Fyrispurningur um Skślan į Trųšni

100-11 Fyrispurningur til Signar į Brśnni, landsstżrismann, višvķkjandi Skślanum į Trųšni

 

Įr 1999, mikudagin 24. november, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Rśnu Sivertsen, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur 

  1. Hvat fyri undirvķsingarstaš var Skślin į Trųšni, og hvųrjum lógargrundarlagi var skślin undir, įšrenn hann gjųrdist partur av Sernįmsdeplinum?
  2. Er Sernįmsdepilin ein almennur undirvķsingarstovnur undir landinum?
  3. Hvat var lógargrundarlagiš fyri at leggja Skślan į Trųšni og Sernįmsfrųšiligu Rįšgevingina saman?
  4. Hevur skślin ķ Sernįmsdeplinum skślastjóra, eins og ašrir skślar, og hvųrjar heimildir hevur hesin?
  5. Er nųkur reglugerš samtykt, sum Sernįmsdepilin virkar undir?
  6. Hvķ er barnadeildin ķ sernįmsdeplinum nišurlųgd sum višgeršarstovnur, og višgeršarskyldan flutt undir almannaverkiš?

Višmerkingar:

Ķ 1988 kom Skślin į Trųšni yvir į fųroyskar hendur, og į sumri 1990 gjųrdi Fųroya landsstżri av, at skślin skuldi gerast ein almennur skśli innan fųroyska fólkaskślan.

Hesa avgerš hevur landsskślastjórin tó ongantķš viljaš góštikiš, og fyrisitingin hevur tķ arbeitt viš sķni egnu ętlan fyri skślan og serundirvķsingini ķ fólkaskślanum sum heild.

Į heysti 1997 legši ein bólkur, mannašur viš fólki av Landsskślafyrisitingini, fram eitt upprit, har tey męla til at seta į stovn ein sernįmsdepil. Hesin stovnur skuldi fevna um alla serundirvķsing ķ Fųroyum, bęši taš virksemi, sum fór fram į Skślanum į Trųšni (serskśli, serbarnagaršur o.a.) og so ta eygleišing, kanning og rįšgeving av nęmingum ķ ymsum barnagųršum og skślum, sum Landskślafyrisitingin (SNR) skipaši fyri.

Uppriti sigur, at endamįliš viš sernįmsdeplinum er at gera alla skipanina til eina rįšgevingarskipan, t.v.s. at ųll bųrn skulu vera śti į heimliga barnagaršinum ella skślanum, sum skal hava įbyrgdina av barninum. Sernįmsdepilin skal sostatt ikki hava višgeršarskyldu.

Hvųrki foreldur, starvsfólk į Skślanum į Trųšni, Javni, MBF, politikarar ella onnur viš įhuga ķ mįlinum sluppu at siga sķna hugsan um uppritiš.

Landsstżrismašurin ķ skślamįlum tók undir viš uppritinum, og į fķggjarlógini fyri 1998 var ųll jįttanin til sernįmsfrųšiligt virksemi lųgd til Sernįmsdepilin. Stjóri varš settur, og hesin hevur umframt petagogiska, fyrisitingarliga og fķggjarliga įbyrgd eisini rętt til at flyta pening millum ymisku partarnar av skipanini.

Śrslitiš av samanleggingini er, sum vęntaš, at višgeršarparturin (barnagaršur, skśli o.a.) minkar, mešan rįšgevingarparturin veksur. Serbarnagaršurin er longu nišurlagdur, og barnagaršslęrararnir eru voršnir eygleišarar og rįšgevarar. Lęrarar fara frį, og eingin veršur settur ķstašin. Einasti lęrarin, iš ikki var tęnastumašur, er sagdur śr starvi, tķ ikki skuldi vera peningur at lųna honum viš. Men samstundis er sįlarfrųšingur settur ķ starv.

Fyrisitingin ger av, hvųrjir nęmingar sleppa inn į skślan, og nęmingatališ er minkaš hvųrt įr soleišis, at nś eru bara uml. 25 nęmingar į skślanum. Eisini veršur arbeitt viš eini heildarętlan har skśladeildin minkar ķ nęstan einki. Veršur hendan ętlan veruleiki, er um stutta tķš eingin serskśli ķ landinum.

