Fyrispurningur um uppsųgn av landsverkfrųšinginum

100-2 Fyrispurningur til Anfinn Kallsberg, lųgmann, višvķkjandi uppsųgnini av landsverkfrųšinginum

 

Įr 1999, tżsdagin 10. august, bošaši formašurin frį omanfyri nevnda fyrispurningi frį Finni Helmsdal, lųgtingsmanni, sum var soljóšandi:

Fyrispurningur

  1. Skal skriv lųgmans frį 20. mai 1999 skiljast soleišis, at lųgmašur metir uppritiš nųktandi, og at einki meira skal gerast ķ hesum mįli. Og at landsstżrismašurin ķ framtķšini sjįlvur gerš av, hvat skal fara fram višvķkjandi landsverkfrųšingsstovninum?
  2. Skal sama skriv lųgmans skiljast soleišis, at hann heldur ųll višurskifti ķ kanningararbeišinum vera ķ lagi?
  3. Skal skriviš tulkast soleišis, at lųgmašur heldur mannagongdina višvķkjandi uppsųgnini vera ķ lagi, og at slķk veršur góštikin ķ framtķšini?
  4. Heldur lųgmašur, taš vera ķ lagi, at landsstżrismašur alment sigur uppsagnargrundina vera bygnašarbroytingar, mešan kanningin vķsir į, at grundin hevur veriš samstarvstrupulleikar?
  5. Metir lųgmašur, at hann hevur lokiš fyrstu treytina ķ avtaluni frį 5. januar 1999, og metir hann, at uppritiš er haldgott grundarlag at taka avgerš į?
  6. Metir lųgmašur ikki, at taš hevši gagnaš višurskiftunum millum mišfyrisitingina og stovnarnar, um skipaš bleiv fyri einari nżggjari og óheftari kanning av mįlinum?

Višmerkingar
Landsstżrismašurin ķ samferšslumįlum bošaši stutt undan jólum 1998 tįverandi landsverkfrųšinginum frį, at starviš sum landsverkfrųšingur fór at verša nišurlagt. Orsųkina segši landsstżrismašurin tį vera ętlanir um bygnašarbroytingar.

5. januar 1999 var fundur ķ Tinganesi millum Fólkaflokkin, Tjóšveldisflokkin og Sjįlvstżrisflokkin um ętlašu bygnašarbroytingarnar, og varš į hesum fundi gjųrd semja millum somu trķggjar flokkar. Semjan var sett upp ķ fimm soljóšandi punktum:

Fżra tey fyrstu punktini ķ avtaluni eru fylgd, mešan ivasamt er, um nakaš er gjųrt viš taš fimta.

Fakfelųgini Starvsmannafelagiš, Byggifrųšingafelagiš og Verkfrųšingafelagiš og starvsfólkini į Landsverkfrųšingsstovninum blivu nįttśrliga eisini partar ķ mįlinum, og lųgmašur gav hesum um somu tķš lyfti um:

Męr vitandi eru hesi lyfti hildin burtur sęš frį, at Lųgmansskrivstovan ikki enn er komin viš nakrari ķtųkiligari tulking av nevndu grein 2. Vónandi verši eg ręttašur, um er sigi nakaš skeivt hesum višvķkjandi.

Kanningin av fyrisitingarliga partinum
Tį taš snżr seg um kanningina, sum lųgmašur og landsstżrismašurin ķ samferšslumįlum skuldu lata gera av fyrisitingarliga partinum av mįlinum um landsverkfrųšingin, so kom hendan śr landsstżrinum 4. mai 1999, tķverri góša viku eftir, at tingiš var fariš ķ summarfrķ. Og eg loyvi męr at siga, at taš er įtaluvert, at taš skal taka heilar įttati dagar at tilevna slķka kanning. Ikki minst tį hugsaš veršur um dygdina.

