Frįgreišing lųgmans um uttanlandsmįl 1999/2000

 

101-5  Frįgreišing sambęrt § 51, stk. 4, ķ tingskipanini, um uttanlandsmįl 1999/2000

Įr 2000, 26. januar, legši Anfinn Kallsberg, lųgmašur, vegna landsstżriš fram soljóšandi

Frįgreišing
til
ašaloršaskiftis

 

INNIHALDSYVIRLIT

FORMĘLI *

SĮTTMĮLASAMRĮŠINGAR VIŠ DANMARK *

TRYGDARMĮL *

SAMANLEGGING AV HERNAŠARMYNDUGLEIKUM *

HERNAŠARKANNINGAR *

MARKNAMĮL *

MARKIŠ VIŠ BRETLAND *

MARKIŠ VIŠ ĶSLAND *

MARK UTTAN FYRI 200 FJÓRŠINGAR *

TÓLV FJÓRŠINGA UMVELDISMARK *

HANDILSSAMSTARV *

WTO – Altjóšahandilsfelagsskapurin *

HANDILSSĮTTMĮLIN VIŠ ES *

Tollframķhjįręttindi *
Heilsufrųšiligt samstarv *
Alevropiska upprunaųkiš *

HANDILSSĮTTMĮLAR VIŠ ONNUR LOND *

FRAMTĶŠARSTŲŠA FŲROYA Ķ EVROPA *

FŲROYAR SUM SĮTTMĮLAPARTUR Ķ EFTA OG EBS *

FŲROYAR SUM SĮTTMĮLAPARTUR Ķ ES *

NŻGGJ SAMSTARVSSKIPAN VIŠ ES * 

BURŠARDYGG MENNING *

ARKTISKA RĮŠIŠ *

NORŠURLENDSK FELAGSĘTLAN *

LIVANDI TILFEINGI HAVSINS *

MILLUMTJÓŠASAMSTARV UM FISKIVEIŠI *

MILLUMTJÓŠASAMSTARV UM HVALAVEIŠI *

MENNINGARHJĮLP *

MENNINGARHJĮLP TIL KOSOVO *

VERKĘTLAN *

STAVORŠ *

FYLGISKJAL *

Semjur um FISKIVEIŠI fyri 2000 *

FŲROYAR – GRŲNLAND *

FŲROYAR - ĶSLAND *

FŲROYAR - NOREG *

FŲROYAR – RUSSLAND *

FŲROYAR - BALTISKU LONDINI *

FŲROYAR – ES *

STRANDALANDASAMRĮŠINGAR *

Strandalandasamrįšingar um noršhavssild ķ noršurhųvum *
Strandalandasamrįšingar um makrel ķ noršurhųvum *
Trķpartasamrįšingar um felagsstovnar *

 

FORMĘLI 

Fųroya lųgmašur leggur viš hesum į fjórša sinni frįgreišing um uttanlandsmįl fyri Fųroya lųgting. Fyrst verša tikin til umrųšu tey mįl, iš vóršu framd ķ fjųr. Sķšan veršur ķ hųvušsheitum greitt frį teimum mįlum, sum landsstżriš hevur ętlanir um at seta skjųtil į ķ įr.

Nś frįgreišingin veršur lųgd fram, stendur Fųroya fólk į einum vegamóti til avgerandi broytingar į tżšandi ųkjum. Hesar broytingar verša framdar ķ tųttum samstarvi viš lųgtingiš ķ fullum samsvari viš stżrisskipan Fųroya. Hųvušsmįl landsstżrisins er at skipa ręttarstųšu Fųroya av nżggjum ķ sįttmįla viš Danmark.

Eitt annaš stórmįl, iš lųgmašur hevur sett sęr fyri at fremja ķ komandi tķšum er at endurskoša leiklut Fųroya ķ Evropu. Fųroyar fara tķskil ķ nęstum at stevna Evropiska Samveldinum til samrįšingar um eina nżskipan av višurskiftum Fųroya viš ES. Taš veršur sett sum mįl, at Fųroyar fįa ķ lag eina samstarvsskipan viš ES, sum ķ grundregluni fevnir um samstarvsųki, iš EBS skipanin ber ķ sęr. Sostatt veršur talan um ein felagsskap millum Fųroya og ES, har Fųroyar fįa ein virknan lut ķ samstarvinum ķ Evropu Fųroya fólki til frama.

Hesi mįl fara at seta stór krųv til landsstżriš į flestu ųkjum. Serstakliga fer taš at seta krųv til mišfyrisitingina at samstarva munandi tęttari og į alt fleiri ųkjum. Samskipan millum ašalstżrini veršur ein avgerandi fyritreyt til tess at fremja uttanlandspolitikk Fųroya į ein nųktandi hįtt. Taš veršur tķ alneyšugt, at mišfyrisitingin fęr hųvi til at menna sķn fyrisitingarliga fųrleika nęstu įrini.

Tann rįšandi alheimsgeršin, iš fer fram į okkara dųgum, fer at seta stór krųv til lųgtingiš. Lóggįvuarbeišiš fer ķ alt stųrri mun at taka stųši ķ millumtjóšasįttmįlum og -samstarvi annars. Altjóšaręttarligar bindingar fara tķ at seta sķn dįm į virksemi lųgtingsins ķ flestu lutum tey nęstu įrini. Hetta er ein tżdningarmikil orsųk til, at Fųroyar eiga at fįa altjóšaręttarligt virkisfųri.

At hava eina rųdd og gera sjónarmiš Fųroya galdandi ķ millumtjóšasamstarvi, har iš meginreglur į fleiri tżšandi ųkjum verša samtyktar, krevur at luttųka okkara ķ altjóšahųpi er bęši virkin og sjįlvstųšug. Vit mega rašfesta hesa luttųku soleišis, at vit best kunnu fylgja viš į teimum ųkjum, sum hava stųrstan tżdning fyri okkum sum land. Fyri Fųroyar kann taš vera eins tżšandi at vera viš til at samrįšast um įvķsar meginreglur og taš er at samrįšast um fiskikvotur.

Lųgmašur leggur frįgreišing um uttanlandsmįl fyri lųgtingiš til ašaloršaskiftis ķ teirri vón, at hon veršur ein ķblįstur til tęr stóru avgeršir, iš verša at taka ķ nęstum. 

Ķ Tinganesi į Pįlsmessu įr 2000 

Anfinn Kallsberg
lųgmašur

 

SĮTTMĮLASAMRĮŠINGAR VIŠ DANMARK 

Samsvarandi lųgtingssamtykt frį oktober 1998 setti landsstżriš nógva orku av ķ 1999 at greina stjórnarręttarlig, altjóšaręttarlig, fyrisitingarlig og bśskaparlig višurskifti, iš hava stóran tżdning fyri ętlanirnar at fįa fųroyingum fulla įbyrgd av egnum landi. Hesar kanningar vóršu almannakunngjųrdar ķ Hvķtubók viš fylgibindum.

Viš stųši ķ hesum kanningararbeiši hevur landsstżriš nś fyrireikaš seg til at fara undir samrįšingar viš donsku rķkisstjórnina um ein sįttmįlafelagsskap. Dentur veršur lagdur į, at uttanlandsnevnd lųgtingsins veršur kunnaš um mįliš, bęši undan samrįšingunum, og mešan tęr fara fram, sum įsett ķ stżrisskipan Fųroya. Upprit um samrįšingar viš donsku rķkisstjórnina um ręttarstųšu Fųroya er latiš uttanlandsnevnd lųgtingsins.