Į tingfundi 18. januar 2000 svaraši Signar Hansen, landsstżrismašur, fyrispurningin soleišis:

Svar 

Ad. 1. Skślin į Trųšni - Fųroya Spesialskśli - var ein sjįlveigandi stovnur viš tķ endamįli at veita teimum

  1. persónsbólkum, sum eru tilskilašir ķ § 14 ķ teirri fųroysku forsorgarlógini, undirvķsing og rųkt.

  2. bųrnum, sum eru tilskilaš ķ § 2. stk. 2 ķ teirri fųroysku fólkaskślalógini (62-lógini – Lov nr. 117af 30. marts), og sum kundu ikki fįa lķkliga undirvķsing į annan hįtt.

  3. bųrnum, sum vóru atferšartrupul.

Skślin var, sum sagt, ein sjįlveigandi stovnur og rikin beinleišis undir "Social-styrelsen".

Fyri skślanum sat eitt 5-manna stżriš, mannaš av:
Skrivstovustjóranum ķ landsstżrinum.
Landsskślarįšgevanum, seinni landsskślastjóranum.
Yvirlęknanum į statshospitalinum ķ Tórshavn.
Leišaranum į sosialu deild ķ Rķkisumbošnum (Almannastjóranum).
Formanninum ķ foreldrarįšnum.

Stżriš valdi sjįlvt sķn formann. Skrivstovustjórin ķ landsstżrinum var formašur ųll įrini.

Harumframt var ein visitatiónsnevnd (upptųkunevnd). Ķ henni sótu:
Landslęknin, sum var formašur.
Fyristųšumašur skślans
Skślarįšgevin fyri serundirvķsingini
Ein medarbeišari ķ sosialu deild ķ Rķkisumbošnum (limurin var sosialrįšgevi ķ Almannastovuni)

Visitatiónsnevndin skuldi eisini gera av, um og nęr ein nęmingur skuldi verša skrivašur śt śr skślanum.

Regluverkiš var:

V E D T Ę G T
for
FŲROYA SPESIALSKŚLI

įsett av

 

landsstżrinum, 29. september 1971, socialministeriet, 21. oktober 1971, og undervisningsministeriet, 29. oktober 1971.

Ķ lųgtingsamtykt frį 1973 sigur ein samd skślanevnd ķ sķnum įliti m.a.: "Undir višgeršini frammanundan ķ lųgtinginum er hildiš fram, at uppgįva Spesialskślans eigur at verša avmarkaš soleišis, at undirvķsingin av brekašum bųrnum, so langt mųguleikarnir eru, eigur at vera ķ fólkaskślanum.

Spesialskślin ella ein sentraliseraš undirvķsing av brekašum bųrnum er tķ eitt tiltak, sum bert gongur so langt og varar so leingi, at fólkaskślin ikki kann taka undirvķsingina upp į seg. Spesialskślin mį ongatķš verša ein umbering fyri fólkaskślan ikki at royna eina forsvarliga undirvķsing av bųrnum ķ tilknżti til heimini".

Landsstżriš avgjųrdi į fundi 13. januar 1988, "at Skślin į Trųšni veršur fluttur til undirvķsingarverkiš, mešan nęmingaheim skślans verša flutt til almannaverkiš, soleišis at bįšar flytingar hava gildi frį 1. januar 1988". Ķ sama skrivi bošaši landsstżriš frį, at skślin skuldi verša rikin eftir teimum reglum, sum vóru galdandi fyri 1. januar 1988, til ašrar reglur mųguliga vóršu settar ķ gildi.

Į heysti 1989 setti landsskślastjórin eftir įheitan landsstżrisins og samsvarandi § 6 ķ lųgtingslóg um skślafyrisiting nevnd til tess at gera uppskot um nżggjar lógarreglur og skipan fyri Skślan į Trųšni viš atliti at nevndu punktum, sum landsstżriš hevši sett fram:

    1. Skślin į Trųšni heldur ikki fram sum sjįlvsognarstovnur
    2. Nśverandi stżri og visitatiónsnevnd verša avtikin
    3. Nęmingaheimiš į Argjum og taš viš Hoyvķksvegin verša knżtt at Skślanum į Trųšni į ein slķkan hįtt, at taš altķš kann hava plįss fyri bęši bųrnum og ungum (vaksnum), sum knappliga fįa brśk fyri Skślanum į Trųšni.
    4. At bera so ķ bandi, at ųkt samstarv veršur ķmillum Skślan į Trųšni og hinar skślarnar ķ Fųroyum.

