Frįgreišing um framtķšar landbśnaš


101-8  Frįgreišing sambęrt § 51, stk. 4, ķ tingskipanini um framtķšar landbśnaš


Įr 2000, 26. aprķl, legši Finnbogi Arge, landsstżrismašur ķ vinnumįlum, vegna landsstżriš fram soljóšandi

Frįgreišing
til
ašaloršaskiftis 

Landsstżrimašurin ķ landbśnašarmįlum leggur viš hesum fram tilmęli um framtķšar landbśnaš.

Vinnumįlastżriš hevur - sķšan tann yvirskipaša, vinnupolitiska kósin varš sett - arbeitt viš at orša vinnugreinapolitikk fyri ymiskar vinnugreinir, og er hetta tilmęli frį landsstżrismanninum um framtķšina hjį landbśnašinum ein partur av hesum arbeiši.

Hetta tilmęli frį landsstżrismanninum er ikki at meta sum ein endaligur politikkur fyri framtķšina hjį landbśnašinum. Tilmęliš er hinvegin ętlaš sum ein stevnuskrį fyri framtķšina, sum, saman viš nišurstųšunum frį oršaskiftinum ķ Lųgtinginum, veršur at brśka sum grundarlag ķ arbeišinum framyvir at orša ein landbśnašarpolitikk.

Samandrįttur og tilmęli landsstżrismansins

Sambęrt lógargrundarlagnum fyri landbśnašin, er endamįliš viš landsjųršini, at hon ķ mest mųguligan mun skal verša rikin sum vinnuligt jaršarbrśk, og hevur festari ķ hesum sambandi skyldu til at leggja tilręttis framleišsluna ķ mun til marknašarvišurskiftini, og hvat mį haldast at vera fķggjarliga rįšiligt.

Fyrisitingin av landsjųršini er viš lóg lųgd til Jaršarrįšiš. Taš vil siga, at Jaršarrįšiš skal fremja śtinningina av įsetingunum ķ galdandi lóggįvu og hava eftirlit viš, at hesar verša fylgdar. Sambęrt seinastu broyting frį 1999 ķ lógini um landsjųrš frį 1988, er Jaršarrįšiš nś mannaš viš limum, iš hava fakligan fųrleika innan lųgfrųši, bśskap, landbśnaš og ašra vinnu. Viš ųšrum oršum eru umstųšur nś fyri at seta ķ verk eina professionella fyrisiting av landsjųršini, herundir at fįa til vega neyvari stżringsamboš til at fremja endamįliš viš lógini, taš vil siga: "at taš fyrisitingarliga skulu skapast mųguleikar fyri at menna framleišsluna av landsjųršini" og įsetingina ķ lógini um at "festari m.a. hevur bśstašarskyldu og skyldu at framleiša av festinum mest mųguligt sęš ķ mun til marknašarvišurskiftini, og hvat annars mį haldast at vera fķggjarliga rįšiligt".

Av tķ at eingin samanhangandi politikkur nakrantķš er oršašur fyri landbśnašin, er ilt at meta um góšskuna av jaršarfyrisitingini higartil, tķ einki ķtųkiligt er at meta hana śtfrį. Vķst er į ķ hesum tilmęli, at amboš eru ķ galdandi lóggįvu at stżra eftir. Įšrenn - ella um - ķtųkilig stig verša tikin til mųguligan broyttan bygnaš ķ landbśnašinum og harav fylgjandi broytingum ķ galdandi lóggįvu, er neyšugt at hava greišar ętlanir fyri landbśnašin, sum verša at stašfesta ķ einum ķtųkiligum landbśnašarpolitikki.

Hóast partar av landbśnašarlóggįvuni eru av eldri uppruna, so eru neyšugu stżringsambošini til frama fyri vinnuligari nżtslu av landsjųršini tųk ķ galdandi lóggįvu, og verša hesi at nżta, til annaš veršur sett ķstašin, t.v.s. tį ķtųkiligi landbśnašarpolitikkurin, viš haravfylgjandi uppskoti til broytingar ķ galdandi lóggįvu, er oršašur. Ętlanin er tķ ikki ķ fyrstu atlųgu at broyta verandi lógarkarmar; men heldur at fįa trygd fyri, at įsetingarnar ķ galdandi lóggįvu verša fylgdar.

Viš stųši ķ galdandi lóggįvu fer Vinnumįlastżriš at miša ķmóti at:

Mett veršur, at taš į umleiš 150 festum kunnu vera mųguleikar og umstųšur fyri vinnuligum landbśnašarvirksemi burturav. Fyri hinar festarnar skulu betri umstųšur skapast fyri at fįa eina mųguliga hjįvinnu viš sķšuna av landbśnašarvųruframleišsluni.

Ętlanirnar fyri framtķšar landbśnašin snśgva seg ķ hųvušsheitum um at tįtta ķ śtinningina av įsetingunum ķ galdandi lóggįvu, og viš heimild ķ hesi lóggįvu at seta ķ verk greišar fyrisitingarligar mannagongdir, so trygd fęst fyri, at endamįliš ķ galdandi lóg veršur rokkiš.

Jųršin skal, har taš ber til, nżtast til vinnuligt endamįl, og fęr taš avleišingar fyri framķhjįrętt festarans, tį misrųkt og skyldur mótvegis Jaršargrunninum ikki verša hildnar.

Męlt veršur Lųgtinginum til at taka undir viš ętlanunum fyri framtķšar landbśnašin og setta stevnumišiš. Taš er, at landbśnašurin - sum vinnugrein - skal vera fjųltįttašur, buršardyggur og so vķtt gjųrligt kappingarfųrur. Landbśnašurin skal eisini elva til livandi śtoyggjar og varšveitslu av nįttśruni, og lagast til krųv brśkarans um matdygd og -tryggleika, umhvųrvisvernd, djóraheilsu og vęlferšina hjį hśsdjórum.