Av tķ at landsstżriš hevur tikiš sęr neyšuga fyrireikingartķš, er upprunaliga tķšarętlanin toygd nakaš. Kortini veršur arbeitt stųšugt og mišvķst til tess at kunna byrja sjįlvi samrįšingarumfųrini skjótast rįšiligt. Ķ hesum sambandi fer landsstżriš nś at stevna donsku rķkisstjórnini til fundar ķ Keypmannahavn. Į fundinum veršur samrįšingarśtspęl landsstżrisins lagt fyri rķkisstjórnina.

Tį iš semja er gjųrd um sįttmįla landanna millum, veršur sįttmįlin lagdur fyri lųgtingiš til góškenningar. Sķšani veršur hann lagdur fyri Fųroya fólk til endaliga stųšutakan į fólkaatkvųšu.

Hesi višurskifti fara at taka ta tķš, iš krevst fyri at rųkka einum śrsliti, sum er nųktandi fyri Fųroya fólk. Tęr loysnir, iš samrįšst veršur fram til, kunnu fólk kenna seg trygg viš. Tęr fara at leggja lunnar undir eina menning ķmóti einum sjįlvstųšugum fųroyskum samfelagi, har įbyrgdin veršur į fųroyskum hondum.

Landsstżriš vónar, at samrįšingar og stašfestingarmannagongdir višvķkjandi sįttmįlanum kunnu verša loknar ķ įr.

TRYGDARMĮL 

Trygdarmįl višvķkjandi Fųroyum eru rķkismįl og verša fyrisitin ķ danska uttanrķkismįlarįšnum. Trygdarmįl fevna ķ hųvušsheitum um stutttķšar og langtķšarętlanir til tess at varšveita sjįlvręši og fullveldi rķkisins og tęr skipanir, iš neyšugar eru til tess at verja hesar.

Trygdarpolitikkurin hevur avleišingar fyri tęr ķtųkiligu śtinnandi verjuupp-gįvurnar, iš danska verjumįlarįšiš situr fyri. Hųvušsuppgįvurnar hjį donsku verjuni ķ Fųroyum fevna um eftirlit og fullveldishevd, fiskiveišieftirlit, leiting og bjarging. Ķ frišartķšum rųkir danska verjan tęr hernašarligu uppgįvurnar į fųroyskum ųki ķ samstarvi viš sķnar sameindu ķ NATO.

Heimastżrisskipanin heimilar ikki fųroyskum myndugleikum at yvirtaka mįlsųkiš trygdarmįl, av tķ at hetta er beinleišis knżtt at fullveldinum. 

SAMANLEGGING AV HERNAŠARMYNDUGLEIKUM

Lųgmašur er av danska verjumįlarįšharranum kunnašur um, at teir bįšir hernašarligu myndugleikarnir ķ Fųroyum, Fęrųernes Kommando og Flyvestation Torshavn, av spariįvum verša lagdir saman til ein myndugleika, iš eftir ętlan fer at hśsast į Mjųrkadalsstųšini frį 1. aprķl 2002. Ętlanin hjį donsku verjuni er at avhenda hųvušsbygningin hjį Fęrųernes Kommando – Marinustųšina – ķ Tórshavn.

HERNAŠARKANNINGAR

Lųgmansskrivstovan hevur fyriskipaš ta kanningarverkętlan, iš er voršin almannakunngjųrd viš śtgįvuni av įvegisfrįgreišingini Fųroyar ķ Kalda krķgnum, "Svartabók" kallaš, iš er skrivaš av tveimum uttanhżsis sųgufrųšingum. Sųgufrųšingarnir hava skrivaš bókina grundaš į skjalatilfar, iš varš leitaš fram śr skjalasųvnum ķ Danmark og USA. Talan er um eina įvegisfrįgreišing, tķ atgeingi er fingiš til fleiri skjųl sķšani śtgįvuna av "Svųrtubók".

Eftir śtgįvuni av "Svųrtubók" er taš voršiš greitt, at ymisk landsstżri og serstakliga lųgmenn ķ fleiri fųrum hava veriš ķ eini sera óhepnari tvķstųšu, har trśskapur mótvegis donsku rķkisstórnini ķ trygdarmįlum varš settur hęgri enn trśskapur mótvegis Fųroya lųgtingi.

Frįgreišingin lżsir eisini, at danskir og ašrir śtlendskir politikkarar og embętisfólk ķ fleiri fųrum hava framt trygdarpolitiskar ętlanir um m.a. bygging av hernašarstųšum og hava ikki kunnaš fųroyskar myndugleikar um hesar ętlanir.

Greitt veršur frį, at śtlendskar fregnartęnastur hava nżtt fųroysk og donsk embętisfólk til at boša frį hugburši, lķvi og levnaši hjį fųroyskum politikarum. Hetta er ein sera óheppin stųša at seta fųroyskar politikkarar og embętisfólk ķ.

Lųgmašur hevur avgjųrt at fara undir rannsóknir ķ skjalasųvnum eystanfyri, fyrst og fremst ķ fyrrverandi sovjetiskum skjalasųvnum, soleišis at ein meira javnvigaš fatan fęst av hermįlsliga og trygdarpolitiska tżdningi Fųroya undir kalda krķgnum. Tó er henda ętlan śtsett ķ óįsetta tķš, av tķ at fķggjarkarmurin hjį Lųgmansskrivstovuni ķ įr ikki gevur rśm fyri hesum.

      MARKNAMĮL

Sķšani trišju havręttarstevnu Sameindu tjóša (1974-82), sum fųrdi til, at havręttarsįttmįli Sameindu tjóša varš undirritašur ķ Montego Bay į Jamaica tann 10. desember 1982 (hann kom ķ gildi 16. november 1994), hava alt fleiri lond nżtt tann rętt, iš hesin sįttmįli gevur strandalondum til at kanna sęr eitt sonevnt 200 fjóršinga bśskaparųki (Exclusive Economic Zone, EEZ), iš fevnir um lųgdųmi fyri alla nżtslu av tilfeinginum ķ og undir sjónum og til verndar av havumhvųrv-inum.

Tį iš Danmark setti lóg um EEZ ķ gildi 1. juli 1996 varš henda lóg viš atliti at marknatrętuni viš Bretland ikki sett ķ gildi fyri Fųroyar. Danmark hevur annars framvegis ikki stašfest havręttarsįttmįlan, m.a. eftir ynski lųgmans um, at taš skuldi ikki darva okkum ķ marknatrętuni viš Bretland.

MARKIŠ VIŠ BRETLAND

Sķšani seinastu frįgreišing um uttanlandsmįl er taš glešiliga hent, at taš eydnašist at koma įsamt viš bretar um markiš millum Fųroya og Bretlands. Tann 18. mai 1999 kundi lųgmašur saman viš danska uttanrķkisrįšharranum og einum bretskum varauttanrķkisrįšharra undirrita sįttmįlan, og tann 21. juli 1999 varš viš oršsendingaskifti ķ London bošaš frį, at sįttmįlin var komin ķ gildi.

Hesin sįttmįli įsetur landgrunsmarkiš innan fyri 200 fjóršingar og fiskimarkiš, ķroknaš serreglur fyri taš sonevnda "serųkiš", har fiskimarksmišlinjur partanna hava umskarast, og har bįšir partar framvegis hava fiskiveišilųgdųmi.