Harumframt var ķ tilnevningarskrivinum įlagt nevndini at lżsa spurningin, um hvussu Skślin į Trųšni kundi gerast ein sjįlvsagdur lišur ķ teirri sernįmsfrųšiligu rįšgevingini, sum Landsskślafyrisitingin skipar fyri.

Nevdin var samd um at męla landsstżrinum til at leggja virksemi skślans ķ skipašan karm viš kunngerš um sernįmsfrųšiliga rįšgeving, har Skślin į Trųšni var ein lišur.

Ķ skrivi til Landsskślafyrisitingina, dagfest 12. juli 1990, var m.a. sagt frį, at landsstżriš hevši samtykt at seta ķ gildi kunngerš um sernįmsfrųšiliga rįšgeving frį 1. august 1990, og at virksemiš į Skślanum į Trųšni frį nevnda degi er skipaš viš stųši ķ tķ įliti, sum nevnd, sett av landsskślastjóranum hevur lagt fram, og sum er - einmęlt - (tilskilaš av męr) góškend į landsskślarįšsfundi 4. mai 1990.

Fyrisitingarliga hoyrir skślin, eins vęl og skślaheimini bęši, undir Landsskśla-fyrisitingini.

Skślin į Trųšni var ikki longur sjįlvsognarstovnur, og vištųkur skślans vóru avtiknar.

Kunngerš nr. 132 frį 17. oktober 1990 um sernįmsfrųšiliga rįšgeving er ikki sett śr gildi, men sum kunnugt er oršiš landsstżrismašurin sett inn ķ alt regluverkiš fyri oršini: Landsstżriš, Landsskślarįšiš, Landsskślafyrisitingin og landsskślastjórin.

Ad. 2. Sernįmsdepilin er skipašur 1. januar 1998 viš stųši ķ "Uppriti um Sernįmsdepilin", sambęrt avgerš landsstżrismansins, um at alt virksemiš ķ Sernįmsfrųšiligu Rįšgevingini og alt virksemiš hjį Skślanum į Trųšni skuldi verša skipaš ķ eina fyrisitingarliga, nįmsfrųšiliga og fķggjarliga eind.

Sernįmsdepilin er ein almennur stovnur ķ Undirvķsingar- og Mentamįlastżrinum viš eini 1) skśla-, kanningar- og rįšgevingardeild og viš eini 2) skślapsykologiskari og sernįmsfrųšiligari kanningar- og rįšgevingardeild. Virksemiš fatar m. a. um at skipa fyri og rįšgeva ķ ųllum sernįmsfrųšiligum spurningum, at gera kanningar og veita undirvķsing, venjing, višgerš, stušul og vegleišing, (skilaš til av męr), soleišis at bųrn og vaksin eftir fųrimuni fįa hųvi at mennast į ųllum ųkjum, og at virka fyri hollari śtbśgving og eftirśtbśgving til teirra, iš starvast į sernįmsfrųšiliga ųkinum. Skślin er almennur viš nęmingaheimi, smįbarnadeild viš eygleišing og talibólkum, talideild, hoyritólamišstųš og hugskots- og leikasavni.

Ad. 3. Grundarlagiš fyri at leggja Skślan į Trųšni og Sernįmsfrųšiligu Rįšgevingina saman, er avgerš landsstżrismansins, bošaš frį ķ skrivi, dagfest 16. februar 1988.

Ad. 4. Tį iš taš veršur spurt, um skślin ķ Sernįmsdeplinum hevur skślastjóra eins og ašrir skślar, mį taš verša sagt, at ķ undirvķsingarverkinum eru ymiskir skślar, har leišararnir hava ymiskar heimildir, alt eftir skślaslagi. Ķ Sernįmsdeplinum er skśli viš nęmingaheimi. Leišari er ķ skśladeildini viš įvķsum heimildum.

Ad. 5. Sernįmsdepilin virkar samsvarandi frammanfyri nevnda. Reglugerš um Sernįmsdepilin veršur fyrireikaš ķ lųtuni.