Viš atliti at hesi fjųltįttan skulu setast ķ verk greišari fyrisitingarligar mannagongdir, herundir vinnufremjandi tiltųk, iš hava til endamįls at menna landbśnašarvinnuna. Endamįliš viš landsjųršini er, at jųršin - viš viršing fyri omanfyrinevndu fjųltįttan - veršur rikin sum vinnuligt jaršarbrśk.

Eftir tilmęli frį landbśnašarvinnuni veršur eisini heitt į Fųroya Lųgting um at skifta orš um hjįlagda śrdrag śr landbśnašarįlitinum frį 1997, har męlt veršur til, annašhvųrt at selja jųršina til teirra, iš vilja brśka hana sum landbśnašarjųrš, ella at styrkja Jaršarrįšiš (og mųguliga skipa taš sum eitt felag), soleišis at taš hevur veruliga įvirkan į nżtsluna av landsjųršini.  

 

Tilmęli

landsstżrismansins 

um framtķšar landbśnaš 

Vinnumįlastżriš

aprķl 2000 

Inngangur

Ķ samgonguskjalinum frį 9. mai 1998 (pkt. 6.2) stendur m.a., at langtķšar politikkur veršur oršašur fyri tęr ymisku vinnurnar, herundir landbśnašin, og at "landbśnašurin skal styrkjast viš tķ hųvušsendamįli, at Fųroyar gerast mest mųguligt sjįlvbjargnar viš landbśnašarvųrum. Virkast skal fyri, at ųll landbśnašarjųrš veršur gagnnżtt. Jaršarlóggįvan veršur endurskošaš, so hon gagnar smęrri plįssunum, og umstųšurnar hjį festibóndum verša greišari."

Ķ mars 1999 tók Lųgtingiš undir viš oršaša vinnupolitikkinum, har hugsjónin m.a. er ein sjįlvberandi, fųroyskur bśskapur, iš byggir į ymiskar vinnur, sum skapa avkast og framburš, og sum rašfesta trivnaš og umhvųrvi ovarlaga. Endamįliš er at fįa gongd į eina fjųltįttan, soleišis at samfelagiš fęr enn fleiri bein at standa į. Sķšan tann yvirskipaša, vinnupolitiska kósin varš sett, hevur og fer Vinnumįlastżriš framhaldandi at orša vinnugreinapolitikk fyri tęr ymisku vinnugreinirnar, t.e. aling, feršavinnu, kunningartųkni v.m.

Hetta tilmęli frį landsstżrismanninum um framtķšina hjį landbśnašinum er ein partur av hesum arbeiši. Vinnumįlastżriš fer, tį oršaskiftiš um landbśnašin er av, at brśka mųguligar nišurstųšur frį oršaskiftinum sum leišreglu ķ arbeišinum framyvir at orša ein ķtųkiligan landbśnašarpolitikk. Viš ųšrum oršum - og sum frįbošaš tann 6. mars 1999, tį uppskot um broyting ķ Lov om Jordbrugets Fremme varš lagt fyri Lųgtingiš - veršur nś skjųtil settur į oršaskiftiš um framtķšina hjį fųroyska landbśnašinum.

Nevnda lógaruppskot, sum hevši til endamįls at heimila Jaršarrįšnum at eftirgeva skuld ella part av skuld til Fųroya Jaršargrunn, varš eftir 1. višgerš ķ Lųgtinginum beint ķ fķggjarnevndina. Fķggjarnevndin bżtti seg undir višgeršini av uppskotinum ķ ein meiriluta og ein minniluta. Meirilutin metti mįliš vera ógvuliga prinsipielt og višbrekiš, og męlti tķ frį at samtykkja uppskotiš; men heitti samstundis į landsstżrismannin um at leggja mįliš fram aftur ķ komandi tingsetu, "tį nżggja Jaršarrįšiš hevur havt hųvi til at gera sķnar tilrįšingar". Meirilutin og minnilutin ķ fķggjarnevndini vóru į einum mįli um, at ein greišari oršing um framtķšar landbśnašin eigur at fyriliggja, įšrenn Fųroya Lųgting kann taka stųšu til mįliš. Landsstżrismašurin ķ vinnumįlum hevur tķ fyrireikaš mįliš og lagt taš fyri nżggja Jaršarrįšiš og vinnuna, t.e. Meginfelag Bśnašarmanna og Bóndafelag Fųroya, til višmerkingar.

Ķ višmerkingunum frį vinnuni veršur m.a. boriš fram, at limirnir ķ felųgunum ikki eru į einum mįli um, hvat eigur at verša tikiš viš ķ einum tķlķkum tilmęli. Tó tykist semja vera um, at m.a hesi višurskifti eiga at verša višgjųrd ķ einum ašaloršaskifti, nevniliga:

Landsstżrismašurin ķ landbśnašarmįlum hevur tikiš višmerkingarnar frį vinnuni til eftirtektar og gjųrt av at leggja "Śrdrag śr landbśnašarįlitinum frį 1997" saman viš ķ hesum tilmęli.

Višmerkjast skal, at hetta tilmęli frį landsstżrismanninum bert umfatar landsjųršina, t.v.s. almennu jųršina, sum viš lógarįsettum ręttindum og skyldum er latin festarum at umsita. Góš helvt av jųršini ķ Fųroyum er landsjųrš. Landsjųršin er skipaš ķ eindir, og gjųgnum tķširnar er stųddin į hesum eindum nęrum óbroytt. Ognarjųršin er harafturķmóti ķ stóran mun bżtt sundur ķ smęrri eindir, orsakaš av arvi og frįsųlu. Ognarjųršin er tķ so mikiš sundurbżtt, at sęš burtur frį nųkrum fįum, stórum óšalsgųršum, eru taš bert festigaršarnir, iš eru nóg stórir til at geva grundarlag fyri einari hampuligari inntųku.  