Fakfelųgini vóru als ikki nųgd viš uppritiš (ella kanningina), sum Lųgmansskrivstovan gjųrdi av fyrisitingarliga partinum, og tey vķstu sķna misnųgd viš skrivliga at vķsa į:

Sķšan er bręvaskifti millum felųgini og lųgmann, og her skulu ikki dagar takast ķmillum, hvat er sųmiligt og viškomandi at skriva undir slķkum umstųšum, men eg fari at taka fram bręviš, lųgmašur sendi teimum trimum felųgunum 20. mai 1999. Og eg taki hetta bręv fram, tķ hetta er einasta almenna reaktión, eg havi sęš frį lųgmanni um hetta mįl, sķšan uppritiš kom 4. mai. Bręviš er stutt, og veršur prentaš nišanfyri:

Vķst veršur til skriv tykkara dagfest 10.05.1999 og 19.05.1999 um uppritiš višvķkjandi nišurlegging av starvinum sum landsverkfrųšingur. Ķ nišurstųšuni veršur krav sett fram um, ķ fyrsta lagi at mįliš skal fįa avleišingar fyri rętta viškomandi. Ķ ųšrum lagi at avgeršin um uppsųgnina av landsverkfrųšinginum veršur sett til viks, og mįliš višgjųrt av nżggjum.

Herviš veršur sagt frį, at vit meta ikki, at fakfelųgini eiga at seta krųv um, hvųrjar avgeršir um avleišingar lųgmašur tekur ķ einstųkum mįlum. Ķ ųšrum lagi kann lųgmašur upplżsa, at hann fer ikki at krevja av landsstżrismanninum ķ vinnumįlum, at avgeršin um uppsųgnina av landsverkfrųšinginum veršur sett til viks, so at mįliš kann višgeršast av nżggjum.

Skriviš er signeraš av lųgmanni og lųgmansstjóranum.

Lųgmašur hevur uttan iva rętt ķ tķ, at fakfelųgini eiga ikki at seta honum krųv um, hvussu hann umsitur tey ymsu mįlini. Men svariš til fakfelųgini vķsir eisini greitt, hvųrjar metingar lųgmašur ger sęr av bęši uppritinum og mįlinum sum so. Og taš er taš, sum órógvar, og er beinleišis orsųkin til henda fyrispurningin.

Egnar višmerkingar
Eg meti ikki, mįliš snżr seg um, annašhvųrt fakfelųgini kunnu loyva sęr at siga nakaš skeivt ella nżta óhepnan mįlburš. Og eg haldi ikki, at lųgmašur kann nżta eitt ella tvey skriv frį nųkrum fakfelųgum sum grund fyri at vķsa mįlinum frį sęr. Hetta mįliš snżr seg um:

  1. At fįa fulla greiši į, um landsverkfrųšingurin var sagdur śr starvi av rųttum, ella um landsstżrismašurin hevur boriš seg skeivt at. Um landsstżrismašurin hevur sagt sannleikan. Og taš vil aftur siga, at vit mugu fįa greiši į, um mįliš er fyrisitingarliga og lųgfrųšisliga ķ lagi, įšrenn vit finna śt av, um taš er politiskt ķ lagi.
  2. Taš snżr seg tķ eisini um, um landsverkfrųšingurin hevur fingiš sķna starvsligu tilveru og -framtķš oyšilagda av órųttum, ella um uppsųgnin var ein neyšug og sjįlvsųgd fylgja av nųkrum óhepnum višurskiftum.
  3. Hetta mįl kann ķ seinasta enda snśgva seg um ręttartrygdina hjį almennum leišarum og almennum starvsfólkum sum heild.

Fari ikki at tengja stųšuna hjį landsverkfrųšingsstovninum sum heild upp ķ her, tey višurskiftini kunnu hóskandi verša višgjųrd undir einum ųšrum fyrispurningi.

Taš eru ikki bert fakfelųgini, sum eru misnųgd viš uppritiš, taš munnu tey flestu vera. Og ein av kanningarstjórunum hevur viš śtvarpiš sagt, at kanningin var kanska ikki so vęl arbeidd, sum hon įtti at veriš. M.a. eru hesi višurskifti ivasom:

Bręv lųgmans 20. mai 1999 sigur męr, at lųgmašur ętlar ikki at gera meira viš mįliš, og haldi eg tķ tķšin er komin at višgera mįliš meira įlvarsamt ķ tinginum. Og skal taš vera mķn vón, at henda višgerš endar viš, at ein onnur kanning veršur gjųrd av fyrisitingarligu višurskiftunum. Ein óvildug kanning.

