Frįgreišing um fķggjarpolitikk ķ 2001 og frameftir


101-7  Frįgreišing sambęrt § 51, stk. 4, ķ tingskipanini um fķggjarpolitikk ķ 2001 og frameftir


Įr 2000, frķggjadagin 7. aprķl, legši , Karsten Hansen, landsstżrismašur, vegna landsstżriš fram soljóšandi

Frįgreišing
til
ašaloršaskiftis

Landsstżrismašurin ķ fķggjarmįlum leggur viš hesum fram upplegg um fķggjarpolitikk ķ 2001 og framyvir til tingsins višgerš.

Innihaldsyvirlit

 INNGANGUR *
BŚSKAPARPOLITIKKUR *

Bśskaparpolitisku mįlini *
Konjunkturjavnan *

FŲROYSKI BŚSKAPURIN *

Almenna skuldin *
Fyrivarni ķ fųroysku bśskaparstżringini *

BŚSKAPARSTŲŠAN OG ŚTLIT *

Višmerkingar til tilmęli Bśskaparrįšsins *
Bundin samansparing *

SKATTAPOLITISK TILTŲK *
VINNUSKATTAREFORMURIN *
LŲGUR 2001 *

Lųguśtreišslur landskassans *
Almenna lųguįvirkanin į virksemiš *
Lųgurnar bżttar landafrųšiliga *

RAKSTURIN *
FRAMTĶŠARVĘLFERŠARSAMFELAGIŠ *

Almanna og heilsuśtreišslur av teimum eldru *
Pensjónsinngjaldingin mį byrja sum skjótast *

ŚTGANGUR *

Fķggjarpolitikkur 2001 og tilmęli *

 

INNGANGUR

Ķ Hvķtubók1 veršur męlt til, at gjųrdar verša įbųtur į mannagongdina, sum er višvķkjandi fķggjarlógararbeišnum og fķggjarpolitikkinum. Męlt veršur til eitt oršaskifti um yvirskipaša fķggjarpolitikkin, įšrenn fķggjarlógaruppskotiš fyri nęsta įr veršur lagt til ręttis.

Ķblįsturin til hetta oršaskiftiš kemur sostatt śr Hvķtubók. Tilmęliš ķ Hvķtubók er tó meira umfatandi enn hetta oršaskiftiš.

Eitt av endamįlunum viš oršaskiftinum er at skapa stųrri gjųgnumskygni og meiri opinleika um fķggjarpolitikkin. Allir tinglimir fįa nś hųvi at koma viš sķni meining um, hvussu fķggjarpolitikkurin skal leggjast til ręttis, įšrenn arbeišiš viš fķggjarlógaruppskotiš 2001 er komiš ķ gongd. Karmarnir um fķggjarlógaruppskotiš eiga tķ ikki at koma óvart į nakran tį taš ķ heyst veršur lagt fyri lųgtingiš.

Umframt at koma viš tilmęlum um fķggjarpolitikkin nęsta įr veršur eisini vķst į langtķšar tiltųk.

Ķ sambandi viš oršaskiftiš veršur vķst til ymiskar frįgreišingar um bśskapargongdina og um fųroyskan bśskap sum heild. Vķst veršur til vįrfrįgreišingina 2000 hjį Bśskaparrįšnum, Det Rådgivende Udvalg vedrųrende Fęrųerne, december 1999, Caragata-įlitiš, bśskaparfrįgreišing Landsbankans 1999, Hvķtubók, fylgibind 1, fķggjarlógina 2000 og frįgreišingina til fķggjarlógaruppskotiš 2000.

Endamįliš er tó fram um alt eitt kjak um, hvųr fķggjarpolitikkur skal rekast nęsta įr, og um tey tiltųk, landsstżriš arbeišir viš į fķggjarpolitiska ųkinum.

 

 

 

BŚSKAPARPOLITIKKUR 2
Ķ dagligari talu eru nógv politikkslųg, sum vera roknaš sum bśskaparpolitikkur

Til eru nógv slųg av politikki, sum kunnu sigast at vera tżdningarmikil fyri bśskapargongdina, og sum ķ dagligari talu vera roknaš sum bśskaparpolitikkur. Hetta geldur t.d. vinnupolitikk, sosialpolitikk, skattapolitikk, vešhaldspolitikk, rentuskattapolitikk, bygdamenningarpolitikk, almennan ķlųgupolitikk o.s.fr. Men her er talan um politikkųki, sum hvųrt sęr ikki eru ętlaš at stżra allari bśskapargongdini. So ella so kunnu tó ųll, ella flestu av hesum politikkslųgum metast sum undirgreinir ķ fķggjar- ella pengapolitikki.

"Generellur bśskaparpolitikkur" er fķggjar- og pengapolitikkur tilsamans

Fķggjar- og pengapolitikkur tilsamans ganga ķ bśskaparfrųšini undir heitinum "generellur bśskaparpolitikkur". Fyri hini politikkslųgini omanfyri er talan um rašfestingar, bęši ķ hvųrjum politikkslagi sęr og tvųrtur um politikkslųgini, sum ķ longri įramįl skulu tryggja eina javna og stųšuga bśskapargongd.

Stjórnin hevur fķggjarpolitisku ambošini

Fķggjarpolitikkurin veršur rikin viš atgeršum, sum įvirka gjaldingar til taš almenna og frį tķ almenna, og umfata soleišis bęši broytingar į inntųkusķšuni hjį tķ almenna eins og į śtreišslusķšuni. Į inntųkusķšuni er t.d. talan um broytingar ķ stigum višvķkjandi skatti og avgjųldum, men broytingar į śtreišslusķšuni fata ķ hųvušsheitunum um veitingar og śtreišslur av almennari nżtslu og ķlųgur.

Endamįliš viš pengapolitikkinum er taš sama sum viš fķggjarpolitikkinum

Ķ fyrimyndarligum samanhangi er endamįliš viš pengapolitikkinum taš sama sum fyri fķggjarpolitikkin, tķ eisini her veršur roynt at rųkka makro-mįlstevnum, sum myndugleikarnir hava sett sęr fyri. Viš pengapolitikkinum veršur roynt at rųkka hesum mįlum viš at įvirka samfelagsgjaldfųriš, rentustigiš og sum heild, um taš skal vera lętt og bķligt ella trupult og dżrt at lįna pening.

Sentralbankin hevur pengapolitisku ambošini, men Fųroyar hava ongan sentralbanka

Ķ sųguligum samanhangi hevur henda skipan veriš viš til at stżra fķggjarpolitikkinum, m.a. at stjórnin (fķggjarmįlarįšharrin) hevur havt avmarkašar mųguleikar at fķggja hall ķ rķkiskassanum. Fųroyar hava ķ hesum višfangi veriš ķ serstųšu, tķ Fųroyar eru ein lķtil partur av danska gjaldoyraųkinum, og danski tjóšbankin er sentralbanki fyri alt gjaldoyraųkiš. Tjóšbankin hevur tķ ikki veriš beinleišis virkin ķ konjunkturstżringini ķ Fųroyum. Fųroyar hava tķ ongan sentralbanka havt at stżra pengapolitikkinum.

Seinastu įrini hevur dentur veriš lagdur į at styrkja tey fķggjarpolitisku ambošini

Liberaliseringar į altjóša fķggjarmarknašunum og stųrri felags gjaldoyraųki hava minkaš munandi um mųguleikarnar at brśka pengapolitisk amboš ķ einstųku londunum. Ķstašin veršur dentur lagdur į at styrkja tey fķggjarpolitisku ambošini og ymisk onnur śrveljandi bśskaparpolitisk amboš. Hetta er ikki nżtt fyri Fųroyar, iš sum sagt ongan sentralbanka hava. Ķ Fųroyum ger fķggjarpolitikkurin sostatt av alt.

Bśskaparpolitisku mįlini

Bśskaparpolitisku mįlini verša til fķggjarpolitisku mįlini

 

Bśskapar- ella fķggjarpolitisku mįlini eru

Sum longu nevnt omanfyri, so er taš fķggjar- og pengapolitikkur tilsamans, iš ganga undir heitinum "generellur bśskaparpolitikkur". Pengapolitikkurin hevur fingiš minni og minni tżdning, men dentur veršur lagdur į at styrkja fķggjarpolitikkin. Ķ Fųroyum hava vit so at siga bert fķggjarpolitikkin til at stżra bśskapargongdini. Bśskapar- ella fķggjarpolitisku mįlini eru:

  1. Bśskaparvųkstur – so stóran stutttķšar- og langtķšarbśskaparvųkstur sum gjųrligt.
  2. Innanhżsis javnvįg – her veršur serliga hugsaš um javnvįg į arbeišsmarknašinum, t.e., lķtiš og einki arbeišsloysi, og at yvireftirspurningur eftir arbeišskraft tekur seg ikki upp.
  3. Uttanhżsis javnvįg – meginreglan er her javnvįg į leypandi postum į gjaldsjavna.
  4. Lķtlan prķsvųkstur (inflatión).
  5. Sosial- og ųkispolitisk atlit, soleišis at ųllum veršur tryggjaš lut ķ viršinum og tęnastunum ķ samfelagnum.
Bśskaparpolitisku mįlini standa ķ andsųgn hvųrt viš annaš

Bśskaparpolitisku mįlini standa ķ andsųgn hvųrt viš annaš, og sannroynd er, at bśskaparpolitisku myndugleikarnir ķ at kalla ųllum londum dragast viš trupulleikar, sum standast av hesum mótstrķšandi mįlum. Trupulleikarnir sķggjast t.d. ķ tķ, at stórur bśskaparvųkstur og lķtiš arbeišsloysi ber ķ sęr inflatión og stųrri hall (ella minni avlop) į gjaldsjavnanum, og lķtil ella negativur bśskaparvųkstur ber ķ sęr arbeišsloysi, prķsfall og avlop į gjaldsjavnanum.

Hųvušsendamįliš er bśskaparvųkstur

Hųvušsendamįliš viš bśskaparpolitikkinum er tó so stórur og stųšugur bśskaparvųkstur sum gjųrligt leingi.

 

Konjunkturjavnan

…altķš verša tķšir viš hįkonjunkturi og tķšir viš lįgkonjunkturi…

Altķš fara at verša tķšir ķ Fųroyum sum ķ ųllum ųšrum londum viš hįkonjunkturum og tķšir viš lįgkonjunkturum. Altķš verša altjóša višurskifti, iš įvirka konjunkturarnar ķ einstųku londunum, sum londini ikki kunnu įvirka. Taš eru tó višurskifti, alt eftir hvųrji bśskaparpolitisk amboš eru til taks, sum tey einstųku londini kunnu įvirka, soleišis at konjunktursveiggini ikki gerast ov ógvislig.