Ad. 6. Barnadeildin ķ Sernįmsdeplinum

So hvųrt sum stušulsskipanin til bųrn undir skślaaldur fór at virka, minkaši tališ į bųrnum, iš gingu fast ķ barnagaršinum ķ Skślanum į Trųšni. Barnadeildin hevur eisini ašrar uppgįvur nś enn įšur, tį iš Skślin į Trųšni var undir "Sosialstyrelsen". Hesi seinnu įrini hevur heldur enn at hava barnagarš viš nųkrum fįum bųrnum dentur veriš lagdur į kanning, eygleišing, rįšgeving, višgerš og vegleišing av bųrnum, sum koma śr ųllum landinum ķ styttri ella longri tķšarskeiš. Sum nś er, hevur einki barn fast stovnsplįss ķ Barnadeildini, men ķ summum fųrum eru bųrn til eygleišing og vķšari eygleišing og višgerš ķ longri tķšarskeiš, mešan arbeitt veršur ķ samstarvi viš almannaverkiš at skapa neyšugar og hóskandi umstųšur ķ heimaumhvųrvinum.

Taš eru serpedagogar og fysioterapeutar, sum ķ fyrsta umfari taka sęr av bųrnunum, iš koma til eygleišing. Um barniš hevur mįl- ella talitrupulleikar, veršur ein mįlslig kanning gjųrd, og hoyriroynd veršur tikin. Um taš veršur hildiš neyšugt, er eisini mųguleiki fyri, at psykologur eygleišir og kannar barniš. Barnadeildin hevur neyvt samstarv viš barnalękna į Landssjśkrahśsinum, sum er į fundi ķ Sernįmsdeplinum ašruhvųrja viku.

Tį iš eygleišingin er lišug, veršur fundur hildin viš foreldur og tey, sum hava viš barniš at gera, og tosaš veršur um, hvat framhaldandi eigur at verša gjųrt.

Ķ įvķsum bygdum viš ongum barnagarši hevur Sernįmsdepilin lagt nógva orku ķ innihaldiš ķ nżskipašum stušulsstovum. Stušulsstovurnar eru undir almannaverkinum. Stušulsstovurnar eru undir dagrųktini, iš, sum kunnugt, ikki er undirvķsingarmįl. Kommunurnar rinda hųlini, men almannaverkiš rindar stušulstķmarnar. Ķ einstųkum fųri rindar undirvķsingarverkiš part av stušlinum.

Skślaįriš 1997/98 vóru 3 bųrn ķ Barnadeildini hvųnn dag ķ vikuni! Tey 3 bųrnini fóru ųll ķ skśla ķ Skśladeildini ķ Sernįmsdeplinum įriš eftir.

Harumframt vóru 4 bųrn ķ barnagaršinum 2 dagar um vikuna, men hųvdu annars stovnsplįss ķ bżnum. Taš var hildiš, at hesi 4 bųrnini skuldu verša ķ teimum barnagųršum, sum tey annars gingu ķ, men at tey kundu koma ķ Barnadeildina ķ Sernįmsdeplinum eftir tųrvi.

Hųvušsdenturin var lagdur į, at bųrnini skuldu verša ķ heimabarnagaršinum, men at tey komu ķ Barnadeildina ķ Sernįmsdeplinum eftir tųrvi og til eygleišingar.

Ķ dag koma 3 ręttiliga brekaš bųrn til višgeršar ķ talibólki ķ Barnadeildini 3 dagar um vikuna. Annars eru tey ķ heimabarnagaršinum hinar dagarnar.

Višmerkingar lųgtingsmansins:

Ķ 1988 kom skślin į Trųšni yvir į fųroyskar hendur, og į sumri 1990 gjųrdi Fųroya landsstżri av, at skślin skuldi gerast ein almennur skśli innan fųroyska fólkaskślan.

Hesa avgerš hevur landsskślastjórin tó ongantķš vilja góštikiš, og fyrisitingin hevur tķ arbeitt viš sķni egnu ętlan fyri skślan og serundirvķsingini ķ fólkaskślanum sum heild.