Į lųgtingsfundi 10. august 1999 varš samtykt uttan atkvųšugreišslu, at fyrispurningurin skal svarast.

Į tingfundi tann 7. september 1999 svaraši Anfinn Kallsberg lųgmašur, fyrispurninginum soleišis

Svar 

1) Skal skriv lųgmans frį 20. mai 1999 skiljast soleišis, at lųgmašur metir uppritiš nųktandi, og at einki meira skal gerast ķ hesum mįli. Og at landsstżrismašurin ķ framtķšini sjįlvur gerš av, hvat skal fara fram višvķkjandi landsverkfrųšingsstovninum?

Svar: Skriviš skal skiljast soleišis, at lųgmašur metir uppritiš nųktandi ķ mun til teir fyrisitingarligu spurningar, lųgmašur vildi hava greiši į. Mįliš hoyrir til mįlsųkiš hjį landsstżrismanninum samsvarandi § 34 ķ stżrisskipanarlógini, og landsstżrismašurin ger tķ sjįlvur av, hvat skal fara fram višvķkjandi landsverkfrųšingsstovninum.

Višmerkjast skal tó, at ųll mįl, iš eru politiskt tżdningarmikil ella hava meginreglulig eyškenni, verša višgjųrd av landsstżrinum og mųguliga eisini ķ samgonguni undir samskipan lųgmans.

2) Skal sama skriv lųgmans skiljast soleišis, at hann heldur ųll višurskifti ķ kanningararbeišinum vera ķ lagi ?

Svar: Ķ uppritinum eru tvęr nišurstųšur gjųrdar. Onnur er, at nišurleggingin av starvinum sum landsverkfrųšingur fór fram eftir galdandi reglum, og hin er, at mįliš starvsfólkapolitiskt er handfariš óheppiš.

Hesar nišurstųšur hevur lųgmašur tikiš til eftirtektar.  

3) Skal skriviš tulkast soleišis, at lųgmašur heldur mannagongdina višvķkjandi uppsųgnini vera ķ lagi, og at slķk veršur góštikin ķ framtķšini ?

Svar: Tį tosaš veršur um mannagongd ķ hesum mįli mį skiljast ķmillum taš lųgfrųšiliga, iš er įsett viš lóg, ķ sįttmįla e.l., og onnur starvsfólkapolitisk višurskifti, sum snśgva seg um, hvussu ein eigur at handfara starvfólkavišurskifti į ein hóskandi og viršiligan hįtt.

Lųgfrųšiligi parturin av mannagongdini var, sum hann skuldi vera. Bęši landsverkfrųšingurin og tęnastumannafelagiš, iš varša av starvinum, fingu uppsųgnina til hoyringar.

Starvsfólkapolitiskt kundi mįliš veriš handfariš betur, og hesum hevur lųgmašur bošaš landsstżrismanninum frį.

Landsstżriš er fariš undir at višgera hesi višurskifti. Uppsagnarpolitikkur veršur nevniliga settur ķ verk ķ nęstum, og lųgmašur fer ķ framtķšini at įtala, um uppsagnarpolitikkurin ikki veršur fylgdur.

4) Heldur lųgmašur taš vera ķ lagi, at landsstżrismašur alment sigur uppsagnargrundina vera bygnašarbroytingar, mešan kanningin vķsir į, at grundin hevur veriš samstarvstrupulleikar?

Svar: Orsųkin til uppsųgnina var bygnašarbroytingar, og taš hevur lųgmašur tikiš til eftirtektar.

5) Metir lųgmašur, at hann hevur lokiš fyrstu treytina ķ avtaluni frį 5. januar 1999, og metir hann, at uppritiš er haldgott grundarlag at taka avgerš į?

Svar: Fyrsta treytin ķ avtaluni 5. januar 1999 ljóšar soleišis: "Lųgmašur og avvaršandi landsstżrismašur leggja eina frįgreišing fram um, hvat er fariš fram fyrisitingarliga ķ uppsųgnini av landsverkfrųšinginum". Tann 3. mai 1999 varš frįgreišingin latin samgongulimum, og lųgmašur metir, at fyrsta treytin er lokin. Til tess at fįa eina heildarfatan av mįlinum baš lųgmašur um, at framferšarhįtturin, višvķkjandi hvat fariš var fram fyrisitingarliga ķ hesum mįli, varš kannašur meira nįgreiniliga, og arbeitt varš eftir hesum setningi.