 

Lógargrundarlagiš hjį landbśnašinum

Endamįl viš landsjųršini sbrt. galdandi lóggįvu:

Einki ķtųkiligt endamįl er oršaš fyri ognarjųršina; men fyri landsjųršina, sum er at rokna sum ųll almenn jųrš, iš ikki veršur fyrisitin av ųšrum almennum stovni enn Jaršarrįšnum, herundir kommunum, er endamįliš ķ § 1 ķ lųgtingslóg nr. 59 frį 9. juni 1988 um landsjųrš lżst at vera: "at taš fyrisitingarliga skulu skapast mųguleikar fyri at menna framleišsluna av landsjųršini".

Henda endamįlsoršing merkir, at landsjųršin ķ mest mųguligan mun eigur at verša rikin sum vinnuligt jaršarbrśk, tķ ķ kunngerš nr. 122 frį 21.07.1992 um festi, sum hevur heimild ķ somu lóg, stendur, at festari hevur skyldu at framleiša av festinum mest mųguligt, sęš ķ mun til marknašarvišurskiftini, og hvat annars mį haldast at vera fķggjarliga rįšiligt.

Ķ § 10, stk. 1, ķ lógini um landsjųrš er įsett, at tį iš festi er leyst, skal Jaršarrįšiš fyrst av ųllum taka avgerš um, hvųrt taš framhaldandi skal vera sjįlvstųšugt brśk, ella um taš skal leggjast saman viš ųšrum festi. Ķ višmerkingunum til lógina stendur, at "fyri at hava mųguleika fyri at fįa almennu jųršina ķ hóskandi brśkseindir, er neyšugt at avmarka galdandi festiręttindi hjį lķvsarvingum, soleišis at samanlegging av festum kann fara fram, hvųrja ferš festi verša leys, uttan mun til um lķvsarvingar eru ella ikki".

Jaršarrįšiš:
Sambęrt nevndu lóg um landsjųrš er taš Jaršarrįšiš, sum tekur fyrisitingarligar avgeršir ķ festimįlum og umsitur almennu jųršina. Harumframt tekur Jaršarrįšiš stųšu til leigu og sųlu av almennari jųrš. Umframt at umsita Fųroya Jaršargrunn og višgera umsóknir um fķgging śr grunninum, umsitur rįšiš eisini studningsskipan, sum landsstżriš hevur lagt til rįšiš. Rįšnum er eisini heimilaš at selja landsjųrš til almenn endamįl og at gera av, hvųrt eitt festi skal uppihaldast sum sjįlvstųšugt festi, hvųr skal taka viš leysum festi, sundurbżti av festum og leigu av lendi. Jaršarrįšiš virkar eftir kunngerš nr. 164 frį 26.08.1993 um reglur fyri Jaršarrįšiš.

Įšrenn lógin um landsjųrš frį 1988 varš sett ķ gildi, var fyrisiting Jaršarrįšsins įsett ķ Lov om Jordbrugets Fremme frį 1937. Lógin frį 1937 hevši m.a. til endamįls at gera umsitingarligu mannagongdirnar smidligari, enn tęr hųvdu veriš frammanundan. Settar vóršu tį 10 landbśnašarnevndir runt landiš, iš hųvdu sum uppgįvu at rįšgeva Jaršarrįšnum og taka stųšu ķ smęrri mįlum. Landbśnašarnevndirnar skuldu tryggja, at avgeršir vóru grundašar į kunnleika og višurskifti į stašnum. Tey fyrstu mongu įrini eftir 1937 virkašu landbśnašarnevndirnar eftir ętlan; men viš lųgtingslóg nr. 28 frį 24. aprķl 1957 vóršu tęr tiknar av, og ķstašin fekk Jaršarrįšiš heimild til, fyri Jaršargrunsins rokning, at seta įlitismenn runt landiš. Hesir virkašu fram til įttatiįrini, men vóršu avtiknir viš lógini um landsjųrš frį 1988. Sambęrt seinastu broyting ķ lógini um landsjųrš frį aprķl 1999, er nżtt Jaršarrįš sett, sum er mannaš viš limum, iš hava śtbśgving og hollan, fakligan fųrleika innan bśskap, lųgfrųši, landbśnaš og kunnleika til vinnuligt virksemi sum heild.  

Jaršargrunnurin:
Jaršargrunnurin, iš er at meta sum ein bśnašarbanki, er stašfestur viš Lov om Jordbrugets Fremme nr. 174 frį 24. mai 1937. Henda lóg įsetir m.a., at Jaršarrįšiš fyrisitur grunnin. Eisini er įsett, at festarar, ognarmenn og trašarmenn kunnu sųkja lįn śr grunninum. Umsųkjari skal lśka įvķsar treytir fyri at fįa lįn śr grunninum, m.a. skal viškomandi: "ikke selv ved egne Midler vęre i stand til at gennemfųre det påtęnkte" og "godtgųre at vęre Ejer af de fornųdne Midler, naar Laan ydes, at drive det paagęldende Landbrug paa forsvarlig Maade."

Um lįnsupphęddina fyri landbśnašarlįn (tį lęnt veršur móti vešhaldi ķ ogn lįntakarans) stendur m.a. ķ § 46: "Laanets Stųrrelse fastsęttes af Landbrugsraadet og maa i Almindelighed ikke udgųre mere end 60%, og aldrig overstige 80% af den Laanevęrdi, hvortil det paagęldende Brug ansęttes, naar alle af Landbrugsraadet kręvede Arbejder er udfųrt, efter Fradrag af eventuelle Forprioriteter og Grundbyrders kapitaliserede Vęrdi. Til Jordforbedring og Opdyrkning af raa Jord kan Laan dog gives indtil 90% af Jordens Vęrdiforųgelse. For Jordfondens Ejendomme fastsęttes alle Laan i Forhold til Vęrdiforųgelsen…. Udbetaling sker, naar det paagęldende Arbejde er godkendt. Til Jordforbedring og Opdyrkning af raa Jord udbetales Laan dog kun en gang aarligt…".