Į heysti 1997 legši ein bólkur, mannašur viš fólki av Landsskślafyrisitingini, fram eitt upprit, har tey męla til at seta į stovn ein sernįmsdepil. Hesin stovnur skuldi fevna um alla serundirvķsing ķ Fųroyum, bęši taš virksemi, sum fór fram į Skślanum į Trųšni (serskśli, serbarnagaršur o.a.) og so taš eygleišing, kanning og rįšgeving av nęmingum ķ ymsum barnagųršum og skślum, sum Landsskślafyrisitingin (SNR) skipaši fyri.

Uppriti sigur, at endamįliš viš sernįmsdeplinum er at gera alla skipanina til eina rįgevingarskipan, t.v.s. at ųll bųrn skulu vera śti į heimliga barnagaršinum ella skślanum, sum skal hava įbyrgdina av barninum. Sernįmsdepilin skal sostatt ikki hava višgeršarskyldu.

Hvųrki foreldur, starvsfólk į Skślanum į Trųšni, Javni, MBF, politikarar ella onnur viš įhuga ķ mįlinum sluppu at siga sķna hugsan um uppritiš.

Landsstżrismašurin ķ skślamįlum tók undir viš uppritinum, og į fķggjarlógini fyri 1998 var ųll jįttanin til sernįmsfrųšiligt virksemi lųgd til sernįmsdepilin. Stjóri varš settur, og hesin hevur umframt petagogiska, fyrisitingarliga og fķggjarliga įbyrgd eisini rętt til at flyta pening millum ymisku partarnar av skipanini.

Śrslitiš av samanleggingini er, sum vęntaš, at višgeršarparturin (barnagaršur, skśli o. a.) minkar, mešan rįšgevingarparturin veksur. Serbarnagaršurin er longu nišurlagdur, og barnagaršsleišararnir eru voršnir eygleišarar og rįšgevarar. Lęrarar fara frį, og eingin veršur settur ķstašin. Einasti lęrarin, iš ikki var tęnastumašur, er sagdur śr starvi, tķ ikki skuldi vera peningur at lųna honum viš. Men samstundis er sįlafrųšingur settur ķ starv.

Fyrisitingin ger av, hvųrjir nęmingar sleppa inn į skślan, og nęmingatališ er minkaš hvųrt įr soleišis, at nś eru bara uml. 25 nęmingar į Skślanum. Eisini veršur arbeitt viš eini heildarętlan har skśladeildin minkar ķ nęstan einki. Veršur henda ętlan veruleiki, er um stutta tķš eingin serskśli ķ landinum.

Ręttleišingar til višmerkingar lųgtingsmansins ķ sambandi viš spurningarnar:

Taš er ikki rętt, at fyrisitingin hevur arbeitt viš sķni egnu ętlan fyri skślan og serundirvķsingina ķ fólkaskślanum sum heild. Tį iš taš ręšur um serundirvķsingina ķ fólkaskślanum, hevur altķš veriš fyrisitiš viš atliti at galdandi reglum į ųkinum. Skślarįšgevi fyri serundirvķsingina var settur ķ 1962.

Tį iš taš ręšur um Skślan į Trųšni, var įlit višvķkjandi Fųroya Spesialskśla - Skślanum į Trųšni - latiš landsstżrinum į vįri 1990. Landsstżriš samtykti, sum omanfyri nevnt at seta ķ gildi kunngerš um sernįmsfrųšiliga rįšgeving, og at virksemiš ķ Skślanum į Trųšni frį 1. august 1990 skuldi verša skipaš viš stųši ķ nevnda įliti. Arbeišsbólkurin, sum gjųrdi įlitiš var mannašur viš: Hensari Ellingsgaard, landsskślastjóra, form., Maritu Petersen, undirvķsingarleišara, Ditlev Olsen, skślastjóra, sum bar seg undan móti endanum og męlti til, at annaš umboš fyri Skślan į Trųšni tók sęti ķ arbeišsbólkinum. Lęrararįšiš valdi Eyšun Gullbein, lęrararįšsformann. Hans Trygvi Henriksen (eitur nś Hans Tygvi Teirin og er lųgfrųšingur), lęrari og pįpi at brekašum barni var skrivari ķ arbeišsbólkinum.