Lųgmašur metir, at uppritiš lżsir, hvussu mįliš er handfariš fyrisitingarliga av įvikavķst ašalstżri og landsstżrismanni. Lųgmašur hevur fyrihildiš landsstżrismanninum taš, iš lųgmašur metir hava veriš óheppiš.  

6) Metir lųgmašur ikki, at taš hevši gagnaš višurskiftunum millum mišfyrisitingina og stovnarnar, um skipaš bleiv fyri einari nżggjari og óheftari kanning av mįlinum?

Svar: Lųgmašur metir taš ikki vera neyšugt ella gagnligt fyri višurskiftini millum mišfyrisitingina og stovnarnar, um ein nżggj kanning veršur gjųrd. Eg sķggi hetta mįl sum avgreitt frį mķnari sķšu, og vóni, at vit nś kunnu hyggja frameftir, og at ųll fara at gera sķtt til fyri at tryggja eitt gott og mennandi samstarv.  

Višmerkingar

Politisk višgerš av bygnašarbroytingunum

Undir višmerkingunum vķsir Finnur Helmsdal til semjuna frį 5. januar millum samgonguflokkarnar og vķsir til: "At farast skuldi undir eina kanning av verandi bygnaši ķ mišfyrisitingini viš atliti at mųguleikum fyri tillaging til fųroysk višurskifti og somuleišis einfaldgering av somu fyrisiting."

Višmerkjast skal, at hetta er ein misskiljing, tķ talan var ikki um kanning av mišfyrisitingini, men semja var um politiskt at višgera bygnašarbroytingarnar, og at henda višgerš skuldi ikki einans fevna um mišfyrisitingina, men um alla landsfyrisitingina. Oršingin var soljóšandi:

"Fariš veršur politiskt undir višgeršina av bygnašarbroytingunum innan landsfyrisitingina sum heild, og ętlan fyri ein framtķšarbygnaš veršur gjųrd".

Upplżsast kann ķ hesum sambandi, at starvsfólkiš į Landsverkfrųšingsstovninum er fariš undir at lżsa virksemiš į stovninum. Hetta arbeišiš veršur vęntandi lišugt 1. september. 

Orša ein leist

Sķšan veršur komiš inn į ymisk lyfti, sum ųll eru framd uttan lyfti um: "At Lųgmansskrivstovan skuldi koma viš eini tulking av grein 2 ķ sįttmįlanum millum Starvsmannafelagiš og Landsstżriš".

Talan var ikki um at tulka grein 2. Taš var longu gjųrt av tķ myndugleika, iš hevur sįttmįlavišurskifti um hendi. Talan var um, at Lųgmansskrivstovan skuldi gera leišreglur fyri, hvųrjar mannagongdir eiga at verša nżttar til tess at tryggja, at endamįliš ķ § 2 ķ sįttmįlanum hjį Starvsmannafelagnum veršur rokkiš.

Dentur skal ķ hesum sambandi leggjast į, at lųgmašur į nevnda fundi viš tey trż fakfelųgini als ikki tók undir viš fatanini hjį felųgunum um, at § 2 ķ sįttmįlanum millum Starvsmannafelagiš og Fķggjarmįlastżriš var brotin.

Hóast hesar leišreglur ikki eru lidnar, kunnu og eiga ętlašar bygnašarbroytingar ķ landsfyrisitingini at halda fram. Bygnašarbroytingar hava veriš framdar seinastu įrini, og politiskt hevur landsstżriš stašfest, at til tess at tryggja eina vęlvirkandi almenna fyrisiting, mį bygnašurin framhaldandi eftirmetast, so hóskandi karmar vera til rationaliseringar.

Leišreglur fyri mannagongdum ķ sambandi viš bygnašarbroytingar verša oršašar og višgjųrdar eftir somu mannagongd sum starvsfólkapolitikkurin. Hetta merkir, at ein arbeišsbólkur oršar eitt uppskot, iš sķšani veršur višgjųrt ķ starvsfólkapolitikkbólkinum, iš er samansettur av umbošum fyri Lųgmansskrivstovuna, ašalstżrini og stovnar. Tį uppskotiš er góškent av stżrisbólkinum (ovastu stjórarnir ķ mišfyrisitingini), veršur taš latiš stovnum og felųgum til hoyringar. Tį hoyringstķšin er lišug, veršur uppskotiš aftur višgjųrt og stašfest fyrisitingarliga av stżrisbólkinum og politiskt av lųgmanni.