Lógargrundarlagiš undir Jaršargrunninum er ongantķš endurskošaš ķ sķni heild ella broytt munandi sķšan 1937, tį Lov om Jordbrugets Fremme varš sett ķ gildi. Bert smįvegis broytingar eru gjųrdar, tį onkur beinleišis tųrvur hevur veriš į tķ. Lógin hevur tķ framvegis įsetingar, sum ķ dag tykjast meiningsleysar t.d. "Gebyret for saadan Protokollation er 2 kr. " (§ 29, 3. petti) og "..ikke have en aarlig Indtęgt over 3.000 kr." (§ 53, 1. petti).

Lįns- og stušulsheimildirnar ķ Lov om Jordbrugets Fremme snśšu seg upprunaliga fyrst og fremst um lįn til trašarbrśk, at velta upp śr nżggjum og til bygningar į almennari jųrš. Taš er ikki fyrr enn ķ 60-įrunum, at heimilaš veršur Jaršarrįšnum at veita lįn śr Jaršargrunninum til hųsnarhald, mjólkarsųlur, mjólkarvirkir, og seinni eisini til slįtur- og ullavirkir.

Festikonto:
Ķ § 15 ķ bekendtgųrelse nr. 120 af 22.03.1938 Reglement for Landbrugsraadet, nedsat i Henhold til Lov for Fęrųerne om Jordbrugets Fremme nr. 174 frį 24. mai 1937, sum seinast broytt viš kunngerš nr. 164 frį 26.08.93 um reglur fyri Jaršarrįšiš, veršur sagt:

"For hver Fęstegaard og andet Jordbrug fųres en Konto over de belųb, der indgaar i Jordfonden for Salg, Leje, Renter, Afdrag m.v. fra vedkommende Ejendom samt for Fęstegaardes vedkommende over de Ydelser, der tilflyder disse fra Jordfonden".

Ķ praksis veršur innkomin peningur fyri sųlu av jųrš, og fyri įvķsar stųrri leigusįttmįlar, grótbrot, smoltstųšir o.t., bókašur į festikonto hjį tķ einstaka. Leigugjald fyri festini og fyri vanligar trašir veršur ikki bókaš į festikonto, men fer beinleišis ķ grunnin.

Grundhugsanin viš festikontoskipanini er, at tį tiltųk verša framd, ella onnur inntriv gjųrd mótvegis festinum, sum hava viš sęr, at festiš minkar ķ virši, mį hetta uppvigast viš peningi (kompensatión), so viršiš į festinum veršur taš sama, sum įšrenn tiltakiš varš framt.

Śtgjaldsreglurnar av festikonto eru įsettar ķ kunngerš nr. 164 frį 26.08.1993 um reglur fyri Jaršarrįšiš. Ķ § 5 ķ hesi reglugerš er įsett:

"Peningur fyri sųlu av jųrš v.m. veršur goldin ķ Jaršargrunnin og har bókašur į konto fyri hvųrt festi sęr.

Stk. 2. Jaršarrįšiš kann veita fķggjarligan stušul til ķlųgur į festinum viš peningi av festikonto.

Stk. 3. Umsóknir um fķggjarligan stušul av festikonto verša višgjųrdar av rįšnum eftir somu reglum, sum umsóknir um lįn".

Oršini "til ķlųgur į festinum" merkja, at peningur į festikonto bert kann nżtast til ķlųgur ķ fastognirnar į festinum t.e. eitt nś į sethśs, hjallar, fjós, maskinhśs, neyst, seyšahśs, vegir og til velting v.m. Harafturķmóti kann peningur į festikonto ikki nżtast til rakstur, eitt nś lųnir, leysarakstrarlutir, so sum traktorar v.m.

Festikontoirnar eru 321 ķ tali, og upphęddinar, sum standa į teimum, eru ymiskar, frį nęrum ongum peningi upp til 6,5 mió kr. Festikontoirnar hava viš sęr, at mųguleikarnir hjį festarum at gera ķlųgur į festinum og reka vinnuligt virksemi sum śtgangsstųši kann vera ręttiliga ymiskt.

Festiskipanin - ręttindir og skyldur:
Sambęrt kunngerš nr. 122 frį 21. juli 1992 um festi er įsett, at tann, sum kann taka viš festi, skal hava eitt minstamark av jaršarbrśkskunnleika. Viškomandi skal m.a. hava arbeitt ķ minsta lagi 2 įr į tveimum ymiskum gųršum og hava veriš minst eitt hįlvt įr į landbśnašarskśla ella tķlķkum skśla, sum Jaršarrįšiš hevur góškent.

Tann, sum situr viš landsjųršini, hevur įvķs ręttindi og įvķsar skyldur. Ręttindi hjį festara eru lżst ķ § 12, stk. 5: "Festarin hevur rętt til at nżta festiš viš lunnindum, iš hoyra tķ til, į ein slķkan hįtt, sum samsvarar stk. 1 (eitt vęl umsitiš jaršarbrśk). Hann hevur veiširęttindi av festinum, rętt til at fiska ķ įum og vųtnum. Hann hevur torvskuršar- og kolanįmsrętt til egna nżtslu. Mešan hann situr viš festinum, hevur hann rętt til at leiga ųšrum stykki at velta ķ til hśsbrśk, veiširęttindi, herundir fuglabjųrg og uršar, og fiskiręttindi, tó ķ mesta lagi fyri 5 įr ķ senn. Hann hevur eisini rętt til at selja grót, eyr, sand og tara o.t. viš loyvi Jaršarrįšsins. Rįšiš įsetir eisini sųlutreytirnar".