…minni sveiggj ķ stutta tķš geva stųrri bśskaparvųkstur leingi…

Ķ langt įramįl fara vit altķš at hava ein bśskaparvųkstur, royndirnar vķsa tó, at jś ógvisligari bśskaparsveiggini eru ķ stutt įramįl, minni veršur bśskaparvųksturin ķ longri įramįl3. Jś ógvisligari ein hįkonjunkturur er, tess djśpari veršur eisini lįgkonjunktururin, iš aftanį kemur. Ein djśpur lįgkonjunkturur hevur bęši nógvar bśskaparligar og menniskjaligar avleišingar viš sęr.

…ein javnur og stųšugur bśskaparvųkstur gagnar ųllum samfelagnum.

Rįšgevandi nevndin um konjunkturjavnan.

Megna vit harafturķmóti at javna konjunkturarnir, fara vit ikki at merkja so nógv til sveiggini, og vit fįa ein javnan og stųšugan bśskaparvųkstur til gagns fyri alt samfelagiš.

"Um bśskapargongdin gerst javnari, kunnu vit vęnta at fįa meira burtur śr tilfeinginum, stųrri mišal nżtslu og stųrri mišal vęlferš um konjunkturarnar. Hetta kemst m.a. av fyrimununum av, at óvissan um framtķšin veršur minni, deils tķ at kostnašurin av at tillaga flotan og frįflytingin veršur minni. Ein konjunkturjavnandi bśskaparpolitikkur fer eisini at gera taš mųguligt, at fremja stųrri almennar lųgur ķ tķšum viš arbeišsloysi. Hetta fer vónandi at minka um almenna lųgukostnašin." 4

 

FŲROYSKI BŚSKAPURIN

Sereyškenni viš bśskapinum eru tżdningarmikil tį iš fķggjarpolitikkurin veršur lagdur til ręttis

Tį iš fķggjarpolitikkurin veršur lagdur til ręttis, er taš tżdningarmikiš at gera sęr greitt, hvųrji sereyškenni bśskapurin hevur og hvųrji višurskifti įvirka og eru tżdningarmikil fyri konjunkturgongdina. Lķvsgrundarlagiš ķ Fųroyum er lķka gott sum lķvsgrundarlagiš ķ flest ųllum framkomnum ķdnašarlondum. Fųroyski bśskapurin er tó ųšrvķsi samansettur og hevur nųkur heilt onnur sereyškenni, samanboriš viš framkomin ķdnašarlond. Ķ talvu 1 vera fųroyski og danski bśskapurin bornir saman. Danski bśskapurin umbošar ķ hesum sambandi bśskap ķ einum framkomnum ķdnašarlandi.

Talva 1: Danski bśskapurin og fųroyski bśskapurin bornir saman.

 

  Fųroyar Danmųrk
Vinnumynstur Einstreingjaš Fleirstreingja
Framleišsla Fiskivinna hųvušsvinna Ķdnašarframleišsla hųvušsvinna
Śtflutningskvota (śtflutn. ķ % av BTŚ) Umleiš 42% Umleiš 30%
Śtflutningur Fiskavųrur uml. 98% Ķdnašarvųrur
Innflutningur Ķdnašarvųrur Ķdnašarvųrur uml. 70-75%
Vinnur, iš kappast viš innflutning Fįar Nakrar
Innflutningskvota (innflutn. ķ % av BTŚ) Umleiš 38% Umleiš 28%
Heimamarknašur Lķtil Hevur ein įvķsan tżdning
Altjóša konjunkturar Lķtlan tżdning Stóran tżdning
Nattśruvišurskifti Stóran tżdning Lķtlan tżdning
Almenn skuld ķ % av BTŚ:

-1996

-1997

-1998

-1999

138,7

127,9

98,9

85,6

65,0

61,3

55,6

52,8

Kelda: Hagstovan, Landsbankin og Danmarks Statistik, Statistisk tiįrsoversigt 1999, sķša 132.

Fųroyski bśskapurin er einstreingjašur viš lķtlum heimamarknaši

Fųroyski bśskapurin er sermerktur viš einum einstreingjašum vinnumynstri, har fiskivinnan stendur fyri nógv tķ stórsta partinum av framleišsluni. Danmųrk hevur fjųlbroytta framleišslu av ķdnašarvųrum. Hetta er sereyškenni fyri framkomin ķdnašarlond. Tey framleiša vanliga fjųlbroytt śrval av hįtųkniligum vųrum og einki įvķst vųruslag, t.d. bilar, hvķtvųrur, el-vųrur og heilivįgur, er hųvušsframleišsla. Fųroyski heimamarknašurin er eisini lķtil, tķ eru fįar fųroyskar fyritųkur, iš framleiša vųrur, sum kappast viš innfluttar vųrur į heimamarknašinum.

Uttanlandshandilin sera tżdningarmikil fyri Fųroyar

Innflutnings- og śtflutningskvoturnar vķsa tżdningin av inn- og śtflutninginum fyri eitt land. Kvoturnar vķsa inn- og śtflutningin ķ prosentum av BTŚ. Fųroysku kvoturnar eru vęl stųrri enn tęr donsku. Taš merkir, at uttanlandshandilin er tżdningarmeiri fyri Fųroyar. Taš er vert at višmerkja, at ķ altjóša samanhangi er Danmųrk eitt lķtiš land viš stórum uttanlandshandli. Donsku kvoturnar eru tķ eisini stórar ķ altjóša samanhangi.

Ķdnašarlond flyta śt og inn ķdnašarvųrur

Ein annar tżdningarmikil munur millum Fųroyar og onnur framkomin ķdnašarlond er samansetingin av uttanlandshandlinum. Ķdnašarlondini flyta inn og śt ķdnašarvųrur, t.e. flyta inn og śt sama slag av vųrum. Tżskarar selja t.d. bilar, teldur og el-vųrur til Fraklands, Italia, Japan o.s.fr., men teir keypa eisini somu vųrur frį somu londum. Hetta sereyškennir ķdnašarlondini og veršur kallaš intra-handil.

Fųroyska handilsmynstriš best kent ķ menningarlondum

Ķ Fųroyum er myndin ųšrvķsi. Nógv tann stųrtsi parturin av śtflutningsvųrunum er óvišgjųrdar og lķtiš višgjųrdar fiskavųrur, men innflutningurin er ķdnašarvųrur. Hetta handilsmynstriš er vanligast ķ menningarlondunum. Nįttśruvišurskifti eru tķ tżdningarmikil fyri fųroyska bśskapin, men altjóša konjunkturarnir hava minni tżdning5. Taš er tķ, at eftirspurningurin eftir matvųrum veršur lķtiš įvirkašur av altjóša konjunkturunum. Ķ ķdnašarlondunum er taš ųvugt, har hava nattśruvišurskifti minni upp į seg, men altjóša konjunkturarnir eru tżdningarmiklir.

Almenna skuldin

Almenna skuldin er enn ov stór

Talva 1 vķsir, at almenna skuldin er minkaš nógv frį 1996 til 1999. Almenna skuldin er ķ hesum fųri bruttoskuldin hjį landskassanum og kommununum samanlųgd. Sjįlvt um almenna skuldin er minkaš nógv hesi įrini, so er hon enn alt ov stór6. Stevnumišiš hjį teimum 15 ES londunum er, at almenna skuldin skal vera um 60% av BTŚ.

Rįšgevandi nevndin męlir til at gjalda aftur bruttoskuldina ķ stutt įramįl…


…og at almenni sektorurin veršur betur konsoliderašur enn ķ Danmųrk.

"Rįšgevandi nevndin leggur dent į, at bśskaparpolitikkurin veršur lagdur soleišis til ręttis, at almenna skuldin eisini minkar skjótt komandi įrini. Tį ein partur av gjaldfųrinum hjį almenna sektorinum ikki er tųkur7, eigur mįliš at vera hęgri enn bert at minka nettoskuldina."

"Sųguliga hava stór sveiggj veriš ķ fiskiskapinum um konjunkturarnar. Taš hevur tķ heilt avgerandi tżdning, at almenni sektorurin er sera vęlkonsoliderašur. Saman viš ętlanunum um at gerast minni bundin at Danmųrk, eru grundgevingar fyri, at mįliš višvķkjandi skuldini eigur at vera hęgri enn t.d. ķ Danmųrk."8

Stųrtsti parturin av almennu skuldini er uttanlandsskuld

Ķ flestum ųšrum londum fķggjar taš almenna sķna lįntųku innlendis. Hetta er ikki so ķ Fųroyum, nógv tann stųrsti parturin av almennu skuldini ķ Fųroyum er uttanlandsskuld. Umframt at leggja byršar į landshśsarhaldiš, so fer stųrsti parturin av almennu rentugjaldingunum av landinum.

 

Fyrivarni ķ fųroysku bśskaparstżringini

Heilt serlig višurskifti ķ fųroysku bśskaparstżringini

Taš eru sostatt nųkur heilt serlig višurskifti, iš gera um seg, tį fųroyski fķggjarpolitikkurin skal leggjast til ręttis. Fyrilit skulu tķ takast fyri teimum mekanismum, iš gera um seg ķ fųroyska bśskapinum. Fiskaprķsirnir į heimsmarknašinum kunnu broytast nógv og brįdliga, samstundis sum fiskiskapurin kann vera svikaligur. Stóru avlopini seinastu įrini stava millum annaš frį hųgum fiskaprķsum og góšum fiskiskapi. At taš er torfųrt at spįa um inntųkurnar frį fiskivinnuni, er vęl lżst ķ seinastu bśskaparfrįgreišingini frį Bśskaparrįšnum9.

Bśskaparrįšiš um fiskaprķsirnar ķ 2000:

"Višvķkjandi fiskaprķsunum, so er metingin, at teir methųgu prķsirnir vęl kunnu halda sęr ķ 2000. Lųnargjaldingarnar ķ fiskiskapi kunnu tķskil hugsast at gerast eins stórar ķ 2000 og ķ 1999. At tęr gerast stųrri kann heldur ikki śtilokast. Myndin kann tó koppa į, um so er at prķsirnir kortini falla ella nųgdirnar minka."

Óvissa inntųkugrundarlagiš er nóg góš grundgeving fyri at reka ein varnan fķggjarpolitikk

Slķka forsųgn hoyra vit ongantķš um inntųkuna ķ einum framkomnum ķdnašarlandi. Marknašarśtlitini fyri t.d. bilar verša ongantķš so óviss. Taš er serliga galdandi fyri bśskapir sum tann fųroyska, at samfelagsbśskapurin byggir į so ótrygt inntųkugrundarlag. Hetta er nóg góš grundgeving fyri at reka ein varnan fķggjarpolitikk. Stórur partur av śrslitinum į fķggjarlógini kann tķ stava frį višurskiftum, iš vit ikki rįša yvir sjįlvi. Taš er tķ ikki vert at leypa framav, sjįlvt um landskassaavlopiš hevur veriš stórt ķ nųkur įr. Ein partur av avlopinum stavar eisini frį, at Fųroya Banki seinastu įrini hevur śtgoldiš óvanliga stórt vinningsbżti. Fķggingargrunnurin frį 1992, iš eigur mestsum allan partapeningin ķ P/F Fųroya Banka, er ogn landskassans. Vinningsbżti kemur sostatt umvegis Fķggingargrunnin ķ landskassan. Orsųkin til stóra vinningsbżti seinastu įrini er, at Fųroya Banki seinastu įrini hevur inntųkufųrt stórar upphęddir, iš įšur hava veriš settar av fyri tap av skuldarum. Roknaš veršur ikki viš lķka stórum inntųkufųringum framyvir, tį vinningsbżti aftur fer at svara til veruliga avlop bankans.

