Fyrispurningur um višurskiftini į psykiatrisku deild į Landssjśkrahśsinum

100-9 Fyrispurningur til Helenu Dam į Neystabų, landsstżrismann, višvķkjandi psykiatrisku višurskiftunum į Landssjśkrahśsinum

 

Įr 1999, hósdagin 30. september, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur

  1. Hvķ jįttar Landssjśkrahśsiš ikki meira enn 2.800 krónur um mįnašin til aktivering av sjśklingunum į psykiatrisku deild? Er taš tķ, aktiveringin ikki hevur tżdning? Ella er taš tķ, at taš arbeišiš, iš gjųrt veršur, ikki veršur mett sum gott nokk?
  2. Ętlar landsstżrismašurin at gera nakaš viš hesi višurskifti og nęr? Ętlar landsstżrismašurin at męla til hęgri normeringar, og at starvsfólkiš, sum tekur sęr av aktiveringini, fęr feriuavloysing? Ętlar landsstżrismašurin at hękka jįttanina til ķtrivspartin og til klubbvirksemiš?
  3. Nęr fer landsstżrismašurin at koma viš eini heildarętlan viš atliti at bųta um korini hjį sįlarliga sjśkum fųroyingum?

Višmerkingar:

Hesin fyrispurningurin skal fatast sum tann fyrsti av nųkrum, sum hava til endamįls at lżsa veruligu višurskiftini hjį teimum, sum eru innlųgd į Psykiatrisku deild į Landssjśkrahśsinum ķ styttri ella longri bil. Endamįliš er eisini at lżsa og seta ljósiš į višurskiftini hjį fųroyingum, sum hava sįlarligar trupulleikar. Taš er nevniliga soleišis, at taš uttan samanberingar kann sigast, at tann bólkurin ķ fųroyska samfelagnum, sum hevur tęr vįnaligastu og minst viršiligu liviumstųšurnar, er bólkurin vit rópa sįlarliga sjśk.

Hesi oršini skulu ikki skiljast soleišis, at orsųkin til óhepnu stųšuna er, at avrikini hjį starvsfólkunum į psykiatrisku deild ikki eru nųktandi. Her vil eg heldur siga tvųrtur ķmóti. Starvsfólkini į psykiatrisku deild - frį hęgst til lęgst - śtinna eitt megnar arbeiši, hóast uppgįvan mangan sęr meira enn vónleys śt. Og er taš kanska jśst teirra innsatsur, sum ger, at alt ikki er rapaš saman fyri langari tķš sķšan. Hesi starvsfólk megna hóast vįnaligu umstųšurnar at geva teimum sįlarliga sjśku so fręgar umstųšur, at almenningurin, pressan og politikarar antin ikki sķggja stųšuna, ella halda seg kunna loyva sęr at lata eyguni aftur.

Men alt her ķ lķvinum hevur sķtt evsta mark, eisini tęr umstųšur vit kunnu loyva okkum at bjóša okkara sįlarliga sjśku. Og tķ mugu og skulu munagóšar įbųtur til sum skjótast. Eg ivist ikki eina lųtu ķ, at allir fųroyingar eru samdir viš męr ķ, at tey sįlarliga sjśku eiga at fįa mųguleikar til at liva undir mannsųmiligum og mennandi umstųšum. Um tey eru viš hśs ella innlųgd į psykiatrisku deild.

Nógv eru tey višurskifti, sum eru orsųk til, at umstųšurnar hjį sįlarliga sjśkum ikki eru nųktandi. Hųlisumstųšur į psykiatrisku deild. Bygningar ķ sera vįnaligum standi. Lįgar starvsfólkanormeringar. Ov fį sambżlisplįss. Ov illa virkandi ųkispsykiatri. Aktiveringin į deildunum ov lįgt prioriteraš o.s.fr. Og taš veršur hetta seinasta, sum fyrispurningurin hesa ferš skal snśgva seg um.

Aktiveringin

Taš er nevniliga soleišis innan arbeišiš viš sįlarliga sjśkum, at aktivitetir av likamligum sum ųšrum slagi, eru mettir sum tżšandi partur av višgeršini. Og er aktivering av sjśklingunum eisini fastur tįttur į ųllum vanligum psykiatriskum deildum. Soleišis er eisini į psykiatrisku deild į Landdssjśkrahśsinum. Har er ergoterapi, og eru mųguleikar fyri ųšrum virksemi og aktivitetum, innan- sum utttandura. Til at taka sęr av aktiveringini, sum er umframt ergoterapiina, er sett eitt fólk. Tilbošiš er galdandi fyri ųll, sum eru innlųgd, men plaga umleiš 20 at vera viš ķ senn. Talan er um svimjing, badminton, velting, skera torv, rógva śt, vitja sųvn og annaš ķ ųkinum, klubbvirksemi og śtsųlu av virkašum lutum. Uppgįvan hjį fólkinum, sum stendur fyri aktiveringini, er at stimbra sjśklingunum į so mangar mįtar og į so nógvum ųkjum, sum tilber.

Higartil hevur henda megnar uppgįva veriš rųkt av bara einum fólki, og umbųnir um hękkaša normering hava veriš afturvķstar. Taš sama hava umbųnir um feriuavloysarar. Og taš er harmiligt, at jįttandi myndugleikarnir ikki vilja/kunnu stušla hesum virksemi į meiri nųktandi hįtt.