Festari hevur hesar skyldur: bśstašar- og framleišsluskyldu, skyldu at gjalda festileigu og at halda innstųšuna, at rųkja krķatśrini og bygningarnar, og - ķ teimum fųrum, har lįn er veitt śr Jaršargrunninum - at halda afturgjaldstreytirnar. Um skyldurnar ikki verša hildnar, skal Jaršarrįšiš taka stųšu festarans til višgeršar og įleggja festaranum at fįa višurskiftini ķ ręttlag. Veršur įheitanin ikki fylgd, hevur Jaršarrįšiš rętt til at siga festiš upp. 

Stevnumiš

Landbśnašurin eigur - sum vinnugrein - at vera fjųltįttašur, buršardyggur og so vķtt gjųrligt kappingarfųrur. Landbśnašurin skal eisini vera mentanarberari og elva til livandi śtoyggjar og varšveitslu av nįttśruni, og lagast til krųv brśkarans um matdygd og -tryggleika, umhvųrvisvernd, djóraheilsu og vęlferšina hjį hśsdjórum.

Viš atliti at hesi fjųltįttan skulu setast ķ verk greišari fyrisitingarligar mannagongdir, herundir vinnufremjandi tiltųk, iš hava til endamįls at menna landbśnašarvinnuna. Endamįliš viš landsjųršini er, at jųršin - viš viršing fyri omanfyrinevndu fjųltįttan - veršur rikin sum vinnuligt jaršarbrśk. Taš vil siga:

Sum taš sęst į omanfyrinevnda stevnumiši, hevur landbśnašurin ein "multifunktionellan" leiklut av tżdningi fyri vęlferšina, umhvųrviš og trivnašin ķ fųroyska samfelagnum. Mįlsetningurin fyri framtķšina hjį landbśnašinum veršur at eggja til, at vinnan kann verša sjįlvberandi og sum frįlķšur skapa avkast. Hetta er fyrsta fortreytin fyri, at vinnan kann gerast bśskaparliga stabil. Skal landbśnašarvinnan skapa framburš ķ samfelagnum, mį hon vera innovativ, hava dagfųrda vitan og fjųltįttaš samskifti. Samstundis mį hon liva upp til tey krųv, samfelagiš setir henni og - viš viršing fyri settum stevnumišum - skal landbśnašarvinnan, so vķtt gjųrligt sjįlv skipa fyri sķnum višurskiftum.

Vinnuliga nżtslan av landsjųršini:
Tjak hevur veriš um, hvųrt taš er rętt, at landiš er so stórur jaršareigari, ella um landsjųršin įtti at veriš į privatum hondum. Eisini hevur veriš fųrt fram, at um jųršin varš privatiseraš, hevši hon veršiš umsitin betri.

Summi halda, at rętturin ķ galdandi lóggįvu til at "arva" landsjųrš ķ įvķsum fųrum foršar fyri, at jųršin fer til teirra, sum hųvdu fingiš mest burtur śr henni. Landsjųršin er stórt sęš afturlatin fyri ųllum uttan teimum gott og vęl fżrahundraš fólkunum, sum nś einaferš sita viš jųršini. Sum nevnt frammanfyri, er góš helvt av jųršini landsjųrš. Landsjųršin er skipaš ķ eindir, og gjųgnum tķširnar er stųddin į hesum eindum nęrum óbroytt. Viš ųšrum oršum er stųddin į festunum ikki lagaš eftir, hvat er bśskaparliga hóskandi, tķ eingin bśskaparlig eggjan tykist at hava veriš til at fremja slķka tillaging.

Uttan mun til hvųrja stųšu tey ymisku hava til landsjųršina, ella um mett veršur, at taš at umsita landsjųrš er ein framķhjįręttur ella ikki, so er torfųrt hjį festara at sammeta seg viš onnur vinnurekandi, tķ teir eiga ikki framleišslutólini og eru soleišis eisini ķ eini ašrari stųšu višvķkjandi skattligum avskrivingum o.ų., enn vanlig vinnurekandi eru.

Ķ vinnuligum hųpi er taš greitt, at gagnnżtsla og rųkt av jųršini ķ Fųroyum ikki kann hugsast, uttan so, at avkastiš av jaršarbrśkinum er so mikiš stórt, at tey fólk, iš velja sęr hesa vinnu, fįa eina sįmiliga inntųku burturśr. Landbśnašarframleišsla ķ Fųroyum byggir į taš, sum kann vaksa ķ Fųroyum. Framleišslugrundarlagiš er viš ųšrum oršum fųroyska lendiš og vešurlagiš.

Landbśnašarframleišslan ķ Fųroyum er serstakliga: mjólk, neytakjųt og seyškjųt, harafturat eplir, grųnmeti og flogfenašur. Av hesi framleišslu er taš serliga mjólk og ķ minni mun neyta- og seyšakjųt, sum er vinnuligt, t.v.s. kemur ķ skipaša sųlu. Samlaša nųgdin av mjólk var ķ undanfarna įri 6,6 mió. litrar. Seyšakjųtsframleišslan veršur mett til uml. 800 tons, men sambęrt studningsskipanini fyri seyšakjųt eru uml. 120 tons farin ķ skipaša sųlu.

Av eplum verša seld nųkur tons, men nógv epli verša velt til egna nżtslu.
Ein leyslig meting er gjųrd av framleišsluviršinum ķ fųroyska landbśnašinum (1994-tųl).  