Stóra almenna skuldin krevur gott gjaldfųri…


…skuldin er tó ov stór.

Almenna skuldin var ovurstór ķ kreppuįrunum. Hon er minkaš nógv sķšani kreppuna, men er enn alt ov stór. Taš er tķ neyšugt, at landskassin ķ lųtuni hevur ógvuliga gott gjaldfųri at standa ķmóti viš. Ein afturgongd ķ bśskapinum mį undir ongum umstųšum elva til, at almennar śtreišslur verša fķggjašar viš almennari lįntųku.

"Sjįlvt um gjaldfųri landskassans er umleiš 20% av BTI, so er hetta ein stór skuld, tį hugsaš veršur um stóru sveiggini, iš sųguliga hava vķst seg ķ fųroyska bśskapinum."10

 

BŚSKAPARSTŲŠAN OG ŚTLIT

Ķ summum vinnum eru tekin um flųskuhįlsar

Bśskaparrįšiš sigur ķ seinastu frįgreišing sķni, at hóast afturgongd ķ lųnargjaldingunum ķ fiskivinnuni, og hóast minni fiskur kom upp į land, so helt bśskaparvųksturin samanlagt fram sętta įriš į raš. Arbeišsloysiš minkar framvegis, og ķ summum vinnum eru tekin um flųskuhįlsar11. Hetta sęst t.d. aftur ķ hśsaprķsunum, sum eru hękkašir nógv seinasta įriš.

Bśskaparrįšiš męlir til tiltųk um vųksturin heldur fram

Bśskaparrįšiš setur spurnartekin viš, um bśskapurin er mestur nś, og um taš nś fer at ganga afturį, ella ikki. Heldur bśskaparvųksturin fram, so męlir Bśskaparrįšiš til tiltųk longu tķšliga ķ vįr. Orsųkin er fram um alt trżstiš į arbeišsmarknašin. Landskassaavlopiš er stórt, gjaldsjavnaavlopiš tykist at verša óbroytt, og arbeišsloysiš er nęstan burtur. Hetta er sjįlvandi at fegnast um, men vandi er fyri, at flųskuhįlsar eru um at taka seg upp. Avleišingarnar kunnu verša lųnartrżst, meiri prķsvųkstur og verri kappingarfųri.

Męlt veršur til at bķša viš og toyggja almennar lųgur

Stendur bśskaparvųksturin viš, so męlir Bśskaparrįšiš til at bķša viš og toyggja almennar lųgur. Ein kravd pensjónsskipan hevur eisini tįlmandi įvirkan. Męlt veršur harafturķmóti frį at nżta skatta- og avgjaldshękkingar til at tįlma nżtsluna. Hetta er heldur ikki eitt amboš, sum landsstżriš ętlar at brśka.

Taš almenna eigur eisini at skerja sķn eftirspurning

Um vųksturin ķ bśskapinum stendur viš ella ikki, so vķsir gongdin taš farna įriš, at sjįlvt viš lutfalsliga smįum privatum og almennum ķlųgum kemur fųroyski arbeišsmarknašurin undir trżst. Neyšugt er tķ at arbeiša mišvķst viš at skapa rśm ķ bśskapinum. Taš almenna kann skerja sķn eftirspurning viš beinleišis skerjingum ella viš effektiviseringum. Hetta mį gerast į skipašan hįtt, t.e. ikki viš tķ vęlkenda "plenuklipparahįttinum"12.

Bśskaparrįšiš kemur eisini viš tilmęlum til bśskaparpolitikkin

 

 

 

Bygnašarlig tiltųk.

 

 

 

 

 


Brįšneyšug tiltųk, um vųksturin stendur viš.

Umframt at Bśskaparrįšiš męlir til at fylgja vęl viš og at seta tiltųk ķ verk um feršin ikki gerst minni į bśskapinum, so kemur Bśskaparrįšiš viš nųkrum tilmęlum um bśskaparpolitikkin nęstu tķšina. Tilmęlini eru hesi:

  • Taš er umrįšandi, at fķggjarlógin fyri 2000 heldur alt įriš.

Strukturel tiltųk viš tįlmandi įvirkan, sum ķ ųllum fųrum eiga at verša sett ķ verk. Hesi tiltųk eiga at verša framskundaš, um vųksturin stendur viš:

  1. Mvg-lógin eigur at verša endurskošaš fyri at taka burtur undantųkini ķ lógini.
  2. Skatta- og avgjaldspolitikkurin eigur at verša broyttur, so hann ikki stušlar arbeišsmegi ķ at flyta av landinum ķ eini tķš, tį iš henda arbeišsmegin er ov lķtil ķ Fųroyum.
  3. Skattalęttin hjį fiskimonnum eigur at verša avtikin, samstundis sum forbošiš fyri at framleiša umborš į skipunum eigur at verša avtikin.
  4. Arbeitt eigur at verša meiri viš at lękka rentustušulin.
  5. Neyšugt er at fara undir mišvķst at effektivisera og mųguliga skerja almenna raksturin fyri at geva rśm ķ bśskapinum fyri privatum virksemi og bęši almennum og privatum ķlųgum.
  6. Onnur tiltųk um vųksturin stendur viš:

  7. Toyggja og seinka almennar ķlųgur į byggiųkinum ķ longri įramįl.
  8. Skatta- og avgjaldshękkingar (Rįšiš heldur tó, at landsstżriš alt at taš er gjųrligt, ikki skal nżta hetta amboš).
 

Arbeitt veršur longu viš bygnašarligum tiltųkum

Višmerkingar til tilmęli Bśskaparrįšsins

Fķggjarmįlastżriš tekur undir viš rįšunum um, at taš er umrįšandi, at fķggjarlógin heldur alt įriš. Hesin trupulleikin eigur at fįast ķ ręttlag komandi įrini. Hetta krevur, at hvųrt einstakt stżri leggur stóra orku ķ at gera sķnar fķggjarętlanir og hevur eftirlit viš, at jįttanirnar verša hildnar. Annars veršur longu arbeitt viš nųkrum av tilmęlunum frį Bśskaparrįšnum. Gjųllari veršur greitt frį hesum nišanfyri.

Mvg-lógin veršur endurskošaš ķ įr

Ad. 1) Um tilmęli um mvg-lógina hevur Fķggjarmįlastżriš hesar višmerkingar.

Ein mvg-skipan byggir į eina "neutralitetsreglu". Hetta merkir, at skipanin:

  • ikki skal įvirka bygnašin ķ vinnuni
  • ikki skal įvirka nżtsluvališ
  • ikki skal įvirka uttanlandshandilin.

Undantųk merkja brot į neutralitetsgrundregluna og virka soleišis bśskaparliga avlagandi.

Tį iš mvg-skipanin varš sett ķ gildi 1. januar 1993, vóru ógvuliga fį undantųk ķ lógini. Sķšani tį er komin ein hópur av undantųkum.

Eitt tżdningarmikiš dųmi er frķtųkan fyri at gjalda mvg av lųnarpartinum av śtreišslum at byggja og umvęla sethśs. Frķtųkan varš gjųrd fyri at stušla fųroyskum handverki. Trupulleikarnir nś eru, at skipanin nś leggur enn meiri trżst į byggivinnuna. Hon virkar avlagandi og er ikki til at umsita hvųrki hjį vinnu ella umsiting.

Hetta kann verša lżst viš einum dųmi. Ętlar ein hśsaeigari at fįa eina trappu gjųrda ķ hśsum sķnum, kann hann t.d. velja ķmillum at fįa handverkarar at gera trappuna ķ hśsunum, fįa trappuna gjųrda į einum fųroyskum snikkaravirki ella keypa eina lidna trappu uttanlands. Veršur trappan gjųrd ķ hśsunum, er arbeišslųnin frķtikin fyri mvg, veršur trappan gjųrd į snikkaravirki, er lųnarparturin į snikkaravirkinum ikki frķtikin fyri mvg, og soleišis er eisini um trappan veršur keypt uttanlands. Hetta undantakiš er sostatt kappingaravlagandi.

Fķggjarmįlastżriš endurskošar mvg-lógina. Ętlanin er at gera arbeišiš ķ samrįš viš vinnuna. Vinnan hevur fyrr vķst į, at hon tekur undir viš eini mvg skipan viš so fįum undantųkum sum gjųrligt. Broytingarnar ķ mvg-lógini eru fram um alt bygnašarbroytingar. Lógaruppskot veršur vónandi lagt fyri tingiš seinni ķ įr.

Skattalógin hevur stušlaš arbeišsmegi ķ at flyta av landinum, men er taš so nś?

Ad. 2) Skatta- og avgjaldspolitikkurin eigur sjįlvandi ikki at stušla arbeišsmegi ķ at flyta av landinum ķ eini tķš, tį iš henda sama arbeišsmegin er ov lķtil ķ Fųroyum. Taš er tó ein spurningur, um taš er so ķ lųtuni.

Tķširnar eru nógv broyttar sķšani 1994, tį iš taš ķ skattalógini gjųrdist mųguligt at draga śtreišslur ķ sambandi viš arbeiši ķ śtlondum frį ķ skattskyldugu inntųkuni. Hetta varš gjųrt ķ eini tķš, tį iš ógvuliga lķtiš arbeiši var ķ Fųroyum.

Taš er lķtiš at ivast ķ, at skattalóggįvan viš hųgu frįdrįttarstigunum, sum vóru galdandi frį 1994 til 1998, stušlaši arbeišsmegi at flyta av landinum. Positiva gongdin og ųkta virksemiš ķ seinnu helvt ķ 1990-įrunum vaks eisini eftirspurningin eftir arbeišsmegi. Partar av byggivinnuni gjųrdu longu ķ 1997 vart viš, at taš tųrvaši arbeišsmegi ķ hesari vinnu. Trupulleikin gjųrdist stųrri, tį iš lųnarparturin at byggja og umvęla sethśs varš frķtikin fyri mvg. Taš var tķ ikki rįšiligt framhaldandi at stušla arbeišsmegi ķ at flyta av landinum. Tķ vóršu frįdrįttirnir ķ 1999 minkašir nišur ķ nęstan helvtina av tķ, sum teir vóru fyri 1999. Frįdrįtturin er nś 300 kr. um dagin fyri teir, sum arbeiša ķ Danmųrk, Noregi, Svųrķki, Ķslandi ella Finnlandi, og 400 kr. ķ ųšrum londum. Hetta er treytaš av, at fólkiš er uttanlands ķ 2 mįnašir ķ einum, ella 100 dagar ķ 12 mįnašir. Av tķ at talan er um ein frįdrįtt ķ inntųkuni, so er veruligi frįdrįtturin eftir skatt umleiš helvtina. Av hesum skulu śtreišslur til feršing, uppihald, mat o.s.fr. fķggjast. Taš er tķ neyvan bara frįdrįttirnir, sum teir eru nś, iš stušla arbeišsmegi ķ at flyta av landinum.