MARKIŠ VIŠ ĶSLAND

Móti Ķslandi hava Fųroyar havt mišlinjumark sķšan 1977, tó hava partarnir ikki veriš samdir um, hvussu mišlinjan skuldi verša roknaš. Ķsland roknar mišlinjuna śr skerinum Hvalsbaki. Taš halda Fųroyar ikki vera rętt.

Millum Fųroya og Ķslands er sostatt eitt ųki, teprar 4.000 ferkilometrar til vķddar, har bįšir partar kanna sęr lųgdųmi fiskiskapi višvķkjandi. Taš hevur meira enn so hent seg, at skip, iš hava fiskaš har viš fųroyskum loyvi, hava veriš órógvaš av ķslendskum myndugleikum.

Eftir at Danmark vegna Grųnland ķ 1998 samdist viš Ķsland og Noreg um mųrkini millum Grųnland, Ķsland og Jan Mayen, og vit ķ 1999 samdust viš bretar um havmųrkini innan fyri 200 fjóršingar, er ósemja okkara viš Ķsland tann einasta marknatręta, sum stendur eftir hjį bįšum londum innan fyri 200 fjóršingar.

Hugur er at loysa hetta mįl, og embętismenn frį bįšum sķšum hava havt samrųšur ķ heyst og ķ vetur til tess at kanna mųguleikarnar fyri at loysa mįliš į ein hįtt, iš bįšir partar kunnu vera nųgdir viš. Vónandi fęst ein slķk loysn ķ įr.

MARK UTTAN FYRI 200 FJÓRŠINGAR

Marknasįttmįlin viš Bretland snśši seg einans um mark innan fyri 200 fjóršingar. Uttan fyri 200 fjóršingar stendur spurningurin um tey umskarandi krųvini hjį okkum, Ķslandi, Bretlandi og Ķrlandi um landgrunn į Rockall Hatton leišini framvegis óloystur. Fųroyar halda seg betur enn onnur strandalond megna at prógva mótvegis altjóša samfelagnum, at landgrunnur Fųroya rųkkur śt um 200 fjóršingar į hesum leišum.

TÓLV FJÓRŠINGA UMVELDISMARK

Havręttarsįttmįlin frį 1982 heimilar, at umveldismarkiš, iš ger av, hvussu langt śt vanliga lųgdųmi strandarķkisins rųkkur, kann verša sett til tólv fjóršingar.

Ķ lųtuni er umveldismarkiš um Fųroyar bert trķggjar fjóršingar. Ķ Danmark varš lóg um tólv fjóršinga umveldismark sett ķ gildi tann 7. aprķl 1999, soleišis at umveldismarkiš um Danmark varš flutt śt į tólv fjóršingar tann 1. mai 1999. Eftir ętlan veršur rķkislógartilmęli um hetta mįl lagt fyri lųgtingiš seinni ķ tingsetuni.

      HANDILSSAMSTARV

Ķ fjųr varš gjųrt av, at Fųroyar skuldu verša meira virknar ķ altjóša hųpi. Handilssamskifti millum lond ųkist alt meiri, og seinnu įrini eru stórar bśskaparligar heruppiķ handilsligar broytingar farnar fram. Sostatt gongur heimsrįkiš alsamt móti frķari handli.

       

WTO – Altjóšahandilsfelagsskapurin

WTO er altjóša karmurin um og ķblįsturin til hesa gongd og umsitur ķ altjóša hųpi handilssamvinnu millum lond. Skulu fųroyskar fyritųkur standa seg ķ kappingini viš fyritųkur ķ ųšrum londum, er greitt, at tųrvur er į fyrireikingum og tillagingum til skiftandi umstųšur. Sum gongdin ķ heimshandlinum er, eiga vit at taka virknari lut ķ hesum altjóša rįki.

Trišja rįšharrarįšstevna WTO var ķ Seattle ķ USA um mįnašarskiftiš november/desember ķ fjųr. Landsstżriš varš umbošaš ķ donsku sendinevndini į hesi rįšstevnu. Grundaš į tilknżti Danmarkar til ES er danska stųšan ķ WTO ofta tillagaš felagsstųšu ES, tį iš mįl verša višgjųrd ķ WTO hųpi. Hetta er serliga galdandi fyri tey ųki, iš eru undir ES myndugleika ķ dag m.a. fiskivinnupolitikkur og handilspolitikkur.

Rįšharrastevnurnar eru hęgsti myndugleiki ķ WTO og verša vanliga hildnar annaš hvųrt įr. Ętlanin var, at rįšstevnan ķ Seattle skuldi vera byrjanin til eitt nżtt samrįšingarumfar millum limalondini um, hvussu trupulleikarnir ķ altjóša handilssamskiftinum įttu at veriš loystir. Hesi kunnu taka fleiri įr. Mįliš viš rįšstevnuni var at fįa semju millum limalondini um eina dagsskrį fyri eitt slķkt samrįšingarumfar.

Tey mįl, iš vóru ķ uppskoti til dagsskrį, og sum hųvdu serstakan įhuga, vóru stušul til fiskivinnuna, umhvųrvi, handil, tolllękkingar į ķdnašarvųrum og meiri einshįttašar reglur ķ heimshandlinum, serliga viš atliti at heilsufrųšiligum og tųkniligum handilsforšingum. Hesi ųki hava sera stóran tżdning fyri Fųroyar og krevja tķskil virkna fųroyska luttųku.

Av tķ at partarnir hųvdu so ymiska fatan av, hvat eitt nżtt samrįšingarumfar įtti at fevnt um, endašu samrįšingarnar ķ fyrsta umfari śrslitaleysar. Taš var serliga trupult at fįa ES, Japan og USA at semjast um mannagongdir fyri avtųku av handilsverju.

Samrįšingarnar halda tó fram į embętismannastigi ķ ųšrum hųpum. Landsstżriš fer at fylgja viš ķ m.a. einum noršurlendskum millumlandabólki, sum višger gongdina ķ mįlum, iš hava viš handil og umhvųrvi at gera. Taš er ķ hesum hųpi, at studningur til fiskivinnu og handilsforšingar fyri śtflutningi av hvala- og kópavųrum eru į skrį.

Taš hevur stóran tżdning, at Fųroyar, sum eru so tengdar at samskifti viš umheimin, eru viš ķ hesum arbeiši, soleišis at vit kunnu gera vart viš okkum ķ altjóša hųpi, fylgja betur viš, verša kunnaš og fįa dagfųrd višurskifti, iš kunnu hava tżdning fyri vinnuna og samfelagiš sum heild.

HANDILSSĮTTMĮLIN VIŠ ES

Fųroyski parturin ķ felagsnevndini Fųroyar-ES, iš hevur dagligu umsitingina av handilssįttmįlanum um hendur, hevur sķšani sįttmįlin kom ķ gildi roynt at betra um fųroysku atgongdina til evropiska marknašin, bęši višvķkjandi tollvišurskiftum og ķ ųšrum fųrum, har vinna okkara ikki er fyri somu vęlvild frį ES sum eitt nś vinnurnar ķ grannalondum okkara Ķslandi og Noregi.

Nišanfyri eru nevnd tey ųki, iš vóršu broytt ķ handilssįttmįlanum ķ fjųr, og tey ųki, iš verša višgjųrd ķ lųtuni.