Sambęrt hesi meting var framleišsluvirši av
seyšakjųti: 36.193.000,-kr.
mjólk: 29.393.000,-kr.
neytakjųti: 2.476.000,-kr.
epli, gįsum o.a.: 7.206.000,-kr.

Neyvar upplżsingar um inntųkur festaranna eru ikki tųkar; men sbrt. upplżsingum frį mjólkneytahaldi, saman viš seyšahaldi, veršur rakstrarśrslitiš, t.v.s. lųn til bóndan sjįlvan, mett at liggja millum kr. 150.000 og kr. 300.000, ķ fįum fųrum er taš hęgri, ofta lęgri.

Fyritreytirnar hjį festarum fyri vinnuligari nżtslu av landsjųršini eru ymiskar, tķ bęši markatal og lendisumstųšur hava tżdning fyri, ķ hvųnn mun vinnuligt virksemi letur seg gera.

Giviš er, at umstųšurnar fyri stųrst mųguligari viršisųking verša skaptar, tį jųršin veršur umsitin, so hon bśskaparliga kastar sum mest av sęr. Hetta merkir ikki, at festarar, hvųr ķ sķnum lagi, mišvķst og fyri ein og hvųnn prķs skulu ųkja framleišsluna. Įseyšatališ og reguleringar ķ hagalógini seta sķnar natśrligu avmarkingar fyri ovurframleišslu. Alt eftir stųdd, hųgleika og alternativum vinnumųguleikum, sum t.d. vistfrųšiligari framleišslu o.a., veršur taš upp til tann einstaka (ķ samrįš viš Jaršarrįšiš) at leggja langtķšarętlanir fyri festiš.

Ķlųgur ķ fjós, neyt o.a. verša ikki stųrri, enn framleišslan og marknašurin kunnu bera. Ķlųgur skulu ikki gerast viš rakstrarstudningi sum grundarlag, tķ śrslitiš veršur stųrri framleišsla, enn marknašurin vil keypa.

Serligur dentur veršur lagdur į at fylgja įsetingunum ķ galdandi lóggįvu. Taš vil siga, at ķ teimum fųrum, har stašfest veršur, at festari ikki heldur skyldur sķnar višvķkjandi gagnnżtslu og rųkt av jųršini, krķatśrum, bygningum, lįnunum śr Jaršargrunninum, skal Jaršarrįšiš taka stųšu festarans til višgeršar og įleggja festaranum at fįa višurskiftini ķ ręttlag. Veršur įheitanin ikki fylgd, fęr taš avleišingar fyri viškomandi festara.

Samanumtikiš merkir hetta, at festari, sum rųkir sķnar skyldur og ķ verki vķsir dugnaskap, fęr mųguleika til - ķ stųrri mun enn higartil - at ųkja um vinnuligu nżtsluna av festinum. Hinvegin fęr taš avleišingar fyri framķhjįrętt festarans, tį misrųkt og skyldur mótvegis Jaršargrunninum ikki verša hildnar.

Vinnuligu karmarnir eiga at verša stųšugt rašfestir, soleišis at vinnan fęr rśm, ręsur og friš at virka eftir greišum og nęrri įsettum treytum. Viš stųši ķ galdandi lóggįvu fer Vinnumįlastżriš at miša ķmóti at byggja eina fyrisiting upp, sum er vęl samskipaš og gera greišar og vęllżstar mannagongdir, so fyrisitingin kann virka į hųgum tęnastu- og vitanarstigi.

Karmar

Uppgįvan hjį Vinnumįlastżrinum er at tryggja, at landbśnašurin hevur góšar karmar at virka undir. Karmarnir hjį landbśnašinum eru galdandi landbśnašarlóggįva og tilhoyrandi kunngeršir. Fyrisitingin og fremjingin av įsetingunum ķ nevndu lóggįvu eru viš lóg lųgd til Jaršarrįšiš, sum nś hevur neyšuga, fakliga fųrleikan at śtinna hesa uppgįvu.

Partar av landbśnašarlóggįvuni eru, sum taš sęst frammanfyri, av eldri uppruna. Tųrvur tykist vera į at śtbyggja ambošini ķ verandi lóggįvu, taš vil siga at fįa til vega greišar reglur og mannagongdir fyri fremjing av lógarinnar įsetingum. Hetta tķ at nógv bendir į, at soleišis sum lógin higartil hevur veriš umsitin, hevur ov lķtil dentur veriš lagdur į at brśka tey amboš, sum eru tųk ķ galdandi lóggįvu – her veršur serliga hugsaš um, at taš ikki hevur fingiš avleišingar, tį t.d. jųršin er fallin ķ órųkt. Vantandi handhevjanin av lógarinnar įsetingum kann partvķst tilskrivast, at eingin politikkur hevur veriš fyri landbśnašin, og eisini at eingi krųv hava veriš sett til jaršarfyrisitingina. Jaršarfyrisitingin hevur lķka til 1995 veriš politiskt sett, taš vil siga at krųvini til Jaršarrįšiš einamest hava snśš seg um at hava eina breiša politiska umbošan ķ rįšnum, og ikki at hava professionella fyrisiting av landsjųršini.

Stašfest er, at ov lķtil dentur hevur veriš lagdur į at menna landbśnašin. Skuldarbyršan hjį festibóndum er eitt tekin um, at endamįliš viš landsjųršini ikki er rokkiš. Ov stórar ķlųgur eru gjųrdar ķ fjós, neyt v.m.