Taš hevši óivaš hjįlpt nakaš um trupulleikarnar nś viš tųrvandi arbeišsmegi ķ byggivinnuni, um frįdrįttirnir vóršu minkašir ella strikašir, men taš hevši eisini havt ašrar avleišingar. Taš eru eisini fyrimunir viš frįdrįttunum. Byggivinnan er sum heild ein ógvuliga višbrekin vinna, og tķ er taš neyšugt, at handverkarar hava ašrar mųguleikar, um lķtiš er at gera ķ Fųroyum. Fųroyskir handverkarar hava eisini bygt upp virksemi ķ ųšrum londum. Eru eingir frįdrįttir, er vandi fyri, at hesir handverkarar flyta av landinum, tķ teir fįa tį meiri burtur śr at bśgva uttanlands.

Taš skal eisini višmerkjast, at frįdrįttirnir fyri at arbeiša uttanlands eru hęgri ķ londunum uttan um okkum, enn teir eru ķ Fųroyum.

Ķ lųtuni er taš bert ķ meginųkinum, at taš sķggjast trupulleikar viš flųskuhįlsum į arbeišsmarknašinum. Ķ Sušuroynni og ķ Noršuroyggjum er t.d. ikki so stórur eftirspurningur eftir handverkarum. Trupulleikin viš flųskuhįlsum er tķ minst lķka nógv ein landafrųšiligur trupulleiki.

Hetta sęst ķ mynd 1, sum umframt at vķsa umsetningin hjį byggivirkjum13 ķ ųllum landinum, eisini vķsir gongdina ķ umsetninginum ķ Sušurstreymoy samanborin viš umsetningin ķ hinum partinum av landinum frį 1985-1998. Myndin vķsir heilt tżšiliga, at nógv tann stųrsti parturin av framgongdini ķ byggivinnuni seinastu įrini hevur veriš ķ Sušurstreymoy. Fyrivarni skal takast fyri, at umsetningurin er skrįsettur har, sum virkiš er skrįsett, t.e. um eitt virki ķ Havn ger arbeiši ķ Klaksvķk, so sęst hetta ķ umsetninginum ķ Sušurstreymoy.

 

Mynd 1: Umsetningur hjį byggivirkjum

Kelda: Hagstova Fųroya

Taš skal ķ hesum sambandi višmerkjast, at vųksturin frį 1998-1999 eisini var stórur. Vųksturin seinastu tķšina hevur veriš serstakliga hųgur. Hetta sęst ķ talvu 2, sum vķsir lųnarvųksturin ķ ymsum vinnugreinum frį 1998-1999 og lųnarvųksturin seinastu 3 mįnaširnar, borin saman viš ķ fjųr. Taš er vert at leggja til merkis, at vųksturin ķ byggivinnuni hevur veriš serliga stórur, sjįlvt um hetta er ringasta įrstķš hjį byggivinnuni.

Talva 2: Vųksturin ķ lųnśtgjaldingum ķ ymsum vinnugreinum.

  1998/1999 1998-1999/1999-2000
 

alt įriš

desember-februar

Fiskivinna og aling

1

11

Onnur vųruframleišsla, bygging, orkuveiting o.l.

13

19

Tęnastuvinna

10

11

Almennar tęnastur, mentan, ótilskilaš o.a.

9

12

Allar vinnugreinir

7

12

Kelda: Hagstova Fųroya.

Skattalęttin hjį fiskimonnum

Ad. 3) Ķ vįrfrįgreišing sķni męlir Bśskaparrįšiš eisini til, at skattalęttin hjį sjómonnum eigur at verša avtikin, samstundis sum forbošiš fyri at framleiša fiskin umborš į skipum eigur at verša avtikiš.

Bśskaparrįšiš vķsir į, at stórar ķlųgur ķ fiskivinnuna bera ķ sęr, at śtbošiš av arbeišsmegi veršur lķtiš ķ ųšrum pųrtum ķ vinnuni, og elvir hetta til ųkt lųnartrżst.

Samfelagsbśskaparliga kann taš eisini vera óheppiš, at nógv arbeišsmegi veršur hildin ķ fiskiflotanum, og samtķšis er ov lķtil arbeišsmegi į landi. Samstundis er taš stór undirtųka fyri, at fiskivinnan skal verša lagaš til og megna at fķggja og renta seg sjįlva, og ikki fįa stušul.

Skattalęttin hjį fiskimonnum er eitt dųmi um eitt tiltak, sum ķ sķni tķš varš sett ķ gildi viš stórari politiskari undirtųku.

Fyri at minka um eftirspurningin, kundi skattalógin sjįlvandi veriš broytt. Veršur skattalógin broytt soleišis, at fiskimenn aftur verša skattašir sum ašrir borgarar, hevši hetta ķ fyrsta umfari giviš almennu kassunum 60-65 mió. kr. meiri ķ inntųku um įriš, samstundis sum hetta hevši havt eina avmarkandi įvirkan į innlendska eftirspurningin.

Av tķ at noršurlendsku grannalond okkara serskatta fiskimenn, og nógvir fųroyskir fiskimenn sigla viš fiskiskipum hjį grannalondum, hevši ein hękking aftur ķ fųroyska fiskimannaskattinum óivaš merkt, at fleiri av hesum fiskimonnum, sum frį lķšur, hųvdu bśsett seg ķ grannalondunum.

Noršurlendska skattaavtalan įsetur sum kunnugt, at višvķkjandi fiskivinnu er taš bśstašarlandiš, sum eigur ręttin at skatta fólk. Hetta merkir so aftur, at skatturin frį teimum, iš flyta bśstaš, endar ķ almennu kassunum hjį hesum londum og ikki ķ fųroyska landskassanum og fųroysku kommunukassunum. Talan veršur ķ seinasta fųri eisini um familjur, sum flyta av landinum.

Taš eru ongar ętlanir um at broyta skattingina av fiskimonnum. Taš eru tó ętlanir um at seta hįmark į frįdrįttirnar hjį hvųrjum einstųkum fiskimanni.

Taš er longu avgjųrt at minka rentustušulin stigvķst

Ad. 4) Ķ nśgaldandi lóg um stušul til rentuśtreišslur av lįnum er įsett, at stušulin, sum er 48%, stigvķst veršur minkašur nišur ķ 40% ķ 2003 og seinni.

Eftirspurningurin eftir arbeišsmegi ķ byggivinnuni hevši skjótt minkaš, hevši hetta veriš framskundaš, sum Bśskaparrįšiš męlir til. Hetta hevši eisini hjįlpt um trupulleikarnar viš flųskuhįlsunum, sum eru um at stinga seg upp, men trupulleikarnir eru, sum sagt ķ meginųkinum, og at framskunda rakar alt landiš. Fķggjarmįlastżriš męlir tķ til at fylgja tķ kós, sum longu er sett višvķkjandi at minka rentustušulin. At rentustušulin fer at minka ger, at vųksturin ķ hśsaprķsunum fer at minka. Hetta er ein positiv gongd fyri alt samfelagiš.

At framskunda at rentustušlin minkar, hevur eisini óhepnar fylgjur viš sęr. Ķ fyrsta lagi er taš óheppiš at brśka bygnašarlig tiltųk at javna konjunkturarnar. Ķ ųšrum lagi gongur taš śt yvir įlitiš į politisku myndugleikarnar, um slķk tiltųk verša framskundaš. Flestu familjur hava sett seg ķ bśgv eftir fortreytunum, sum eru. Tęr vita vęl, hvussu ętlanirnar eru um stigvķst at minka rentustušulin ķ eitt longri įramįl. Taš er eisini vert at višmerkja, at rentustušulin ikki skal sķggjast sum ein partur av skatta- og avgjaldspolitikkinum, men sum ein partur av ķbśšarpolitikkinum. Ķ Fųroyum veršur stųrsti parturin av samansparingini settur ķ sethśs. Veršur rentustušulin minkašur skjótari, veršur taš uppaftur truplari hjį ungum familjum at seta seg ķ bśgv.

Rationalisera og effektivisera almenna sektorin

Ad. 5) Bśskaparrįšiš vķsir į, at taš at effektivisera og skerja almenna sektorin ikki eigur at gerast viš "plenuklipparanum", men eftir gjųlligum metingum av almenna bygnašinum, og um hvat virksemiš kann effektiviserast, og hvat virksemiš er neyšugt, ella ikki er neyšugt.

Hetta eru jśst tiltųk, iš Fķggjarmįlastżriš hevur vķst į sum neyšug at fremja. Hetta krevur aftur, at ųll stżrini endavenda og kanna alt virksemi į sķnum ųki. Taš skal tó višmerkjast, at her er talan um bygnašarbroytingar, sum fįa bśskaparligar avleišingar, sum frį lķšur.

Ķ hesum sambandi kann eisini nevnast, at Caragata-įlitiš eisini vķsir į tżdningin av eftirliti viš almennum śtreišslum og inntųkum. Sipaš veršur ikki til spurningin um at halda jįttanirnar, men til eftirlit viš, um jįttanirnar verša effektivt nżttar.

Fķggjarmįlastżriš ętlar at taka stig til at fįa sett ķ verk eina rationaliserings- og effektiviseringstilgongd, og styrkja almennu fķggjarstżringina.

Ad. 6 & 7) Stendur bśskaparvųksturin viš, męlir Bśskaparrįšiš til, at tiltųkini 1 – 5 verša framskundaš, umframt at tiltųkini 6 og 7 eisini verša sett ķ verk.

Tikiš veršur undir viš tilmęlinum um at toyggja og seinka almennu lųgurnar.

Sum taš gongur fram av višmerkingunum omanfyri, so veršur arbeitt viš nųkrum av bygnašarligu tiltųkunum, sum Bśskaparrįšiš męlir til. Stórur vųkstur er ķ bśskapinum ķ lųtuni, men męlt veršur ikki til at framskunda bygnašartiltųkini ella at fylgja tilmęli 7 um skatta- og avgjaldshękkingar. Męlt veršur harafturķmóti til at fylgja kósini, sum longu er sett m.a. skynsamliga at langtķšarrašfesta lųgurnar. Tikiš veršur tķ undir viš tilmęli 6 hjį Bśskaparrįšnum um at toyggja og seinka almennu lųgurnar ķ longri įramįl. Hóast nógv hśsabygging fer fram ķ lųtuni, so er nakaš av skuld hjį hśsaeigarum enn nišurfryst.

Avtalurnar um nišurfrystu hśsaskuldina eru av ķ įr.