Enn meira harmiligt er at stašfesta, hvussu lķtlan hug somu jįttandi myndugleikar hava til at jįtta pening til sjįlva aktiveringina av sjśklingunum į psykiatrisku deild. Taš er nevniliga soleišis, at Landssjśkrahśsiš rindar siger og skriver 2.800 krónur um mįnašin til teir aktivitetir, sum eru nevndir omanfyri. Tęr 2.800 krónurnar eru bżttar soleišis, at 1.600 krónur eru til ķtrivspartin, og har av skulu m.a. svimji- og busskort gjaldast. Tęr 1.200 krónurnar eru til klubbvirksemiš.

Taš er rętt og slętt óskiljandi, at Landdsjśkrahśsiš ikki jįttar meiri pening til slķkt, sum av ųllum viš innliti veršur mett sum sera tżšandi lišur ķ višgeršini. Umframt at aktiveringin er ein mennandi og ikki minni sparandi umlętting fyri restina av arbeišinum.

Į lųgtingsfundi 8. oktober 1999 varš samtykt uttan atkvųšugreisšlu, at fyrispuringurin skal svarast.

Į tingfundi 3. november 1999 svaraši Helena Dam į Neystabų, landsstżrismašur, fyrispurninginum soleišis:

Svar:

  1. Finnur Helmsdal bošar frį, at nś fer hann at seta fram eina langa rųš av fyrispurningum, "sum hava til endamįls at lżsa veruligu višurskiftini hjį teimum sum eru innlųgd į Psykiatrisku deild į Landssjśkrahśsinum ķ styttri ella longri bil". Taš er tó ikki rętt at seta fram fyrispurning um "hvķ Landssjśkrahśsiš ikki jįttar meira enn kr. 2.800,00 um mįnašin til aktivering".Taš er rętt at taš verša brśkt kr. 2810,- til klubbavirksemi til sjśklingar į Psykiatrisku deild. Taš er ikki rętt, at henda upphędd er tann einasta sum veršur nżtt til virksemiš, tķ hann gloymir at taka lųnina viš til eitt starvsfólk sum er sett burturav til hetta virksemiš. Umframt hettar ķtrivsvirksemi, fįa tęr einstųku deildirnar sjįlvar kr. 7.403,00 um mįnašin til ymiskt ķtriv. Harumframt eigur at roknast viš Ergoterapideildini sum serliga er kvalifiseraš til ķtriv, og har arbeiša 4 fólk svarandi til umleiš 3 ¼ įrsverk. Eisini skal sigast, at rųktarstarvsfólkiš į deildini, Psykiastrisku deild ķ stóran mun arbeišir viš at aktivera sjśklingar. Taš ber tó ikki til at įseta, hvussu nógv er rųkt og hvussu nógv er aktivering/ķtriv.
  2. Samumtikiš veršur brśkt munandi meira enn kr. 2.800,00 um mįnašin til aktivering. Hetta tķ at Psykiatriska deild metir, at hetta virksemiš hevur stóran tżdning.

  3. Landsstżrismašurin hevur ongar ętlanir um at leggja seg śt ķ, hvussu tilfeingiš į Landssjśkrahśsinum veršur bżtt śt uppį ymiskar sjśklingabólkar. Landsstżrismašurin hevur fult įlit į, at Landssjśkrahśsiš bżtur tilfeingiš soleišis, at taš kemur ųllum sjśklingum tilgóšar.Tó fer landsstżrismašurin framhaldandi at virka fyri, at jįttanin til sjśkrahśsverkiš hękkar soleišis at taš veršur mųguligt at gera neyšugar įbųtur į heilsuverkiš.
  4. At korini hjį teimum sįlarligu sjśku ķ Fųroyum įttu at veriš betri, kann landsstżrismašurin taka undir viš. Į Psykiatrisku deild liggja sjśklingar viš kroniskari sįlarsjśku, so at siga fyri lķviš. Her kundi landsstżrismašurin hugsaš sęr, at vit fingu hóskandi bśstovnar ymsastašni ķ landinum, har hesi fólk kundu bśš og veriš ansaš eins og vanligir borgarar. Hinvegin eiga vit eisini at hugsa um, at spjaša vit psykiskar sjśklingar verša teir eisini longur burtur frį teimum serkųnu starvsfólkunum, sum arbeiša į Psykiatrisku deild.

Taš ber ikki til at siga, nęr taš fyriliggur ein heildarętlan fyri tey sįlarligu sjśku ķ Fųroyum. Fariš veršur nś undir at samskipa uppgįvu- og įbyrgdarbżtiš millum sjśkrahśsini ķ Fųroyum, og verša višurskifti teirra sįlarliga sjśku eisini višgjųrd ķ hesum sambandi. Sum stųšan er ķ dag metir landsstżrismašurin, at taš sum hevur stųrstan tżdning er at landsstżriš tryggjar sęr, at stovnar fįa sum mest burturśr tķ tilfeingi, teir hava fingiš tillutaš. Her veršur ikki hugsaš bert um sjśkrahśsverkiš, men eisini almannaverkiš og serstovnaųkiš.

Mįliš avgreitt.