Į henda hįtt verša ovastu fyrisitingarleišarar, stovnar og yrkisfelųg kunnaši. Henda mannagongd er sera tķšarkrevjandi, men fyrimunurin er, at mįliš hevur veriš sera gjųlla višgjųrt į so breišum grundarlagi sum til ber.  

Egnar višmerkingar

Undir punktinum egnar višmerkingar sigur Finnur Helmsdal m.a., at mįliš snżr seg um:

"1. At fįa greiši į, um landsverkfrųšingurin varš sagdur śr starvi av rųttum, ella um landsstżrismašurin hevur boriš seg skeivt at. Um landsstżrismašurin hevur sagt sannleikan. Og taš vil aftur siga, at vit mugu fįa greiši į, um mįliš er fyrisitingarliga og lųgfrųšiliga ķ lagi, įšrenn vit finna śt av, um taš er politiskt ķ lagi."

Taš er jśst hetta komiš veršur fram til, nevniliga, at lųgfrųšiliga er mįliš ķ lagi, og at taš starvsfólkapolitiskt kundi veriš handfariš betur.

Vķšari veršur sagt at:

"2. Taš snżr seg tķ eisini um, um landsverkfrųšingurin hevur fingiš sķna starvsligu tilveru og -framtķš oyšilagda av órųttum, ella um uppsųgnin var ein neyšug og sjįlvsųgd fylgja av nųkrum óhepnum višurskiftum."

Um landsverkfrųšingurin hevur fingiš sķna starvsligu tilveru og –framtķš oyšilagda, er ein persónligur spurningur, sum ikki eigur at verša višgjųrdur į Fųroya Lųgtingi. Landsverkfrųšingurin fekk bjóša annaš starv ķ fyrisitingini, og mett varš, at uppsųgnin var neyšug fyri at fįa sett arbeišiš viš bygnašarbroytingum ķ verk. Leggjast kann afturat, at landsverkfrųšingurin hevur fingiš allar tęr sųmdir, sum sambęrt tęnastumannalógini kunnu verša latnar ķ sambandi viš uppsųgn.

At enda veršur sagt at:

"3. Hetta mįl kann ķ seinasta enda snśgva seg um ręttartrygdina hjį almennum leišarum og almennum starvsfólkum sum heild."

Til taš er at siga, at starvsfólk ķ landsfyrisitingini verša ikki sett ķ starv uppį lķvstķš, og sum įšur nevnt, eru uppsagnarvišurskifti jśst tey višurskiftini, sum eru nógv reguleraši ķ lógum, sįttmįlum og reglugeršum.

Sagt veršur, at eitt av teimum starvsfólkunum, sum stóš fyri kanningini, viš śtvarpiš hevur sagt, at kanningin var kanska ikki so vęl arbeidd, sum hon įtti at veriš.

Hetta er beinleišis skeivt endurgiviš, tķ starvsfólkiš segši viš śtvarpiš, at taš var fyrstu ferš, at ein tķlķk frįgreišing var gjųrd, og tķ er taš ikki óhugsandi, at framferšarhįtturin veršur ein annar, um ein tķlķk frįgreišing skal gerast eina ašru ferš.

At enda ķ fyrispurninginum veršur vķst til, at bert lųgfrųšiligu višurskiftini ķ sambandi viš grein 2 blivu kannaš, mešan sjįlv uppsagnargrundin og uppsagnarframferšin ikki bleiv taš.

Til taš er at siga, at frįgreišingin snżr seg jśst um uppsagnargrundina og framferšina. Og nišurstųšan ķ frįgreišingini er, at mįliš lųgfrųšiliga er fariš fram į ręttan hįtt, mešan mangt bendir į, at mįliš starvsfólkapolitiskt er handfariš óheppiš – her veršur serstakliga hugsaš um uppsagnarframferšina.

Mįliš avgreitt.

Brot śr oršaskift.