Tollframķhjįręttindi

Broytingar ķ frumskjali 1, sum partarnir samrįddust um ķ desember 1998, komu ķ gildi 1. august ķ fjųr. Broytingarnar vóru hesar:

- Vegleišandi prķsskipanin varš sett śr gildi;
- Ųll vegleišandi loft strikaš, fullur frķhandil fyri vųrur, iš vóru undir hesi skipan;
- Hagtalseftirlitiš strikaš, so fullur frķhandil er fyri vųrur undir hesi skipan;
- Haraftrat fullur frķhandil til ES marknašin fyri laks.

Broytingarnar ķ handilssįttmįlanum hųvdu viš sęr, at umleiš 97% av verandi handli viš ES ongar tollforšingar hevur.

Sambęrt handilssįttmįlanum viš ES eru framvegis tveir vųrubólkar, iš hava stóran handilsligan tżdning fyri Fųroyar, iš eru fyri tollforšingum, taš eru pilkašar rękjur og fiskafóšur. Stórur dentur veršur lagdur į at fįa hesar avmarkingar burtur į komandi fundum ķ felagsnevndini.

Heilsufrųšiligt samstarv

Samrįšingar vóru ķ farna įri Fųroya og ES millum um at vķška handilssįttmįlan til eisini at fevna um heilsufrųšilig višurskifti.

Ein ķskoytissįttmįli millum Fųroyar og ES um heilsufrųšilig višurskifti er nś góškendur av bįšum pųrtum. Ķskoytissįttmįlin er tó enn bert ein formligur karmur. Samrįšingar viš ES halda fram samsvarandi hesum ķskoytissįttmįla, og ein semja veršur at fįa ķ lag skjótast gjųrligt um, hvųrjum ES reglum Fųroyar skulu laga seg til, og hvųrjar treytirnar og tķšarfreistirnar eru fyri broytingum ķ verandi lóggįvu og mannagongdum ķ heilsufrųšiliga eftirlitinum ķ Fųroyum.

Hetta veršur seinni įsett ķ einum fylgiskjali til ķskoytissįttmįlan, iš veršur lagt fyri lųgtingiš til góškenningar.

Eitt slķkt heilsufrųšiligt samstarv viš ES ber ķ sęr, at heilsufrųšilig krųv og eftirlitisskipanir ķ Fųroyum skulu samsvara teimum ķ ES soleišis at ikki veršur neyšugt viš heilsufrųšiligum eftirliti av fiskavųrum śr Fųroyum į markinum til ES lond – eins og śr ųšrum trišjalondum.

Ętlanin er, at endaligi sįttmįlin veršur avmarkašur til reglur višvķkjandi aling og fiskivinnu, tó so at mųguleiki fyri at taka reglur į ųšrum ųkjum, t.d. landbśnaši, upp til višgeršar seinni, ikki veršur śtihżstur, um tųrvur er į tķ.

Įsannast mį, at taš hevur tikiš ES-myndugleikunum sera langa tķš at koma so langt, at formligar samrįšingar um ein heilsufrųšiligan sįttmįla kunnu halda fram. Virkaš veršur fyri, at gongd veršur į samrįšingunum, soleišis at Fųroyar skjótast gjųrligt verša ein višurkendur og virkandi partur ķ heilsufrųšiliga samstarvinum hjį ES.

Alevropiska upprunaųkiš

Evropiska Rįšiš vķsti į toppfundinum ķ Essen ķ 1994 į, at munurin į uppruna-reglum ķ sįttmįlunum, iš ES hevur viš umheimin, eru ein handilsforšing. Avgjųrt varš tķ at seta eina alevropiska skipan viš eins upprunareglum fyri allar handilssįttmįlar ķ gildi viš tķ endamįli at gera samhandilin millum serliga ES, miš- og eysturevropisku londini og EFTA londini meira einshįttašan. Lunnar eru į henda hįtt lagdir undir eitt samstarv į einum stórum ųki, iš gevur eins tollframķhjįręttindi til vųrur viš uppruna ķ ųkinum.

Umframt at formligu krųvini til skjalaprógvan, toll og eftirlit verša nógv einfaldari fyri londini, iš alevropiska upprunaųkiš fevnir um, hevur skipanin viš sęr, at til ber at virka eina vųru ķ fleiri av luttakandi londunum. Taš vil siga, at vóru Fųroyar viš ķ hesum samstarvi, hųvdu fyritųkur ķ Fųroyum kunnaš keypt vųru śr einum av hinum londunum, virkaš hana eftir įvķsari mannagongd og sķšani śtflutt hana sum fųroyska upprunavųru viš fųroyskum tollframķhjį-ręttindum.

Samstarviš fevnir eisini um handil viš trišjalond, t.e. at um vųra veršur keypt śr landi uttan fyri alevropiska upprunaųkiš og veršur virkaš eftir įvķsum leisti, kann hon verša seld sum upprunavųra śr viškomandi landi.

Eingin ivi er um, at luttųka ķ alevropiska upprunaųkinum kann fįa stóran tżdning fyri vinnu okkara. Kraviš til luttųku ķ alevropiska upprunaųkinum er, at viškomandi land skal hava hesi višurskifti skipaš ķ handilssįttmįla viš ųll luttakandi londini. Fyri Fųroyar er talan um ES, miš- og eysturevropisku londini og EFTA londini.

Stór orka varš ķ 1998/99 lųgd ķ at virka fyri, at Fųroyar kundu gerast partur ķ samstarvinum um alevropiska upprunaųkiš. Umframt at handilssįttmįlarnir viš Ķsland og Noreg eru um at verša dagfųrdir, verša įsetingar um hesi višurskifti eisini settar ķ handils-sįttmįlarnar, iš landsstżriš er ķ holt viš at gera viš miš- og eysturevropisku londini.

Ķ samrįšingum viš ES og miš- og eysturevropisku londini veršur lagdur dentur į, at Fųroyar gerast partur ķ alevropiska upprunaųkinum.

       

HANDILSSĮTTMĮLAR VIŠ ONNUR LOND

Fųroyar hava sķšani 1992 havt handilssįttmįlar viš onnur lond. Ķ lųtuni eru handilssįttmįlar viš ES, Ķsland, Noreg, Sveis, Estland og Pólland. Harumframt eru samrįšingar ķ gongd ella um at fara ķ gongd viš Lettland, Litava, Rumenia, Bulgaria, PLO, Kroatia, Turkaland, Russland, Kanada, Kili, Brasilia, Meksiko, Marokko. ES og EFTA lond hava frįhandilssįttmįlar viš fleiri av hesum londum.

Slķkir sįttmįlar eru viš til at ųkja um kappingarfųriš hjį vinnuni og tryggja henni nżggjar marknašir. Sįttmįlarnir viš eysturevropisku londini kunnu harumframt tryggja vinnuni nżggjar marknašir fyri m.a. uppisjóvarfiskaslųg og Fųroyum luttųku ķ alevropiska upprunaųkinum

Til tess at tryggja fųroyskum vinnulķvi fręgari śtflutningssųmdir, fųroyskum brśkarum stųrri śrval og bķligari vųrur, og fųroyska bśskapinum įvikavist eitt stųrri innflutnings- og śtflutningsstųši, veršur viš įhaldni virkaš fyri, at hesi višurskifti verša skipaš soleišis, at tey verša vinnu og samfelagi sum heild til gagns.

