši - beinanvegin.

Taš er ikki bara mķn vón, at landsstżrismašurin fer at geva męr eitt positivt og nżtiligt svar. Eg vóni, at alt tingiš fer at taka hesi oršini til sķn og taka ķtųkilig stig ķ trįš viš innihaldiš ķ millumtjóš heilsusįttmįlanum hjį Gro Harlem Brundtland.

Į tingfundi 2. december 1999 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi 25. januar 2000 svaraši Helena Dam į Neystabų, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar:

  1. Į fķggjarlųgtingslógini eru į hvųrjum įri ķ fleiri įr avsettar kr. 50.000. Tį iš spyrjarin ķ višmerkingunum upplżsir, at skulu tiltųk móti tubbaksnżtsluni virka, er neyšugt viš upplżsing um vandar, fyribyrgjandi tiltųk og ikki minst eggjandi bošskapir, iš fįa viškomandi persónar at višvirka, so mį sigast, at 50.000 kr. ikki er nógvur peningur. So į hesum grundarlagi ber ikki til at siga, at nevndin ķ Tubbaksrįšnum hevur veriš lķtiš virkin. Nevndin ķ Tubbaksrįšnum ger taš, hon er ment, innan fyri teir karmar, sum Lųgtingiš hevur avsett. Hinvegin eri eg samd viš spyrjaranum ķ, at hetta samfelagiš ger alt ov lķtiš fyri at mótvirka tķ nógvu royking, sum fer fram her. Eg eri samd viš spyrjaranum ķ, at taš er her ķ Lųgtinginum, at stųrri undirtųka eigur at fįast til hetta arbeišiš. Eg eri tķ ógvuliga fegin um, at Lųgtingiš į fķggjarlógini fyri įr 2000 hevur samtykt at jįtta 150.000 kr til Tubbaksrįšiš.
  2. Sum įšur nevnt hava bert smįar upphęddir veriš settar av til endamįliš į fķggjarlųgtingslógini. Eg eri samd viš spyrjaranum ķ, at vit įttu at sett nógv meira av til at fingiš ta stóru tubbaksnżtsluna at minka.
  3. Tį iš spyrjarin heldur, at taš er landsstżrismašurin ķ almanna- og heilsumįlum, sum hevur įbyrgdina av, at ov lķtil orka veršur lųgd ķ at minka stóru tubbaksnżtsluni her ķ landinum, so skal upplżsast, at ętlanin er at fįa sett eitt fyribyrgingarrįš. Ętlanin hjį landsstżrismanninum er į henda hįtt at fįa mųguleika fyri at leggja stųrstu orkuna móti stųrstu vandunum. Og landsstżrismašurin kann veita Lųgtinginum trygd fyri, at fyribyrgjandi arbeiši višvķkjandi tubbaksnżtslu skal rašfestast hųgt. Eg meti, at Tubbaksrįšiš, hóast lķtla jįttan į lųgtingsfķggjarlógini, hevur gjųrt eitt stórt arbeiši į tķ fyribyrgjandi ųkinum. Og tį iš Fyribyrgingarrįšiš vónandi veršur sett, er ętlan landsstżrismansins at bišja um tilmęli beinanvegin um, hvat gerast kann fyri at minka um tubbaksnżtsluna ķ Fųroyum. Tó meti eg, at taš er neyšugt at fara til verka beinanvegin. Og tey fyrstu hųvušsmįlini eru, at dagstovnar, heilsuverkiš, skślaverkiš og Strandferšslan verša roykfrķ ųki – eisini vķsandi til ta kunngerš, sum er sett ķ gildi fyri skjótt 10 įrum sķšani um reglur fyri royking į almennum stųšum. Til tess at fremja hetta ķ verki, fari eg at seta tiltųk ķ verk og heita į allar landsstżrismenn at tryggja, at kunngeršin um royking veršur hildin. Til tess at koma į mįl viš hesum vandamįli, er neyšugt, at ikki bara landsstżrismašurin ķ almanna- og heilsumįlum rašfestir mįliš hųgt, men at eisini onnur stżri gera taš. Sum dųmi kann nevnast, at ķ Danmark er jśst ein verkętlan sett ķ verk um fólkaheilsu, har ikki minni enn 8 rįšharrar hava įtikiš sęr skyldur at virka fyri m.a. at minka um royking. Eg eri samd viš spyrjaranum um, at vit ķ Fųroyum eiga at fylgja tķ altjóša rįkinum į hesum ųki, og at vit seta tęr altjóša samtyktir ķ verk her heima, sum verša samtyktar ķ eitt nś ST (WHO) og ķ Evropa.
  4. Landsstżrismašurin hevur stóran įhuga ķ, at nógv meiri veršur gjųrt til at mótvirka stóru tubbaksnżtsluni her ķ landinum, og vil eg her nżta hųvi til at heita į Lųgtingiš um at hjįlpa til viš hesum. Eg kann nevna, at nś fyri skjótt 10 įrum sķšani setti tįverandi landsstżrismašur, Tordur Niclasen, eina kunngerš ķ gildi, sum įsetti reglur fyri, hvussu royking skuldi fara fram į almennum stovnum. Henda kunngeršin veršur ķ stóran mun ikki fylgd. Landsstżrismašurin hevur ętlanir um at seta eina tubbakslóg ķ gildi, sum ķ stųrri mun fer at geva heimild til at minka um stųšini, har roykt veršur. At taš hevur eydnast at gera flogleiširnar millum Fųroyar og umheimin roykfrķar er prógv fyri, at taš ber til at fremja munagóš tiltųk.
  5. Hvųrjir persónar koma at sita ķ einum komandi fyribyrgingarrįši er ikki tikin stųša til enn, tķ at lógin ikki er samtykt. Eg haldi, eg skal nevna, at taš eru ikki einkultir persónar ķ sjįlvum sęr, sum gera arbeišiš einsamallir. Vit skulu ųll vera viš, og eg skal tķ takka spyrjaranum fyri, at hann reisir henda spurningin, sum eftir mķnum tykki er eitt av stųrstu vandamįlunum fyri heilsustųšu okkara.

Mįliš avgreitt.