Ķ kreppuįrunum varš avtala gjųrd millum Hśsalįnsgrunnin og peningastovnarnar – og hśsaeigararnar um at nišurfrysta skuld. Hesar avtalur eru av ķ įr. Hetta veršur tó eingin skelkur fyri bśskapin. Hśsalįnsgrunnurin og peningastovnarnir hava upplżst, at ein stórur partur av skuldini longu er afturgoldin. Stovnarnir hava tikiš einstųku avtalurnar til višgeršar į hvųjum įri, sķšan avtalurnar vóršu gjųrdar.

Nakaš av skuld er enn nišurfryst

Ķ Hśsalįnsgrunninum veršur upplżst, at enn eru góšar 28 mió. kr. nišurfrystar. Taš eru umleiš 140 hśsaeigarar, sum so at siga allir eru ašrastašni enn ķ Havnini. Tųlini skulu verša tikin viš fyrivarni. Hetta veršur tó neyvan nakar bśskaparligur skelkur.

Męlt veršur til at tįlma vųkstrinum ķ rakstrarśtreišslunum

 

 

 


Męlt veršur eisini til eina pensjónsuppsparing fyri allar borgarar ķ landinum

Į rakstrarsķšuni veršur męlt til at tįlma vųkstrinum. Prķsvųksturin var ķ 1999 góš 3% og er ķ vųkstri14. Męlt veršur tķ til, at vųksturin ķ rakstrarśtreišslunum ķ 2001 veršur minni enn prķsvųksturin. Hetta er ein kontraktivur fķggjarpolitikkur, sum veršur frįbošašur ķ góšari tķš, nęstan eitt įr įšrenn fķggjarlógin kemur ķ gildi. At hetta veršur frįbošaš ķ góšari tķš, skapar eisini meiri tryggleika um framtķšina, og er ein lišur ķ ętlanum landsstżrisins um at tillaga almenna sektorin til restina av bśskapinum. Taš er tķ góš tķš at arbeiša viš fķggjarlógaruppskotinum 2001 og at gera neyšugar effektiviseringar og rationaliseringar fyri at fįa tųlini at ganga upp.

Męlt veršur eisini til, at ein pensjónssamansparing fyri allar borgarar ķ landinum fer ķ gongd sum skjótast. Hetta er sjįlvandi eitt bygnašarligt tiltak, men fer ķ fyrsta umfari at hava kontraktiva įvirkan į bśskapin. Hetta er sostatt eitt bygnašarligt tiltak, sum hevši hóskaš vęl at sett ķ verk nś.

 

Bundin samansparing er skjót at seta ķ verk

 

 

Bundin samansparing er markaš til einstaka borgaran

Bundna samansparingin byrjanin til nżggja pensjónsskipan

 

 

Bundin samansparing

Bundin samansparing er eitt mųguligt tiltak, sum Bśskaparrįšiš ikki nevnir ķ sķnum tilmęlum. Bundin samansparing hevur teir fyrimunir, at hon er skjót at seta ķ verk. Hetta er roynt fyrr ķ Fųroyum, og vit hava tķ neyšugu royndirnar hesum višvķkjandi. Fólk vita tķ eisini av royndum, at talan er ikki um skatt. Sķšstu ferš fingu fólk samansparingina afturgoldna ķ ringastu kreppuįrunum. Hetta kom vęl viš hjį nógvum hśsarhaldum.

Var talan um eina skattahękking, fór peningurin ķ almennu kassarnar (landskassa og kommunukassar). Viš eini bundnari samansparing veršur peningurin markašur til tann einstaka borgaran.

Taš ber tķ vęl til at lata bundnu samansparingina verša grundarlagiš undir einari eftirlųnarskipan. Hetta skal skiljast į tann hįtt, at tį iš semja er fingin um eina nżggja eftirlųnarskipan og hon er sett ķ verk, kann tann peningur, iš goldin er inn sum bundin samansparing, verša fluttur inn ķ nżggju pensjónsskipanina. Um brįneyšug tiltųk verša sett ķ verk, veršur taš tķ bundin samansparing, sum tingiš skal taka stųšu til.

 

Bśskaparrįšiš męlir, alt at taš er gjųrligt, frį at nżta skattaambošiš…

SKATTAPOLITISK TILTŲK

Stendur vųksturin viš, męlir Bśskaparrįšiš til at nżta skatta- og avgjaldshękkingar. Rįšiš leggur tó dent į, at landsstżriš, alt at taš er gjųrligt, ikki skal nżta hetta amboš15.

…og landsstżriš fer heldur ikki at nżta hetta amboš

Taš er heilt greitt, at landsstżriš fer ikki at nżta hetta amboš. Viš bśskapargongdini, sum er, veršur heldur ikki talan um stųrri skattalęttar, sjįlvt um landskassin trišja įriš į raš hevur stórt avlop16. Taš er tó eingin ivi um, at vit eiga at arbeiša fram ķmóti at minka skattatrżstiš so nógv sum gjųrligt ķ longri įramįl, og taš verša teir lęgru skattabólkarnir, iš koma fyrst ķ rašfestingini.

At minka skattatrżstiš er ikki eitt mįl ķ sjįlvum sęr

At minka skattatrżstiš er tó ikki eitt mįl ķ sjįlvum sęr. Endamįli at krevja skattir og avgjųld er fram um alt at śtvega fķgging til tęr uppgįvur, sum samfelagiš vil fįa loystar. Skattatrżstiš avmyndar sostatt eisini, hvussu vit vilja laga okkum. At minka skattatrżstiš fer tķ eisini at bera ķ sęr, at vit mugu laga okkum ųšrvķsi enn nś. Ķ hesi tilgongd kann taš verša gagnligt, at seta sum mįl at minka skattatrżstiš. Į henda hįtt įleggja vit okkum at endurskoša, hvussu tilfeingiš veršur nżtt, og eigur hetta at sķggjast aftur sum ein minni almennur sektorur. Veršur t.d. arbeitt fram ķmóti eini einfaldari lóggįvu, eiga vit at kunna rationalisera og effektivisera almenna sektorin.

Skattalęttar seta enn meri ferš į bśskapin

Taš er, sum nevnt, nógv ferš į bśskapinum ķ lųtuni. Stųrri skattalęttar seta enn meiri ferš į bśskapin. Vandin fyri, at bśskapurin veršur yvirupphitašur, gerst stųrri og samstundis eisini vandin fyri ógvisligum inntrivum seinni.

Seinastu įrini eru givnir skattalęttar fyri góšar 100 mió. kr.

Seinastu tvey įrini er giviš so mikiš ķ skattalęttum, sum taš samfelagsbśskaparliga hevur veriš forsvarligt. Taš eru givnir skattalęttar fyri góšar 100 mió. kr.17 Her er roknaš upp ķ uppskotini frį landsstżrismanninum ķ fķggjarmįlum, sum enn ikki eru vištikin, m.a. uppskotiš um at partafelagsskatturin veršur lękkašur śr 27% nišur ķ 20%. Hetta veršur lżst gjųllari longri frammi.

Minni ALS-gjald svarar til skattalętta

Eisini minkaši ALS-gjaldiš śr 2% nišur ķ 1,75% 1. januar 2000, og 1. juli 2000 minkar taš nišur ķ 1,5%. Hetta kann samanlķknast viš ein skattalętta og svarar til, at keypiorkan veksur umleiš 15 mió. kr.18

Skattalęttar eiga at vera mišvķsir

Um taš skulu gevast fleiri og stųrri skattalęttar, so skal taš gerast viš stórum varsemi og eftir gjųlligari umhugsan og śtrokning. Skattalęttar eiga at vera mišvķsir og brśktir sum amboš til at nįa ymiskum stevnumišum, stevnumišum, sum eru gjųlliga fastlųgd frammanundan. Hetta eru t.d. sosialpolitisk stevnumiš, iš tryggja ųllum lut ķ viršum og tęnastum samfelagsins.

Taš er ikki bert skattastigiš, iš er tżdningarmikiš

Taš er ikki bert skattastigiš, iš er tżdningarmikiš, tį iš langtķšarbśskapurin veršur lagdur til ręttis. Hetta er galdandi bęši fyri einstaka borgaran, vinnulķviš og almenna sektorin.

Ķ fyrsta lagi er tżdningarmikiš hvussu skattir og avgjųld eru samansett…

Ķ fyrsta lagi er sjįlv skattasamansetingin og avgjųldini tżdningarmikil. Taš er tżdningarmikiš, at taš er ein įvķs javnvįg millum ymsu skattakeldurnar, her uppi ķ lutfalliš millum beinleišis og óbeinleišis skatt, viš atliti at rųkka settu stevnumišunum. Stevnumišini kunnu t.d. vera stųrri śtboš viš arbeišsmegi, stųrri samansparing, umskipan ella sosial-, heilsu- og umhvųrvisatlit.

…og ķ ųšrum lagi er taš tżdningarmikiš, at karmarnir liggja fastir

Taš er eisini tżdningarmikiš, at karmarnir liggja fastir. Ov stór sveiggj ķ bśskapinum saman viš skiftandi skattastigum og skattareglum gera meiri ótryggleika um ķlųgur og vinning sum frįlķšur. Av tķ veršur ķlųgustigiš og sostatt eisini samfelagsbśskaparligi vinningurin minni enn annars, sum frįlķšur.

 

Vinnuskattingin veršur ķ lųtuni endurskošaš

VINNUSKATTAREFORMURIN

Fķggjarmįlastżriš og Toll- og Skattstovu Fųroya eru ķ holt viš at endurskoša, hvussu vinnan skal verša skattaš. Hetta veršur gjųrt ķ neyvum samstarvi viš vinnuna. Į heysti 1999 var fyrsti fundurin viš umboš fyri Vinnuhśsiš, Menningarstovuna, grannskošaravirki og Vinnumįlastżriš. Sķšan tį hevur ein arbeišsbólkur arbeitt viš skatti og kapitalvinningi, og ein arbeišsbólkur fer fyrsta dagin ķ holt viš at endurskoša avgjaldslóggįvuna.

Grundarlagiš undir arbeišnum er, at skatta- og avgjaldsskipanirnar skulu vera viš til at skapa góšar og stųšugar karmar um eitt buršardygt og sunt vinnulķv, taš er, at

  • skatta- og avgjaldskipanirnar skulu virka eggjandi fyri vinnuligt virksemi, uttan tó at stušulskipanir verša bygdar inn ķ skipanina
  • skatta- og avgjaldsskipanirnar mugu ikki virka vinnuliga avlagandi
  • skipanirnar skulu verša lęttar at umsita hjį vinnu og umsiting
  • atlit skal takast at tilgongdum uttanlands į skattaųkinum
  • atlit skal takast at einari komandi oljuvinnu

Mynd 2: Formligir partafelagsskattir ķ ymsum londum ķ įr 2000

Lęgsti partafelagsskatturin ķ Fųroyum og hęgsti ķ Fraklandi og Tżsklandi, har hann er tvęr feršir so nógv sum her

Mynd 2 vķsir formliga partafelagsskattin ķ 10 ymiskum londum ķ įr 2000. Lęgsti formligi partafelagsskatturin er ķ Fųroyum, hann er 20%, hęgsti partafelagsskatturin er ķ Fraklandi og Tżsklandi, har er hann 40%, ella tvęr feršir so nógv sum ķ Fųroyum. Eitt slķkt yvirlit skal altķš takast viš einum įvķsum fyrivarni. Taš eru serligar reglur ķ ymsu londunum, sum gera, at veruligi partafelagsskatturin ikki er tann sami sum tann formligi. Reglurnar fyri avskriving kunnu vera ymiskar, taš kunnu vera serreglur fyri ymiskar vinnugreinir, og taš kunnu vera serliga lagaligar gjaldstreytir fyri partafelagsskattin o.s.fr. Fleiri višmerkingar verša tķ knżttar til mynd 2 nišanfyri.