      FRAMTĶŠARSTŲŠA FŲROYA Ķ EVROPA

Altjóša samstarviš hevur eftir fįum įrum ment seg til fevna um alt fleiri samfelagsųki. Tosaš veršur ikki longur bert um samstarv innan handil og višurskifti knżtt at handli, men onnur ųki sum mentan, harķmillum gransking og śtbśgving fįa alt meiri rśm ķ altjóša hųpi. Hetta setur stór krųv til fųroyska samfelagiš.

Fyri at ganga hesum ųktu krųvum į mųti er stųša landsstżrisins hon, at hesi mįl best kunnu rųkkast ķ tųttum samstarvi viš heimssamfelagiš, har serligur dentur veršur lagdur į samstarviš millum Fųroyar og ES.

Lųgmašur hevur gjųgnum sambond śteftir kannaš eftir, hvųr iš best gongda leišin ķ einum tęttari samstarvi viš ES er.

Ķ fyrstu atlųgu eru trinnir mųguleikar:

1. Fųroyar gerast sįttmįlapartur ķ EFTA og EBS
2. Fųroyar gerast sįttmįlapartur ķ ES
3. Fųroyar gera nżggja samstarvsskipan viš ES

FŲROYAR SUM SĮTTMĮLAPARTUR Ķ EFTA OG EBS

Av tķ at leiš 1 og 2 vóršu gjųlla višgjųrdar ķ uttanlandsfrįgreišingini ķ fjųr, veršur ikki fariš ķ smįlutir ķ hesi frįgreišing. Ķstašin veršur grundgiviš fyri, hvķ landsstżriš velur hesar leišir frį.

Frķhandilsfelagsskapurin EFTA (European Free Trade Association) varš settur į stovn ķ 1960. EFTA er ein frķhandilsskipan, sum ķ hųvušsheitum hevur arbeitt fyri frķhandli fyri vųrur.

Tį iš sįttmįlin um EFTA varš undirskrivašur, vóru 7 limalond: Danmųrk, Eysturrķki, Noreg, Portugal, Svųrķki, Sveis og Stórabretland. Ķ 1967 kom danski limaskapurin at fevna um Fųroyar. Finnland gjųrdist limur viš avmarkašum ręttindum ķ 1961, Ķsland gjųrdist fullur limur ķ 1970 og Liktinstein fullur limur ķ 1991.

Flestu limalondini ķ EFTA eru sķšani voršin limir ķ ES. Fųroyar fóru burturśr EFTA ķ 1973 saman viš Danmark. Eftir ķ EFTA felagsskapinum ķ dag eru bert Ķsland, Noreg, Liktinstein og Sveis. Einans fullveldisrķki kunnu vera limir ķ EFTA.

Av tķ at EFTA ikki er ein tollsamgonga, kunnu limalondini fųra egnan handilspolitikk mótvegis ųšrum londum, iš ikki eru limir. ES er tżdningarmesti handilssamstarvsfelagi EFTA.

Ķ 1990 var fariš undir at samrįšast um ein nżggjan leist ķ samstarvinum millum ES og EFTA. Hesin leistur er róptur EBS (Evropiska Bśskaparliga Samstarviš). EBS sįttmįlin knżtir EFTA londini tęttari at innmarknašinum ķ ES. Įtjan lond eru viš ķ EBS samstarvinum, umframt tey fimtan ES londini eru Ķsland, Noreg og Liktinstein viš.

Grundsjónarmišiš viš EBS sįttmįlanum er at skipa eitt virkiš og einshįttaš bśskaparligt samstarv, iš skal fremja eins reglur og kappingartreytir millum luttųkurķkini.

EBS londini EFTA megin t.e. Ķsland, Noreg og Liktinstein, hava felags lóggįvu viš ES fyri innmarknašin, men hava sķnar egnu stovnar į politiskum og fyrisitingarligum stigi. ES og EFTA londini hava hvųr sķna eftirlits og dómstólsskipan. Hetta samstarv fevnir tó ikki um samstarv um fiskiveiši- og landbśnašarpolitikk, hóast frumskjal 9 ķ EBS sįttmįlanum fevnir um handil viš fiskavųrum.

Sigast kann, at EBS skipanin ķ grundini var ętlaš sum ein fyribilsskipan, sum fyri fleiri av EFTA londunum var eitt vegamót móti fullum ES limaskapi. Sumt bendir į, at EBS samstarvinum veršur neyvan lķv lagaš.

Ein av stóru trupulleikunum er tann vantandi beinleišis atgongdin hjį EBS londunum EFTA megin til avgerširnar. Serliga er hetta ein trupulleiki fyri eitt land sum Noreg. Lķtiš rśm er fyri politikki ķ skipanini, tó hittast rįšharrar ķ EBS rįšnum įrliga. Sostatt gongur so at siga alt fyri seg į embętismannastigi.

Ųvugt evropasįttmįlunum, sum ES hevur viš miš og eysturevropisku londini, er eingin „dynamikkur" ķ EBS skipanini og veršur hon tķskil verandi ķ tķ lķki, hon er ķ, til hon fellur burtur. Įhugin fyri EBS skipanini og mųguligum broytingum hesum višvķkjandi fyri at ganga ynskjum EFTA landanna į mųti, minkar so hvųrt sum įhugin fyri miš- og eysturevropisku londunum veksur.

Ręttarstųša Fųroya foršar fyri limaskapi ķ EFTA og EBS. Hinvegin um Fųroyar gerast fullveldisrķki skuldi einki veriš ķ vegin fyri fųroyskum limaskapi. EBS skipanin er kostnašarmikil og krevur stóra fyrisitingarliga orku.

Hugsandi er, at velur Noreg at gerast limur ķ ES, er stórur vandi fyri, at EFTA sįttmįlin og EBS sįttmįlin verša uppsagdir av sįttmįlapųrtunum. Noreg kann ķ dag metast sum eitt tżdningarmikiš bindiliš ķ hesum hųpi, av tķ at Ķsland, Sveis og Liktinstein hava sera ymisk įhugamįl. Sum stųšan er ķ dag, ber Noreg meginpartin av fķggjarligu byršini hjį EFTA londunum ķ EBS skipanini.

FŲROYAR SUM SĮTTMĮLAPARTUR Ķ ES

Fųroyskur limaskapur ķ ES hevur tvinnar hųvušstrupulleikar. Annar er ręttarstųša Fųroya og hin er fiskivinnupolitikkur ES.

Višvķkjandi limaskapi eru tvinnir kostir ķ at velja. Antin kunnu Fųroyar gerast partur av danska limaskapinum ķ ES ella gerast limur ķ ES sum fullveldisrķki.

Altjóšaręttarliga verša Fųroyar antin umfevndar av danska sįttmįlapartinum ķ ES sįttmįlanum ella av einum fųroyskum sįttmįlaparti ķ ES sįttmįlanum. Viš ųšrum oršum luttaka Fųroyar antin viš danskari umbošan okkara vegna ķ ES ella viš egnari fųroyskari umbošan ķ ES.

Taš hevši tķ veriš eitt politiskt val ķ einum oršaskifti um fųroyskan ES limaskap, hvųrt Fųroyar sjįlvar luttaka ķ ES avgeršartilgongdini ella lata Danmark luttaka okkara vegna ķ ES avgeršargongdini.

Um Fųroyar gjųrdust limir ķ ES, hevši felags fiskivinnupolitikkurin ķ ES veriš settur ķ verk ķ Fųroyum. Hetta hevši veriš óheppiš, av tķ at ręšiš į fiskatilfeingi Fųroya, tį hevši ligiš ķ hondum ES myndugleikanna.