Skuldin til Jaršargrunnin var pr. 31. des. 1999 156 mió. kr., harav fallin gjųld pr. 1. des. 1999 vóru 20 mió. kr. Av teirri samlašu skuldini til Jaršargrunnin eru 38 mió. kr. ella 24% lįn hjį ognarmonnum ella privatum fyritųkum (MBM o.ų.), restin er lįn til festarar og felagshagar, sum eisini kunnu vera ognarhagar. Samlaša skuldin hjį festibóndum til Jaršargrunnin er d.d. góšar 98 mió. kr. Nógv stųrsta śtlįniš er til fjós, har restskuldin pr. 31. des. 1999 var 86 mió. kr. Restskuldin av seyšahśslįnum var 4.8 mió. kr. og av maskinlįnum 4.7 mió. kr.

Stóri vųksturin ķ śtlįnsvirksemi Jaršargrunsins byrjaši fyri uml. 25 įrum sķšan. Politiska mįliš ķ sjeytiįrunum var at gerast sjįlvforsżnandi viš drekkimjųlk og vóru tķ nżggj fjós bygd viš tķ fyri eyga at ųkja framleišsluna av drekkimjólk. Tį móttųku- og sųlukerviš ikki var nųktandi ella lagaš til ųktu mjólkarmongdina, tóku bóndur seg saman at stovna L/F Mjólkavirkiš Bśnašarmanna tann 1. aprķl 1980. Mjólkarmongdin, sum tį kom ķ skipaša sųlu, var nišanfyri 2 mió. litrar – ķ 1999 var hon 6.6 mió. litrar.

Mjólkarstudningurin, sum varš jįttašur um lųgtingsfķggjarlógina, vaks mestsum į hvųrjum įri og kom tann beinleišis mjólkarstudningurin seinast ķ 80-įrunum upp į kr. 1,63 fyri liturin.

Tį samfelagsbakkastiš kom nųkur įr seinni, varš studningurin eftir einum įri settur nišur ķ kr. 0,90.

Hesin inntųkumissur var ein orsųkin til, at alt fleiri bóndur ikki kundu svara sķnar skyldur til Jaršargrunnin.

Samanbera vit landbśnašin og alivinnuna, er stórur munur į framleišsluviršinum og viršisųkingini hjį hesum vinnum. Men ķ nęrum ųllum ųšrum višurskiftum hava hesar vinnur felags eyškenni. Grundarlagiš hjį hesum vinnum er jųršin og firširnir, sum er at meta sum "ogn" hjį tķ almenna. Lóggįva į ųkinum įsetir ręttindi og skyldur hjį tķ vinnurekandi. Festari og alari fįa viš įvikavist festibręvi og aliloyvi undir įvķsum treytum formelt loyvisbręv frį fyrisitingarmyndugleikanum. Hesar vinnur skulu ķ virksemi sķnum gagnnżta nįttśrutilfeingiš į skynsamasta hįtt, og skulu atlit takast til varšveitslu av nįttśru, umhvųrvi, djóraheilsu, matdygd og –tryggleika.

Landbśnašarvinnan hevur ķ dag nakrar av teimum somu trupulleikunum at dragast viš, sum alivinnan hevši mišskeišis ķ 80-unum, tį kapitalgrundarlagiš hjį vinnuni var ov veikt, og tališ av virkjum - vegna hśsagang - minkaši munandi.

Einstųku festini eru ķ fleiri fųrum smį og kapitalveik. Ov lķtiš er gjųrt burtur śr at gagnnżta royndir śr ųšrum londum, og lķtiš og einki granskingarvirksemi er fariš fram ķ landbśnašarvinnuni. Stųša veršur ikki her tikin til, um 399 festir er ov nógv ella ikki; men taš er ein sannroynd, at fleiri festarar hava ikki megnaš at hildiš skyldur sķnar, hvųrki tį talan er um gagnnżtslu, rųkt av jųršini ella skyldurnar mótvegis Jaršargrunninum.

Skuldarbyršan hjį festibóndum er at meta sum ein tann stųrsti trupulleikin hjį vinnuni, og samstundis ein verulig foršing fyri at nįa setta endamįlinum viš landsjųršini, nevniliga, at taš fyrisitingarliga skulu skapast mųguleikar fyri at menna framleišsluna av landsjųršini.

Tķ metir Vinnumįlastżriš taš vera av įtrokandi tżdningi at fįa greitt henda part, t.v.s. skuldina til Jaršargrunnin, skjótast til ber og samstundis fįa trygd fyri, at stųšan ikki endurtekur seg. Vinnumįlastżriš hevur tķ ķ samrįš viš nżggja Jaršarrįšiš gjųrt uppskot um reglur fyri, hvussu eftirgeving av skuld til Jaršargrunnin kann fara fram. Eftir umsókn kann festari fįa skuld, ella part av skuld, til Jaršargrunnin eftirgivna sbrt. hesum reglum:

Hagtųl og ašrar sundurgreiningar

Til tess at fįa loyst skuldarbyršuna og samstundis betra karmarnar hjį landbśnašarvinnuni veršur neyšugt at fįa til vega grundleggjandi skjalatilfar og hagtalsśtgreiningar, iš lżsa m.a.:

Mišaš veršur móti at fįa neyvar hagtalsśtgreiningar innan ųll fyri landbśnašarvinnuna viškomandi ųki, so at vinnan fęr karmar at virka undir, sum standa mįt viš onnur samfelųg. Hetta stušlar eisini upp undir einari professionellari jaršarfyrisiting, sum kann medvirka til, at vinnan og arbeišsmegin kunnu trķvast og landbśnašurin mennast og fylgja settum stevnumišum.

 

Samandrįttur og tilmęli landsstżrismansins

Sum nevnt frammanfyri er hetta tilmęli frį landsstżrismanninum ikki at meta sum ein endaligur politikkur fyri framtķšina hjį landbśnašinum. Hetta tilmęli er hinvegin ętlaš sum ein stevnuskrį fyri framtķšina, sum, saman viš nišurstųšunum frį oršaskiftinum ķ Lųgtinginum, veršur at brśka sum grundarlag ķ arbeišinum framyvir at orša ein landbśnašarpolitikk.