Ķrland sum fųroysk fyrimynd

Ķ teimum ymisku oršaskiftunum um Caragata-įlitiš er ofta vķst į, at Ķrland er ein fyrimynd, sum Fųroyar eiga at fylgja, um vit skulu byggja upp og menna fųroyska vinnulķviš. Reglurnar ķ Ķrlandi verša tķ lżstar gjųlligari nišanfyri.

Ķ Ķrlandi veršur skilt ķmillum inntųku ķ sambandi viš partafelagsskattin

Ķ Ķrlandi var vanligi partafelagsskatturin 28% ķ 1999, men varš lękkašur nišur ķ 24% ķ įr. Skilt veršur ķmillum "non-trading income"19 og "trading income"20. "Non trading income" veršur frį ķ įr skattaš 24%. Talan er sostatt ikki um ein generellan lįgan ķrskan partafelagsskatt, sum skal vera 12,5%, iš oršaskiftini um Caragata-įlitiš hava giviš fatan av. Fyri "trading income" veršur partafelagsskatturin 24% ķ įr, men hann veršur stigvķst minkašur nišur ķ 12,5% ķ 2003. Ķ hesum sambandi verša serligu lįgskattaųkini, har partafelagsskatturin higartil hevur veriš 10%, avtikin.

Taš eru eisini lokalir vinnuskattir

Ķ USA er ein fųderalur partafelagsskattur, sum er 35%. Afturat hesum kemur rķkisskatturin, so tann veruligi partafelagsskatturin er ķ mišal um 40%. Tżskland hevur eisini lokalar vinnuskattir, 40% er tķ ikki veruligi partafelagsskatturin ķ Tżsklandi, hann er eitt sindur hęgri. Tżskland hevur nżliga lękkaš partafelagsskattin śr 45% nišur ķ 40%, og ętlanir eru um at lękka hann heilt nišur ķ 25%.

Ķ flestum londum gongur rįkiš móti lęgri partafelagsskatti

Rįkiš gongur eisini móti lęgri partafelagsskatti ķ ųšrum londum. Ķ Danmųrk eru ętlanir um at lękka partafelagsskattin śr 32% nišur ķ 28%. Inntųkumissurin av at lękka partafelagsskattin er ikki altķš so stórur, sum lękkingin bendir į. Ofta veršur lękkingin fķggjaš viš, at ašrar serreglur og annar stušul verša avtikin.

Henda gongd skal sķggjast aftur ķ hesum

Gongdin, sum er lżst omanfyri, skal sķggjast aftur ķ eini vaksandi fatan av,

  • at lęgri skattastigin er, minni veršur tilstušlaš til skattaspekulatión og handilsligar avgeršir, iš byggja į skattlig višurskifti
  • at lęgri partafelagsskattur ger konsolideringarmųguleikarnar betri og minkar um tųrvin at lįnsfķggja vinnuligar ķlųgur
  • at viš neutralum reglum veršur einstaka virkiš eggjaš til at fremja ķlųgur og virksemi, iš ikki bert geva nakaš av sęr ķ privata bśskapinum, men eisini ķ samfelagsbśskapinum
  • at fleiri og fleiri lond hava įsannaš, at ein lįgur formligur partafelagsskattur hevur stórt signalvirši til śtlendskar ķleggjarar.
  • at vinnan kann įtaka sęr stųrri skyldir ķ sambandi viš penjónum, umhvųrvi, gransking og śtbśgving.
Stór stig eru tikin ķ samband viš fųroyska vinnuskattin

Viš vinnuskattareforminum og at lękka partafelagsskattin nišur ķ 20% eru tikin stór stig fram ķmóti at nżtķšargera fųroyska vinnuskattin.

Skattapolitikkurin skal eggja vinnuni at tryggja fķggjarstųšu sķna

Veršur partafelagsskatturin lękkašur, veršur allur felagsskatturin og skatturin av vinningsbżti minkašur śr 52,55% nišur ķ 48%. Orsųkin, at lękkingin bert veršur gjųrd ķ sjįlvum partafelagsskattinum og ikki ķ vinningsbżtisavgjaldinum, er grundaš į, at partafelųg skulu konsolidera seg, heldur enn at luta avlopiš śt sum vinningsbżti. Taš er sostatt viš atliti at vinnulķvinum, at vinningsbżtisavgjaldiš veršur óbroytt 35%, tį iš skattapolitikkurin veršur lagdur til ręttis.

Skattamunurin av skatting į ymiskum inntųkum eigur ikki at vera ov stórur

Viš atltiti at allari skattaskipanini er taš tżdningarmikiš, at munurin millum at skatta felagsinntųku og vinningsbżti ķ ųšrum partinum (48%), og skatta vanliga lųnarinntųku ķ hinum partinum (ķ mišal er hęgsti marginalskattasatsurin 58%), ikki gerst stųrri. Ein munur, sum er 10%, veršur vanliga mettur at vera ķ meira lagi. Veršur munurin stųrri, fer taš at eggja til, at avlopiš veršur śtlutaš sum vinningsbżti heldur enn sum lųn. Eisini kann hugsast, at virkiseigarir heldur fara at taka avlopiš śr virkinum enn at lata avlopiš verša ķ virkinum, viš atliti til konsolidering. Śrslitiš kann verša, at skattainntųkurnar minka og at vinnulķviš gerst verri fyri at taka ķmóti avbjóšingum, sum frįlķšur.

Vinnuskattareformurin er drśgvur at gera

Ein vķšfevndur vinnuskattareformur kann ikki gerast eftir stuttari tķš. Nakaš er longu gjųrt, men taš mesta er enn eftir. Einaferš ķ heyst veršur tann mest grundleggjandi parturin av vinnuskattareforminum lišugur. Hetta er tann parturin, iš snżr seg um at skatta kapitalvinning. Arbeišiš veršur tó ikki lišugt tį. Taš veršur alla tķšina neyšugt at broyta og nśtķšargera skattalóggįvuna, soleišis at hon lżkur bęši okkara og altjóša krųv. Ein oljuvinna fer mųguliga bert at ųkja krųvini.

Skattaskipanin tżdningarmikil partur av bśskapinum

Skattaskipanin, t.e. skattastigar og samansetingin av teimum ymisku slųgunum av skattum og avgjųldum, er ein so tżdningarmikil partur av grundarlagnum undir bśskapargongdini, og hvussu samfelagiš er skipaš, at taš er tżdningarmikiš, at skattaskipanarmenningin veršur rašfest ovarlaga. Skattaskipanin skal leggja upp fyri nógv og ymisk višurskifti. Tķ er taš tżdningarmikiš at menna skattaskipanina viš skili.

 

LŲGUR 2001

Allar almennar lųgur skulu lagast til ķlųguvirksemiš ķ landinum

Landsstżriš hevur ętlanir um at rašfesta allar almennar lųgur, so tęr hóska inn ķ alt ķlųguvirksemiš ķ landinum. Samstarv er longu fingiš ķ lag viš kommunurnar um felags lųgukarm. Ętlanir eru eisini um at fįa ašrar almennar stovnar og kommunalir felagsskapir, t.d. SEV og IRF, viš ķ samstarviš. Verkętlanin hjį P/F Vįgatunnilinum eigur tó longu at verša tikin viš nęsta įr.

Undirsjóvartunnilin er lųga į tilsamans 240 mió. kr.

Metingin fyri byggiętlanina hjį P/F Vįgatunnilinum eigur ķ lųtuni at verša tikin viš fyrivarni, men alt arbeišiš er mett at kosta umleiš 240 mió. kr. Byggitķšin er mett til 3-4 įr. Lųnarparturin av śtreišslunum kann metast til umleiš 35-40%. Veršur roknaš viš mišaltųlum, veršur hetta um 26 mió. kr. um įriš ķ lųnarśtreišslum. Tališ mį takast viš fyrivarni. Endaliga kostnašarbżtiš ķ byggitķšini og hvussu stórur partur av kostnašinum, iš er lųnir, veldst um, hvussu byggiharrin leggur arbeišiš til ręttis. Įvirkanin į virksemiš ķ fųroyska bśskapinum veldst eisini um lųntakararnir bśgva og verša skattašir ķ Fųroyum.

Langtķšarrašfestingarnar verša endurskošašar į hvųrjum įri

Sjįlvt um rašfestingarnar verša gjųrdar um eitt longri įramįl, so verša rašfestingarnar endurskošašar į hvųrjum įri, viš atliti at ųllum virkseminum ķ landinum. Hetta er eisini eitt stig, sum m.a. Bśskaparrįšiš tekur vęl ķmóti. Ętlanin er, at lųgukarmur landskassans skal liggja į sama stųši sum nś nęstu 10 įrini.

Bśskaparrįšiš um rašfestingarnar

"Taš er eitt stig į ręttari leiš, at landsstżriš hevur ętlanir um at rašfesta lųgurnar ķ eitt įramįl framyvir. Neyšugt er, at henda rašfesting veršur endurskošaš hvųrt įr, so hędd kann verša tikin fyri gongdini, soleišis at mųguligar umprioteringar kunnu fara fram ķ góšari tķš. Tķ eigur ein rašfesting av lųgunum at gerast hvųrt įr, soleišis at lųguhorisonturin altķš er hin sami. Hetta kann eisini vera viš til at linka trżstiš į lųgurnar hjį landskassanum, um politikarar sķggja, at tęr lųgur, sum teir halda eiga at fremjast, eiga tųrn um nųkur įr"21.

Lųgukarmurin skal fram um alt leggjast til ręttis eftir virkseminum ķ landinum

Lųgutųrvurin er stórur į nęstan ųllum ųkjum ķ lųtuni, so taš skuldi ikki veriš so trupult at gjųrt skilagóšar rašfestingar. Taš kann harafturķmóti verša beinleišis skašiligt fyri bśskapin, um rašfestingarnar verša gjųrdar fyrilitaleyst. Taš er eingin grundgeving, at lųgutųrvurin skal nųktast nś beinanvegin, tķ landskassin ķ nųkur įr hevur spart pening saman og tķ ķ lųtuni hevur gott gjaldfųri. Lųgukarmurin skal fram um alt leggjast til ręttis eftir virkseminum ķ landinum. Lųgukarmur landskassans nęsta įr eigur ikki at stimbra virksemiš ķ landinum.