Ķ sambandi viš hesar trupulleikar metir Fųroya landsstżri, at įhugamįl Fųroya ikki verša tryggjaš nóg vęl innan kamarnar av verandi fiskivinnupolitikki ES uttan mun til, um limaskapurin er beinleišis ella umvegis Danmark. Vandi kundi veriš fyri, at Fųroyar ķ longdini hųvdu mist sķtt fiskatilfeingi, um Fųroyar vóru viš ķ hesi skipan.

Nevnast kann m.a., at trupulleikarnir viš fiskivinnupolitikki ES eru vęl kendir ķ Bretlandi. Reišarafelųg śr Spanialandi ogna sęr bretsk fiskiskip og kvotur teirra, skifta manningarnar śt viš spanskar og landa sķšani fiskin ķ ųšrum londum enn Bretlandi. Ķ okkara fųri hųvdu avleišingarnar av slķkum skjótt mįaš stųšiš undan fųroyska bśskapinum.

Tį iš tosaš veršur um fųroyskan ES limaskap, er fyrsta treytin, at ręšiš į fiskatilfeingi Fųroya er fųroyskt. Hetta sęr ikki śt til at vera gjųrligt eftir galdandi ES-reglum.

NŻGGJ SAMSTARVSSKIPAN VIŠ ES

Sum nevnt veršur virkaš fyri at fįa ķ lag eina nżggja samstarvsskipan viš ES. Hetta kann verša gjųrt sambęrt gein 35 ķ handilssįttmįlanum, iš įsetir, at sįttmįlapartarnir kunnu vķška samstarviš til onnur ųki enn tey, sįttmįlin fevnir um, veršur grundgivin įheitan givin um hetta.

Eftir kanningum um tęttari samstarv viš ES bendir alt į, at tųrvur fųroyinga kann verša gingin į mųti ķ einum tķlķkum leisti. Ķ mun til eitt nś omanfyri nevndu skipanir vil hetta ķ fyrstu atlųgu siga, at sloppiš veršur undan felags fiskivinnu-politikki ES og tķ tungu og kostnašarmiklu fyrisiting, iš EBS skipanin ber ķ sęr. Eins og ķ verandi handilssįttmįla veršur ein vķškaš skipan umsitin av eini felagsnevnd vegna bįšar sįttmįlapartar.

Nżggja samstarvsskipanin veršur framd viš samrįšingum um nżggjar ķskoytissįttmįlar til verandi handilssįttmįla.

Lķkt er til, at taš ber til at fįa fyrimunirnar ķ EBS samstarvinum viš ķ eini skipan, har verandi handilssįttmįli veršur vķškašur viš ķskoytissįttmįlum.

Viš ųšrum oršum foršar einki ķ grundini fyri, at tey fżra fręlsini ķ EBS leistinum og onnur viškomandi ųki fara at ganga inn ķ eina nżggja samstarvsskipan. Ķskoytissįttmįlar kunnu gerast fyri hvųrt ųki.

Tey fżra fręlsini fevna um:

  1. Vųrur
  2. Tęnastur
  3. Kapital
  4. Persónar

Harumframt eru hesi ųki knżtt at teim fżra fręlsunum:

1. Kappingarreglur
2. Reglur fyri almennum stušuli til vinnulķv
3. Sokallaš vatnrętt samstarv, iš hevur tżdning fyri tey fżra fręlsini

Vatnrętta samstarviš fevnir um: Almannapolitikk, tųkniliga menning, feršavinnu, brśkaravernd, kunningartęnastur, śtvarps- og sjónvarpsmįl, umhvųrvi, śtbśgvingar, ķbśgvavernd, hagtųl, vinnuśtbśgvingar, vinnulķvsrętt, ungdómsvišurskifti, gransking, stušulsskipanir fyri smįar og mišalstórar fyritųkur.

Viš eini samstarvsskipan har ķskoytissįttmįlar verša knżttir at verandi handilssįttmįla, įttu fųroyingar stórt sęš at fingiš viš allar teir fyrimunir, EBS leisturin ķ dag fevnir um. Hetta gevur okkum somu sųmdir sum EBS londini fįa, tį iš hugsaš veršur um tilknżtiš til ES.

Viš atliti at Fųroyum, kann verša nevnt, at Sveis er ķ holt viš at fįa sęr eina lķka samstarvsskipan viš ES, sum her veršur greitt frį.

Veršur hugsaš um gongdina ķ Evropa ķ dag, vķškanina av ES eystureftir, mųguligan norskan limaskap ķ ES, framtķšarśtlitini og fyrimunir og vansar viš ES og EFTA/EBS limaskapi, er fręgasta leišin til tęttari samstarv viš ES at vķška verandi sįttmįla viš ķskoytissįttmįlum. Virkaš veršur fyri at leggja lunnar undir eina nżggja samstarvsskipan viš ES.

BURŠARDYGG MENNING 

Buršardygg menning er eitt hugtak, sum er nógv brśkt ķ at kalla ųllum millum-tjóšasamstarvi ķ dag. Hugtakiš hevur sķn uppruna ķ stóru umhvųrvisrįšstevnuni ķ Stokkhólmi ķ 1972 viš fyrrverandi norska forsetismįlarįšharranum Gro Harlem Brundtland į odda.

Tį komu umhvųrvisspurningar veruliga viš į politisku skrįnna ķ altjóša hųpi og flestu lond ķ dag hava umhvųrvismįl sum eitt politiskt mįlsųki. Brundtlands-nevndin um umhvųrvi og menning legši sķšan grundarlag undir ST rįšstevnuna um umhvųrvi og menning (UNCED) ķ Rio de Janeiro ķ 1992, har heimssamfelagiš samtykti eina felagsętlan fyri umhvųrvi og menning ķ framtķšini, ta sokallašu Agenda 21.

Sambęrt Brundtlandnevndini kann hugtakiš buršardygg menning best śtgreinast sum evnini at nųkta nśtķšarinnar tųrv, uttan at minka um mųguleikarnar hjį komandi ęttarlišum at nųkta teirra tųrv. Buršardygg menning skal viga tųrvin hjį samfelagnum, bśskapinum og umhvųrvinum upp ķmóti hvųr ųšrum.

Gjųgnum samstarv okkara viš onnur lond og millumtjóšafelagsskapir hava Fųroyar hųvi til at śtgreina hugtakiš buršardygga menning ķ samsvari viš samtyktirnar ķ Agenda 21.

Somuleišis hava vit, eins og ųll onnur lond, sum hava tikiš undir viš hesum grundreglum fyri samspęli millum umhvųrvi og menning, skyldu til at fylgja upp og taka stųšu til ętlanirnar og rašfestingarnar, sum samtyktar vóršu ķ Rio.

Lųgmašur leggur dent į at styrkja samskipan millum stżrini ķ umsitingini og almenningin til tess at finna fram til greišar felagslinjur fyri fųroysk sjónarmiš og rašfestingar fyri buršardygga menning. Millum annaš eiga vit at miša ķmóti at vera fųr fyri at kunna um okkara stųšu, tį iš heildaruppfylgingin av Agenda 21 veršur endurskošaš ķ 2002 į RIO +10 fundinum hjį ST nevndini um buršardygga menning (CSD).

Farna įriš tóku Fųroyar lut ķ millumlandasamstarvi, bęši ķ arktiskum og noršur-lendskum samanhangi, har iš felagsętlanir og meginreglur verša gjųrdar fyri buršardygga menning ķ framtķšini.