Sambęrt lógargrundarlagnum fyri landbśnašin, iš er lżst frammanfyri, er endamįliš viš landsjųršini, at hon ķ mest mųguligan mun skal verša rikin sum vinnuligt jaršarbrśk, og hevur festari ķ hesum sambandi skyldu til at leggja tilręttis framleišsluna ķ mun til marknašarvišurskiftini, og hvat mį haldast at vera fķggjarliga rįšiligt.

Fyrisitingin av landsjųršini er viš lóg lųgd til Jaršarrįšiš. Taš vil siga, at Jaršarrįšiš skal fremja śtinningina av įsetingunum ķ galdandi lóggįvu og hava eftirlit viš, at hesar verša fylgdar. Sambęrt seinastu broyting frį 1999 ķ lógini um landsjųrš frį 1988, er Jaršarrįšiš nś mannaš viš limum, iš hava fakligan fųrleika innan lųgfrųši, bśskap, landbśnaš og ašra vinnu. Viš ųšrum oršum eru umstųšur nś fyri at seta ķ verk eina professionella fyrisiting av landsjųršini, herundir at fįa til vega neyvari stżringsamboš til at fremja endamįliš viš lógini, taš vil siga: "at taš fyrisitingarliga skulu skapast mųguleikar fyri at menna framleišsluna av landsjųršini" og įsetingina ķ lógini um at "festari m.a. hevur bśstašarskyldu og skyldu at framleiša av festinum mest mųguligt sęš ķ mun til marknašarvišurskiftini, og hvat annars mį haldast at vera fķggjarliga rįšiligt".

Av tķ at eingin samanhangandi politikkur nakrantķš er oršašur fyri landbśnašin, er ilt at meta um góšskuna av jaršarfyrisitingini higartil, tķ einki ķtųkiligt er at meta hana śtfrį. Vķst er į frammanfyri, at amboš eru ķ galdandi lóggįvu at stżra eftir. Įšrenn - ella um - ķtųkilig stig verša tikin til mųguligan broyttan bygnaš ķ landbśnašinum og harav fylgjandi broytingum ķ galdandi lóggįvu, er neyšugt at hava greišar ętlanir fyri landbśnašin, sum verša at stašfesta ķ einum ķtųkiligum landbśnašarpolitikki.

Uppgįvan hjį Vinnumįlastżrinum er at sķggja til, at vinnan hevur góšar karmar at virka undir.

Hóast partar av landbśnašarlóggįvuni eru av eldri uppruna, so eru neyšugu stżringsambošini til frama fyri vinnuligari nżtslu av landsjųršini tųk ķ galdandi lóggįvu, og verša hesi at nżta, til annaš veršur sett ķstašin, t.v.s. tį ķtųkiligi landbśnašarpolitikkurin, viš haravfylgjandi uppskoti til broytingar ķ galdandi lóggįvu, er oršašur. Ętlanin er tķ ikki ķ fyrstu atlųgu at broyta verandi lógarkarmar; men heldur at fįa trygd fyri, at įsetingarnar ķ galdandi lóggįvu verša fylgdar.

Viš stųši ķ galdandi lóggįvu fer Vinnumįlastżriš at miša ķmóti at:

Mett veršur, at taš į umleiš 150 festum kunnu vera mųguleikar og umstųšur fyri vinnuligum landbśnašarvirksemi burturav. Fyri hinar festarnar skulu betri umstųšur skapast fyri at fįa eina mųguliga hjįvinnu viš sķšuna av landbśnašarvųruframleišsluni.

Ętlanirnar fyri framtķšar landbśnašin snśgva seg ķ hųvušsheitum um at tįtta ķ śtinningina av įsetingunum ķ galdandi lóggįvu, og viš heimild ķ hesi lóggįvu at seta ķ verk greišar fyrisitingarligar mannagongdir, so trygd fęst fyri, at endamįliš ķ galdandi lóg veršur rokkiš.

Jųršin skal, har taš ber til, nżtast til vinnuligt endamįl, og fęr taš tķ avleišingar fyri framķhjįrętt festarans, tį misrųkt og skyldur mótvegis Jaršargrunninum ikki verša hildnar.

Męlt veršur Lųgtinginum til at taka undir viš ętlanunum fyri framtķšar landbśnašin og setta stevnumišiš. Taš er, at landbśnašurin - sum vinnugrein - skal vera fjųltįttašur, buršardyggur og so vķtt gjųrligt kappingarfųrur. Landbśnašurin skal eisini elva til livandi śtoyggjar og varšveitslu av nįttśruni, og lagast til krųv brśkarans um matdygd og -tryggleika, umhvųrvisvernd, djóraheilsu og vęlferšina hjį hśsdjórum.

Viš atliti at hesi fjųltįttan skulu setast ķ verk greišari fyrisitingarligar mannagongdir, herundir vinnufremjandi tiltųk, iš hava til endamįls at menna landbśnašarvinnuna. Endamįliš viš landsjųršini er, at jųršin - viš viršing fyri omanfyrinevndu fjųltįttan - veršur rikin sum vinnuligt jaršarbrśk.

Eftir tilmęli frį landbśnašarvinnuni veršur eisini heitt į Fųroya Lųgting um at skifta orš um hjįlagda śrdrag śr landbśnašarįlitinum frį 1997, har męlt veršur til, annašhvųrt at selja jųršina til teirra, iš vilja brśka hana sum landbśnašarjųrš, ella at styrkja Jaršarrįšiš (og mųguliga skipa taš sum eitt felag), soleišis at taš hevur veruliga įvirkan į nżtsluna av landsjųršini.  

*****

Į tingfundi hósdagin 4. mai 2000 var ašaloršaskifti um frįgreišingina. Mįliš avgreitt.