Tį iš lųgukarmurin fyri nęsta įr veršur lagdur til ręttis, eiga fyrilit at verša tikin fyri:

  • Lųguśtreišslum landskassans
  • Almennu lųguįvirkanini į virksemiš
  • Lųgunum bżttar landafrųšiliga
 

Lųguśtreišslur landskassans

Lųguśtreišslur landskassans

Sum longu nevnt, so eru nųkur serstųk višurskifti ķ fųroyska bśskapinum, sum gera, at inntųkurnar kunnu broytast nógv og brįdliga. Stóru avlopini hjį landskassanum seinastu įrini kunnu tķ skjótt gerast minni. Landskassaskuldin er enn stór, og tķ kann taš ikki koma upp į tal, at landskassin tekur lįn at fķggja śtreišslur viš. Taš er tķ neyšugt, at landskassin hevur eitt ręttiliga stórt avlop (ella stóra samansparing) at taka av, tį iš konjunkturarnir venda. Męlt veršur tķ til, at lųgukarmurin veršur tann sami ķ 2001 sum ķ 2000. Talva 3 vķsir lųgukarmin ķ 2000. Talva 3 vķsir harafturķmóti ikki beinleišis, hvussu lųgurnar įvirka virksemiš ķ landinum. Ķleggingin 20 mió. kr. ķ P/F Vįgatunnilin sigur t.d. einki um, hvussu henda verkętlanin įvirkar virksemiš ķ landinum.

 Talva 3: Lųgur (1000 kr.)

   

2000

§ 1 Lųgtingiš

6.0

  Lųgtingshśs

6.0

§ 5 Fiskivinna

59.0

  Nżtt vaktarskip

58.8

  Trygdarmišstųš

0.2

§ 6 Vinnumįl

88.3

  Strandfaraskip Landsins: Sandoyarskip

36.7

    Sušuroyarskip

0.4

    Ternan, nżggjar motorar

4.0

  Nżggir landsvegir: Leišsla og hjįlparhęttir

2.5

    Vįgur, -Lopra- Sumba

1.4

    Ųravķk–Hov

0.8

    Tjųrnuvķk

0.4

    Gamlarętt–Tórshavn

3.6

    Gįsadalstunnilin

1.0

    Skįlafjųršur-Gųtueiši

2.1

    Oyrareingir

0.4

    Skįlabotnur-Strendur

1.0

    Kalsoy

1.7

    Įbųtur at taka til

0.3

  Havnir: Skopunar havn

5.2

    Ferjulegur: Skopun, Gamlarętt og Hestur

6.4

    Kalsoy ferjulega

0.4

  Flogferšsla-tyrlupallar: Tyrlupallur ķ Gįsadali

0.1

  P/F Vįgatunnilin: Ķlegging

20.0

§ 7 Śtbśgving og gransking o.a.

9.3

  Undirvķsingar og mentamįlastżriš

2.1

  Fųroya Sjómansskśli

6.2

  Kirkjubųmśrurin

1.0

§ 8 Almanna og heilsumįl o.a.

19.5

  Landssjśkrahśsiš

10.0

  Bśstovnur serforsorg

2.4

  Eldrasambżli/bśstaš

3.2

  Tól, medicoteknisk

3.9

  Lųgukarmur tilsamans

182.1

 

Undirsjóvartunnilin svarar ķ veruleikanum til eina almenna lųgu upp į umleiš 80 mió. kr. ķ 2001

 

 

Gott hevši veriš at kunna gjųrt allan almenna lųgukarmin longu nś


Lųgurašfestingin eigur at įvirka virksemiš ķ landinum minst mųguligt ķ 2001

Almenna lųguįvirkanin į virksemiš

P/F Vįgatunnilin fer at bora tunnil undir Vestmannasund ķ summar. Henda verkętlan er stųrsta lųga nakrantķš ķ Fųroyum. Ķ lųguętlanini į fķggjarlógini fyri 2001 fara at standa 20 mió. kr. til P/F Vįgatunnilin ķ 2001, men ķ veruleikanum fer P/F Vįgatunnilin at brśka umleiš 80 mió. kr., av hesum eru umleiš 28 mió. kr. beinleišis lųnir22, til hesa verkętlan ķ 2001. Hetta svarar sostatt til eina almenna lųgu her ķ landinum, sum er 80 mió. kr. ķ 2001. Hetta er tķ tališ, sum er tżdningarmikiš, tį iš vit tosa um hvussu almennu lųgurnar įvirka virksemiš ķ 2001.

Gott hevši eisini veriš at havt almenn felųg sum SEV og IRF viš ķ lųguętlanini longu nś, men taš er ikki gjųrt enn. Seinni ķ įr veršur gjųrdur ein lųgukarmur fyri kommunurnar ķ 2001. Taš hevši eisini veriš gott at havt henda karm viš longu nś.

Lųgutųrvurin er enn stórur, men tilmęli er, at lųgurnar ķ 2001 verša rašfestar soleišis, at tęr įvirka virksemiš ķ landinum minst mųguligt. Um hugt veršur ķ talvu 3, so eru lųgur sum vaktarskip, sandoyarferja, medicoteknisk tól og tķlķkt, lųgur, iš lķtiš og einki įvirka virksemiš ķ landinum. Taš eru tķlķkķkar lųgur, sum eiga at verša rašfestar fyrst ķ 2001.

 

Undantikiš undirsjóvartunnilin eigur lķtiš alment byggivirksemi at vera sett ķ gongd ķ meginųkinum

Lųgurnar bżttar landafrųšiliga

Sjįlvt um alt virksemiš ķ landinum er nógv, so er taš ójavnt bżtt landafrųšiliga. Bęši ķ privata og almenna sektorinum er nógv taš mesta ķlųgu- og lųguvirksemiš mišsavnaš ķ meginųkinum, serstakliga ķ Sušurstreymoy. Hetta dregur arbeišsmegi og fólk śr śtjašaranum, og er tķ sera óheppiš fyri śtjašaran. Męlt veršur tķ til, at almennu lųgurnar lķtiš annaš byggivirksemi seta ķ gongd ķ meginųkinum ķ 2001.

 

Śtreišsluvųksturin eigur at vera minni enn bśskaparvųksturin

RAKSTURIN

Ķ Fųroyum hevur veriš vanligt at framskriva fķggjarlógina į hvųrjum įri, men hetta er avgjųrt eingin nįttśrulóg. Sum taš sęst į mynd 3, so hevur bśskaparvųksturin veriš vęl stųrri enn śtreišsluvųkstur landskassans seinastu įrini. Hetta er ein positiv gongd, sum ętlanin er at halda fast viš. Almenni lųnarparturin samanborin viš allar lųnśtgjaldinarnar vaks nógv undir kreppuni, men er nś minkandi aftur23.

Lętt at vaksa almennu śtreišslurnar ķ góšum tķšum

Raksturin er nógv tann stųrsti parturin av fķggjarlógini og fylgjast mį tķ serliga vęl viš gongdini ķ rakstrinum. Taš vķsir seg at vera ógvuliga stórt politiskt trżst og ógvuliga lętt at vaksa almennu rakstrarśtreišslurnar ķ góšum tķšum. Taš vķsir seg harafturķmóti altķš at vera trupult at venda gongdini og minka rakstrarśtreišslurnar.

  

Mynd 3: BTŚ og śtreišslur landskassans 1991-1999

Taš er avmarkaš, hvussu stór tillaging kann gerast viš einari fķggjarlóg…

Fķggjarlógin veršur lųgd fyri eitt įr ķ senn, og taš er tķ ręttiliga avmarkaš, hvussu stór tillaging kann gerast ķ almenna sektorinum ķ einari fķggjarlóg. Taš er tķ tżdningarmikiš, at taš longu nś verša sett nųkur langtķšarmįl, samstundis sum taš longu nś fęst semja um, hvųr fķggjarpolitikkur eigur at verša rikin ķ 2001. Hetta gevur politiska myndugleikanum og teimum ymisku stżrunum góša tķš til at fįa karmarnar at ganga upp. Tilmęliš er, at śtreišsluvųksturin veršur hildin nišan fyri prķsvųksturin, sum ķ lųtuni er mettur til 3-4%. Taš skal eisini višmerkjast, at lųnarsamrįšingar aftur verša ķ 2001 į almenna arbeišsmarknašinum, og at eingin lųnarkompensatión er viš ķ hesum tilmęlinum. Talva 4 vķsir gongdina ķ nettorakstrarśtreišslum landskassans, 1997-2000.

Talva 4: Nettorakstrarśtreišslur landskassans, 1997-2000

mió. kr.

1997

1998

1999

2000

§ 1

Lųgtingiš

18,1

20,4

22,5

27,6

§ 2

Lųgmansfyrisitingin o.a.

35,7

33,6

49,7

24,3

§ 3

Fķggjarmįl o.a.

157,4

179,2

180,9

178,9

§ 4

Mentan og samskifti o.a.

167,7

185,4

-

-

§ 5

Fiskivinna

223,6

132,6

208,2

163,9

§ 6

Vinnumįl

50,1

63,8

198,4

202,5

§ 7

Śtbśgving og gransking o.a.

406,0

417,0

494,5

532,4

§ 8

Almanna og heilsumįl o.a.

1.193,4

1.249,9

1.302,9

1.389,3

§ 9

Oljumįl o.a.

-

-

9,8

15,4

§ 10

Sjįlvstżrismįl o.a.

-

-

8,4

8,1

Nettorakstrarśtreišslur tilsamans

,0

   

2.542,4

Višm: Tųlini fyri 1999 eru fyribils metingar, og tųlini fyri 2000 eru śr fķggjarlógini.

…tķ eiga langtķšarmįl at vera sett śt ķ kortiš longu nś

Fyri at tillaga almenna sektorin eigur landsstżriš longu nś at seta langtķšarmįl śt ķ kortiš. Eitt mįl er ein nżggj pensjónsskipan ella pensjónssamansparing, har ųll į arbeišsmarknašinum spara saman til sķna egnu pensjón.

 

 

Neyšugt veršur at fķggja pensjónirnar ųšrvķsi framyvir

 

FRAMTĶŠARVĘLFERŠARSAMFELAGIŠ

Ķ ųllum londum og vęlferšarsamfelųgum uttan um okkum hevur seinastu įrini veriš arbeitt viš at gera nżggjar pensjónsskipanir, sum skulu avloysa skipanina, iš nś er fķggjaš um skattin. Orsųkin er tann, at tey gomlu gerast fleiri og fleiri, samstundis sum taš vera lutfalsliga fęrri ķ góšum įrum į arbeišsmarknašinum. Skulu pensjónistar hava rķmilig livikor, og nżtslumųguleikarnir ikki skulu minka ov nógv tį iš fólk verša pensjóneraš, veršur neyšugt at fķggja pensjónirnar ųšrvķsi enn nś.