Fųroyska luttųkan ķ hesum millumtjóšasamstarvi gevur okkum hųvi og ķblįstur at arbeiša meira mišvķst viš at śtgreina felagssjónarmiš og rašfestingar okkara sum land.

Nógv heimaarbeiši er eftir at gera, men ętlanin er at halda fram viš at fylgja gongdini ķ millumtjóšahųpi og brśka hana sum vegleišandi og hugmyndar-skapandi fyri egnar rašfestingar.

ARKTISKA RĮŠIŠ

Ķ farna įri hava Fųroyar tikiš lut ķ samstarvinum undir Arktiska rįšnum sum partur av donsku sendinevndini į embętismannastigi. Arktiska rįšiš hevur sķn uppruna ķ arktiska samstarvinum um umhvųrvisvernd, sum varš stovnaš ķ 1991.

Rįšiš varš sett į stovn ķ 1996 og viš hesum varš undanfarna umhvųrvissam-starviš broytt til eitt vķškaš arktiskt samstarv į uttanrķkispolitiskum stigi, viš verkętlanini um buršardygga menning sum nżggjum liši. Umframt Danmark eru limarķkini Kanada, USA, Russland, Ķsland, Noreg, Svųrķki og Finnland.

Eftir rįšharrafundin ķ Kanada ķ septembur 1998 tóku fųroyingar spurningin um navniš į sendinevndini upp viš donsku myndugleikarnar. Įšrenn Fųroyar fóru at taka formliga lut į embętismannnastigi ķ Arktiska rįšnum, ęt sendinevndin "Denmark/Greenland". Hetta er nś broytt į navnaskeltum ķ fundarhųpi til "Denmark - Greenland - Faroe Islands".

Hetta vil tó ikki ķ sjįlvum sęr siga, at Fųroyar hava atgongd til allar samrįšingar-fundir. Tį iš taš snżr seg um formlig skjųl so sum rįšharrayvirlżsingar o.a., er bert Danmark nevnt sum rķkislimur, og flaggaš veršur į fundunum bert viš Danabrók.

Undir verandi formansskapi hjį USA til heystiš 2000 er Arktiska rįšiš komiš ķ gongd viš sķna ętlan um at śtgreina eina felagsętlan og meginreglur fyri buršardygga menning. Danmark hevur veriš eitt av virknastu limalondum fyri at finna semju um eina endaliga śtgreining av buršardyggari menning ķ Arktiska rįšnum.

Higartil hevur hetta arbeišiš veriš tarnaš av tķ, at USA hevur savnaš seg um einstakar verkętlanir heldur enn at vilja tosa um eina breišari ętlan. Vónandi verša tó greišar meginreglur um buršardygga menning lidnar at samtykkja į nęsta rįšharrafundi ķ Alaska ķ heyst. Į fundunum um buršardygga menning hava Fųroyar eisini havt hųvi sjįlvar at gera vart viš sķni sjónarmiš į ųkinum.

Umhvųrvissamstarviš undir Arktiska rįšnum heldur fram gjųgnum verkętlanir, har iš Fųroyar eisini samstarva viš hini londini um kortlegging av dįlking og įrini į fólkaheilsu. Samstundis veršur arbeitt viš at śtgreina felagsętlanir fyri umhvųrvisvernd og eitt meira virkiš politisk samstarv viš rašfestingum og tķšarętlanum fyri umhvųrvsiverndartiltųk hjį limalondum.

Stųša landsstżrisins er, at Arktiska rįšiš eigur at mennast og nżtast virknari sum ein felags mišil til frama fyri umhvųrvisvernd ķ mun til umheimin. Hugsast kann, at Rįšiš ķ stųrri mun kundi oršaš felags politiskar yvirlżsingar, sum sķšani kundu veriš nżttar at leggja trżst į ķdnašarlond uttan fyri arktiska ųkiš, hašani vandamesta dįlkingin stavar.

Danmark og onnur limalond ķ Arktiska rįšnum hava longu tikiš stig til hetta. Sum dųmi varš eftir uppskoti frį Danmark og Kanada samtykt ķ fjųr, at Arktiska rįšiš skuldi męla til, at onnur lond stašfesta frumskjųlini um POPs (persistent organic pollutants) og tungmetal, sum vóršu undirritaš į einari altjóšarįšstevnu ķ Århus ķ 1998.

Fyribils hava bert Kanada og Noreg stašfest frumskjųlini, men tey koma ikki alment ķ gildi, fyrrenn tey eru stašfest av 16 londum. Frumskjųlini verša endurskošaš viš atliti at skjótast gjųrligt at taka undir viš teimum ķ Fųroyum.

NORŠURLENDSK FELAGSĘTLAN

Ikki bert ķ arktiskum hųpi, men eisini ķ tķ noršurlendska samstarvinum, hava Fųroyar hųvi til at styrkja sķn leiklut ķ arbeišinum at samrįšast um felags millumtjóšaętlanir um buršardygga menning.

Landsstżriš veršur umbošaš ķ einum nżggjum samrįšingarbólki hjį noršurlendsku samstarvsrįšharrunum. Hesin bólkur skal samrįšast um eina felags noršurlendska heildarętlan fyri buršardygga menning.

Arbeišssetningurin hjį bólkinum er uppfylging av eini yvirlżsing um sama evniš, sum noršurlendsku stjórnarleišararnir samtyktu į rįšharrafundinum ķ Oslo ķ november 1998.

Arbeišiš hjį bólkinum tekur stųši ķ evnisśtgreiningum um buršardygga menning, sum teir ymisku geirabólkarnir hjį Noršurlendska rįšharrarįšnum hava gjųrt, sķšani yvirlżsingin varš samtykt ķ 1998. Fųroyar hava nś fingiš hųvi at samstarva viš Ķsland um at śtgreina tann partin av felagsętlanini, sum snżr seg um fiskiskap.

      LIVANDI TILFEINGI HAVSINS

Havręttarsįttmįlin UNCLOS veitir londum grundleggjandi ręttindi til at gagnnżta livandi tilfeingi havsins buršardygt til tess at fįa mest burturśr.

Ętlanin er ķ nęstum at leggja ST sįttmįlan um feršandi fiskastovnar fyri lųgtingiš. Sįttmįlin leggur dent į at styrkja millumtjóšasamstarviš gjųgnum ųkissamstarvsfelagsskapir fyri umsiting av fiskastovnum. Taš er tķ sera umrįšandi at hava ein virknan lut ķ ųllum teimum felagsskapum, sum višgera teir fiskastovnar, sum hava ella fara at fįa tżdning fyri okkum.

Umframt samstarv Fųroya viš onnur lond um tilfeingi havsins gjųgnum hesar millumtjóšafelagsskapir, eru eins og undanfarin įr nżggir tvķtjóša- og fleirtjóšasįttmįlar um fiskiveiši gjųrdir. Eitt yvirlit stendur ķ fylgiskjalinum.

MILLUMTJÓŠASAMSTARV UM FISKIVEIŠI

Felagsskapurin fyri fiskiskap ķ Śtnyršingsatlantshavinum, NAFO, hevur ķ fleiri įr havt eina dygga umsiting og munagott eftirlit viš fiskiskapinum eftir fiska-stovnum į ųkinum. Avgeršir tiknar ķ NAFO hųpi įvirka serliga umstųšurnar hjį rękjuskipunum at fiska į Flemish Cap og annars umstųšurnar hjį fųroyskum skipum at fiska svartkalva ķ NAFO ųki. Ķ lųtuni er toskabann į Flemish Cap, men taš hevur eydnast at vķška rękjuleiširnar nakaš.