Ķ 1997 heitti landsstżrismašurin ķ undirvķsingarmįlum į įvķsan fulltrśa ķ Landsskśla-fyrisitingini at skriva eitt upprit um, hvussu taš sernįmsfrųšiliga virksemiš ķ Sernįmsfrųšiligu Rįšgevingini og alt virksemiš hjį Skślanum į Trųšni skuldi verša skipaš ķ eina fyrisitingarliga, nįmsfrųšiliga og fķggjarliga eind.

Av tķ at fulltrśin ķ Landsskślafyrisitingini ikki hevši neyšuga fakliga fųrleikan til sjįlvur at skriva eitt slķkt upprit, heitti hann m.a. į landsskślastjóran, undirvķsingar-leišaran ķ Sernįmsfrųšiligu rįšgevingini og skślastjóran ķ Skślanum į Trųšni um at vera sęr til hjįlpar ķ arbeišinum. Sernįmsdepilin var skipašur viš stųši ķ hesum uppriti. Uppgįvurnar ķ Sernįmsdeplinum havi eg nevnt frammanfyri, so taš er ikki neyšugt at taka tęr uppaftur.

Taš er ikki śrslitiš av samanleggingini, at nęmingatališ ķ Skśla- og Barnadeildini hevur minkaš hesi įrini sķšan fyrst ķ nķtiįrunum. Hugburšurin og tann politiski viljin hevur heilt sķšan sjeytiįrini veriš tann, at eitt brekaš barn skuldi sleppa at vaksa upp ķ heimaumhvųrvinum. Įvķs tiltųk eru framd til at bųta um umstųšurnar hjį fólka-skślanum, til at taka sęr av brekašum bųrnum. Serlęraraśtbśgving var ķ samstarvi iš Danmarks Lęrehųjskole skipaš ķ 1984 - 86, og aftur ķ seinnu helvt av nķtiįrunum, sum nś eru um at gera seg lidnnan viš annan part av śtbśgvingini. Serlęrararnir, sum frammanundan arbeiddu sum lęrarar kring landiš, skuldu saman viš talilęrarum og ķ samstarvi viš Sernįmsfrųšiligu Rįšgevingina undirvķsa bųrnum viš trupulleikum og virka sum rįšgevar hjį stovnum og skślum ķ sambandi viš bųrn, sum hųvdu tųrv į serligum stušli.

Landsstżrismašurin, iš tók undir viš uppritinum, kunnaši viškomandi partar um ętlan sķna.

Ķ teimum fųrum, tį iš skślin į stašnum veršur hildin ikki at kunna taka į seg uppgįvuna, veršur barniš tikiš inn ķ Skśladeildina ķ Sernįmsdeplinum. Višvķkjandi Barnadeildini er greitt frį frammanundan.

Taš er rętt, at lęrarar eru farnir śr starvi, uttan at annar er settur ķstašin. Her skulu vit eisini hava ķ huga gongdina um, at nęmingatališ ķ Skśladeildini er minkaš śr 90 nęmingum ķ 1980 til 40 nęmingar viš skślaįrsbyrjan ķ 1999 - og ikki 25, sum sagt hevur veriš ķ śtvarpi og blųšum -. Taš eru 17 lęrarar til teir 40 nęmingarnar.

Taš er ikki rętt, at einasti lęrari, sum ikki er tęnastumašur, er sagdur śr starvi. Viškomandi, sum var ķ einum tķšaravmarkašum sįttmįlasettum starvi, fór sjįlvur ķ annaš starv. Men viškomandi visti, at soleišis sum fķggjarstųšan var, vóru śtlitini vįnalig fyri framhaldandi fųstum sįttmįlasettum lęrarastarvi ķ Skśladeildini ķ Sernįmsdeplinum. Av tķ at tann eini sįlarfrųšingurin vat ovbyrjašur ķ starvi sķnum og fekst ikki at stųšast ķ starvinum, var ein sįlarfrųšingur settur ķ starv afturat.

Jįttanin til Sernįmsdepilin veršur nżtt til pedagogiska og psykologiska kanning, rįšgeving og višgerš, sum fatar um bųrn og ung ķ ųllum Fųroyum, til virksemiš ķ Sernįmsdeplinum: Skślanum, smįbarna-, tali-, hoyrideildunum, til fysioterapeutiska kanning, višgerš og rįšgeving, til rakstur av nęmingaheiminum og til flutning av teimum bųrnum og ungu, sum koma ķ Sernamsdepilin.

Mįliš avgreitt.