Talva 5: Gongdin ķ fólkatalinum 65 įr og eldri, 2000-2037

 

2000

2007

2012

2017

2022

2027

2032

2037

Fólk 65 įr og eldri ķ tali

6.200

6.562

7.231

8.074

8.675

9.279

9.975

10.179

Indeks

100

106

117

130

140

150

161

164

Gongdin veršur tann sama ķ Fųroyum, men trupulleikarnir fara at vķsa seg seinni enn ašrastašni. Ķ talvu 5 er gjųrd ein meting, hvussu gongdin veršur ķ fólkatalinum eldri enn 65 įr frį 2000 til 2037.

Skattainntųkurnar minka og eftirspurningurin eftir almennum tęnastum veksur

Skattainntųkurnar minka lutfalsliga, og eftirspurningurin eftir almennum tęnastum veksur, um gongdin veršur soleišis, at taš gerast lutfalsliga fleiri 65 įr og eldri og lutfalsliga fęrri į arbeišsmarknašinum. Umframt at gera eina nżggja pensjónsskipan kann ein partur av trupulleikanum eisini loysast, viš at fólk verša longur į arbeišsmarknašinum. Męlt veršur tó til at gera eina nżggja pensjónsskipan sum skjótast. Sum er, er tjóšaruppsparingin ķ Fųroyum ręttiliga lķtil afturķmóti ķ londunum uttan um okkum. Ein pensjónssamansparing fyri ųll į arbeišsmarknašinum fer eisini at loysa henda trupulleikan, sum frį lķšur.

 

Metingar um almanna- og heilsuśtreišslur

Almanna og heilsuśtreišslur av teimum eldru

Ķ Fķggjarmįlastżrinum eru į vįri 1999 gjųrdar nakrar metingar, hvussu gongdin veršur ķ ymiskum heilsu- og almannaśtreišslum til fólk sum eru 65 įr og eldri. Tųlini byggja į bżtiš av heilsu- og almannaśtreišslunum, sum tęr eru nś, og eru framroknaš viš vųkstrinum ķ fólkatalinum višvķkjandi teimum, sum eru 65 įr og eldri (sķ talvu 5).

Metingarnar skulu takast viš fyrivarni

Metingarnar ķ talvu 6 skulu sjįlvandi takast viš fyrivarni. Hetta er bert bżtiš framroknaš, sum taš er nś. Fyritreytirnar fyri framrokningunum eru:

  • Śtreišslur til sjśkravišgerš, iš standast av fólki eldri enn 65 įr eru mettar til 45% av ųllum śtreišslunum.
  • Sjśkravišgeršarśtreišslurnar ķ 1999 eru 410 mió. kr.
  • Sjśkravišgeršarśtreišslur, iš standast av fólki eldri enn 65 įr verša sostatt 184,5 mió. kr. ķ 1999.
  • Śtreišslur til heilivįg śtskrivašur viš lęknaįvķsing til fólk eldri enn 65 įr verša mettar til 40% av ųllum śtreišslunum.
  • Ašrar śtreišslur hjį sjśkrakassum, t.d. hjįlpitól o.a. verša bżttar eftir sama leisti.
  • Allar śtreišslurnar hjį sjśkrakassum eru 80 mió. kr.
  • Śtreišslur hjį sjśkrakassum, iš standast av fólki eldri enn 65 įr verša sostatt 32 mió. kr.
  • Fólkapensjónin hękkar 40 mió. kr. ķ 2000, śr 285 mió. kr. ķ 1999 upp ķ 325 mió. kr. ķ 2000.

Talva 6: Almanna- og heilsuśtreišslur til fólk eldri enn 65 įr

Mió. kr.

2000

2007

2012

2017

2022

2027

2032

2037

Heilsuśteišslur:                
Sjśkravišgerš

184,5

195,3

215,2

240,3

258,2

276,1

296,8

302,9

Sjśkrakassar

32,0

33,9

37,3

41,7

44,8

47,9

51,5

52,5

Heilsuśtreišslur tils.

216,5

229,1

252,5

281,9

302,9

324,0

348,3

355,4

Almannaśtreišslur:                
Rųktarheim

92,2

97,5

107,5

120,0

129,0

137,9

148,3

151,3

Ellisrųkt ķ Sandoynni

8,2

8,7

9,5

10,7

11,5

12,3

13,2

13,4

Heimarųkt

66,6

70,5

77,6

86,7

93,1

99,6

107,1

109,3

Fólkapensjón

325,0

344,0

379,0

423,2

454,7

486,4

522,9

533,6

Višbųtur til pensjonistar

12,2

12,9

14,2

15,9

17,1

18,3

19,6

20,0

AMEG

36,3

38,4

42,3

47,3

50,8

54,3

58,4

59,6

Bjįlvingarstušul

4,0

4,2

4,7

5,2

5,6

6,0

6,4

6,6

Ansingarsamsżning

6,4

6,8

7,5

8,4

9,0

9,6

10,3

10,5

Almannaśtreišslur tils.

550,8

583,0

642,4

717,3

770,7

824,4

886,2

904,3

Alm. og heilsuśtr. tils.

767,3

812,1

894,9

999,3

1.073,6

1.148,4

1.234,5

1.259,8

Taš veršur neyvan mųguligt at tryggja pensjónistum rķmilig livikor um skattin sum frįlķšur

Inntųkan minkar nógv hjį fólki, iš onga samansparing hava, tį iš tey verša pensjoneraš. Taš er tķ ongantķš ov skjótt at gera eina nżggja pensjónskipan, iš kann tryggja fólki rķmilig livikor į gamalsaldrinum. Taš veršur neyvan mųguligt at fķggja hetta um skattin, sum frį lķšur, um vit eisini skulu tryggja góša tęnastu ķ ašrar mįtar frį tķ almenna.

 

Stóru įrgangirnir av pensjónistum hava bert 25 įr at spara saman ķ

Pensjónsinngjaldingin mį byrja sum skjótast

Pensjónsinngjaldingar verša vanliga roknašar eftir einum arbeišslķvi, sum er 40 įr, t.e. fólkiš kann gjalda inn til eina pensjónskipan, frį tķ taš er umleiš 25 įr, til taš er umleiš 67 įr. Pensjónistarnir verša umleiš 9000 ķ tali ķ 2027, tķ hava teir stóru įrgangirnir av pensjonistum bert umleiš 25 įr at spara saman ķ. Skal eginpensjónin muna nakaš, so er ongantķš ov skjótt at fara at gjalda inn til eina slķka skipan.

ŚTGANGUR

Fķggjarpolitikkur 2001 og tilmęli

Sostatt veršur męlt til, at taš vešur rikin ein strammur fķggjarpolitikkur ķ 2001. Tilmęlini eru:

  1. Višvķkjandi lųgum landskassans veršur męlt til, at lųgukarmurin veršur tann sami ķ 2001 sum ķ 2000. Harafturat veršur męlt til, at lųgurnar įvirka virksemiš ķ landinum minst mųguligt, serstakliga ķ Sušurstreymoy.
  2. Višvķkjandi rakstrinum veršur męlt til, at vųksturin ķ rakstrarśtreišslunum veršur minni enn prķsvųksturin, sum veršur mettur til 3-4% ķ lųtuni.
  3. Harafturat veršur męlt til, at nżggj pensjónsskipan veršur sett ķ verk sum skjótast. Hetta eigur at verša gjųrt ķ samrįš viš partarnar į arbeišsmarknašinum. Samansparingin kann t.d. vera 2-3% av lųnini ķ fyrstuni og sķšan hękka stigvķst upp ķ 10% av lųnini um nųkur fį įr.

 

1 Sķ Hvķtubók, fylgibind 1, partur II, sķšu 160
2 Stórur partur av gjųgnumgongini byggir į Hvķtubók, fylgibind 1, part II
3 Sķ bśskaparfrįgreišingina hjį Landsbankanum 1999, sķšu 30-31
4 Det Rådgivende Udvalg 1999, sķšu 5
5 Taš er nęstan bert gongdin ķ altjóša rentuni, iš įvirkar fųroyska bśskapin. Hon er t.d. tżdningarmikil fyri alivinnuna, sum er ręttiliga kapitalintensiv
6 Ķ Caragata įlitinum veršur vķst į, at um kredittvirši Fųroya skal verša nųktandi ķ altjóša samanhangi, so er hįmarkiš fyri almennu bruttoskuldini 50% av BTŚ
7 Taš er eitt lógarkrav, at landskassin skal hava 15% av BTŚ standandi ķ landsbankanum. Hetta svarar ķ lųtuni til 960 mió.kr.
8 Det Rådgivende Udvalg 1999, sķšu 41
9 Sķ Bśskaparrįšiš, vįriš 2000, sķšu 18
10 Det Rådgivende Udvalg 1999, sķšu 4
11 Talan er um flųskuhįlsar, tį įvķsum vinnum tųrvar skikkaša arbeišsmegi ķ einum bśskapi, iš annars er merktur av arbeišsloysi. Flųskuhįlsar sķggjast vanliga ķ bśskapum, sum eru į veg uppeftir ķ konjunkturumferšini. Flųskuhįlsar sķggjast mest ķ konjunkturvišbreknum vinnum
12 Viš "plenuklipparahįttinum" verša allar almennu śtreišslurnar minkašar lķka nógv
13 Byggivirki eru timburmeistarar, mśrarar o.s.fr.
14 Sķ Bśskaparrįšiš, vįriš 2000, sķšu 2
15 Sķ Bśskaparrįšiš, vįriš 2000, sķšu 23
16 Sķ frįgreišing hjį Fķggjarmįlastżrinum, oktober 1999, sķšu 18. Landskassaroknskapurin fyri 1999 er nś um at vera lišugur, og seinastu metingarnar vķsa, at avlopiš ķ 1999 veršur umleiši 580 mió.kr.
17 Givnir skattalęttar eru: hękking av barnafrįdrįttinum (11 mió.kr.), hękking av aldursmarkinum fyri barnafrįdrįtt śr 16 upp ķ 18 įr (9 mió.kr.), hękking av pensjónistafrįdrįttinum o.a. (30 mió.kr.), lękking av partafelagsskattinum śr 27% nišur ķ 20% (umleiš 53 mió.kr.)
18 ALS-gjaldiš veršur tikiš viš, tį alt skatta- og avgjaldstrżstiš veršur roknaš
19 "Non trading income" er rentuinntųka, kursvinningur, royalties, inntųka av fastari og og allari inntųku śr śtlondum
20 "Trading income" er inntųka, sum ikki er "non trading income", t.e. inntųka, sum er meiri beinleišis tengd at framleišsluni
21 Sķ Bśskaparrįšiš, vįriš 2000, sķšu 24. Sķ eisini Det Rådgivende Udvalg 1999, sķšu 35
22 Lųnirnar eru tó stųrri enn 28 mió.kr., tķ P/F Vįgatunnilin keypir tęnastur frį undirentreprenųrum, sum eisini śtgjalda lųnir
23 Sķ Bśskaparrįšiš, vįriš 2000, sķšu 7

Į tingfundi 14. aprķl 2000 var ašaloršaskifti um frįgreišingina. Mįliš avgreitt.