Fųroyska royndarveišan į NAFO ųkinum eftir rękjum hevur havt stóran tżdning fyri at varšveita veišimųguleikan į ųkinum og fyri at tryggja besta vķsindaliga grundarlagiš, tį iš avgerš veršur at taka į fundum ķ nęstum um eina heildarkvotu ķstašin fyri verandi fiskidagaskipan į ųkinum.

Felagsskapurin fyri fiskiskap ķ Landnyršingsatlantshavinum, NEAFC, hevur seinastu įrini ment seg at vera ein felagsskapur, sum ķ samsvar viš altjóša uppgįvur fyri fiskiveišifelagsskapir fer at vera mišdepilin ķ sambandi viš umsiting og eftirlit viš fiskiveišuni eftir so tżšandi fiskastovnum sum noršhavssild, kongafiski, svartkjafti og makreli ķ Noršuratlantshavi.

Eftir nógv fundarvirksemi eru avgeršir tiknar ķ NEAFC, sum įvirka fiskiskapin eftir kongafiski ķ Irmingarhavinum og eftir svartkjafti, sild og makreli ķ altjóša sjógvi. Skipanir eru samtyktar, sum binda limalondini at fremja buršardygga fiskiveiši, og sum forša londum, sum ikki eru limir, at taka sęr rętt į vķšum havi ķmóti fyriskipanum hjį NEAFC. Ein felags frįbošanarskipan og skipan um eftirlit um fylgisvein er sett ķ verk.

Taš eydnašist ikki Fųroyum, Grųnlandi og Ķslandi at semjast um eina nżggja skipan fyri kongafisk ķ Irmingarhavinum eftir broyttum leisti, mest tķ at ES, Noreg og Russland ikki vildu hava ųšrvķsi skipan enn higartil. Śrslitiš gjųrdist, at Ķsland var ikki viš ķ semjuni um kongafiskin ķ Irmingarhavinum ķ 2000.

Hetta kann fįa óhepnar avleišingar fyri umsitingina av stovninum sum heild, um Ķsland įsetur sęr sķna egnu kvotu uttan fyri įsetingarnar frį NEAFC. Russland tók harafturķmóti undir viš NEAFC- skipanini fyri 2000.

Sįttmįlin um at varšveita laksin ķ Noršuratlantshavi, NASCO, kom ķ gildi 1. oktober 1983 og varš stašfestur av Danmark vegna Fųroyar og Grųnland. Ķ NASCO eru Fųroyar limur ķ nevndini fyri Landnyršingsatlantshav, og Grųnland limur ķ nevndini fyri Vesturgrųnland. Londini skiftast um formansskapin.

Taš eru bara Fųroyar og Grųnland, sum hava kvotu į sķnum havųki, men kvoturnar eru lękkašar įr undan įri. Fųroyar hųvdu ķ 1999 eina laksakvotu uppį 330 tons, sum 10 skip kundu veiša ķ 150 fiskidagar ķ tķšarskeišinum frį 1. januar til 30. aprķl og frį 1. november til 31. desember.

Fųroyar hava ikki fiskaš laks tey seinastu įrini, men hava į įrsfundinum bošaš frį, at vit halda fast viš rętt okkara at veiša laks og sostatt gagnnżta okkara kvotu til eina og hvųrja tķš. Hetta hevur elvt til nógva ųsing ķ ES, Noregi og Ķslandi.

Fiskiskapur eftir tunfiski ķ Atlantshavi veršur umsitin av felagsskapinum fyri fiskiskap eftir tunfiski ķ Atlantshavi, ICCAT. Stórur įhugi tykist at vera fyri fiskiskapi eftir tunfiski ķ fųroyskum sjógvi ein part av įrinum.

Ķ 1997 fingu japonsk skip loyvi frį fųroyskum myndugleikum ķ samstarvi viš Fiskirannsóknarstovuna til royndarveiši eftir tunfiski ķ fųroyskum sjógvi. Hetta samstarv helt fram ķ 1998 og 1999, umframt at fųroysk skip eisini hųvdu royndarloyvi. Śrslitiš av hesum royndum hevur veriš gott, og fleiri vilja sleppa at halda fram ķ įr. Eitt skip hevur veitt uttan fyri fųroyska fiskimarkiš į vķšum havi.

Grundaš į stóra įhugan, sum seinastu įrini hevur veriš vķstur tunfiskiskapi ķ fųroyskum sjógvi, hevur landsstżriš veriš eygleišari seinastu trż įrini į įrsfundum hjį ICCAT. Gjųrt hevur veriš vart viš, at Fųroyar sum strandaland hava rętt at gagnnżta tilfeingiš, heruppiķ tunfiskin ķ fųroyskum sjógvi.

Į seinasta įrsfundi gjųrdi ICCAT hinvegin vart viš, at Fųroyar kundu ikki góštakast sum tunaveišitjóš uttan so, at Fųroyar gerast limur ķ ICCAT. Fųroyska stųšan higartil er at samstarva viš ongum limaskapi. ICCAT hevur svaraš, at samstarv er ikki nóg mikiš, Fųroyar mugu ganga undir tęr fyriskipanir og kvotaįsetingar, sum felagsskapurin įsetur.

Felagsskapurin fyri fiskiskapi ķ Sušuratlantshavi og Antarktis CCAMLR (Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources) varš stovnašur ķ 1982 og hevur sķtt hųvušssętiš ķ Hobart, Tasmania, Australia. Felagsskapurin umsitur 33 mió. ferkilometrar av havųkinum sunnan fyri 50 stig sušur, serstakliga viš atliti at dįlking og at verja vistskipanina. Felagsskapurin įsetur eisini reglur um fiskiskap, MLV, kvotur, royndarfiskiskap og reglur fyri fiskiskapi eftir krill, ymiskum fiskaslųgum, krabba og hųgguslokki į ųkinum grundaš į tilrįšingina frį vķsindaligu nevndini.

Veišimųguleikarnir eftir krill standa opnir, men flestu limalondini boša frį ųktari veiši eftir krilli. Fyri tey vanligu fiskaslųgini, undir einum nevnd "finfish", eru avmarkašir veišimųguleikar.

Her galda reglur um MLV og ųkisfrišingar fyri tey uppbżttu CCAMLR ųkini, sum limalond og "acceding members" kunnu vera viš ķ sum royndarveiši ella nżggja veiši eftir góškenning frį nevndini. Mųguleikar eru at veiša krabba, men taš hevur ikki lųnt seg seinastu tķšina, og royndirnar eru smįar.

Frįbošaš veiša fyri tķšarskeišiš 1998/99 er 103.318 tons av krilli (Euphausia superba), 13.119 tons av tannfiski (Dissosstichus spp.), henda veiša er ųll nakaš hęgri 17.435 tons, 267 tons av ķsmakreli (Champsocephalus gunnari) og bert fżra tons av krabba (Paralomis spp.). Trettan limalond hava veriš viš ķ royndar-fiskiskapi ella nżggjum fiskiskapi. Ųll limalondini bošašu frį sķnum virksemi į ųkinum farna tķšarskeiš.

Tann ófrįbošaši og óskipaši fiskiskapurin į CCAMLR ųkinum hevur fingiš drśgva višgerš ķ felagsskapinum. Mett veršur, at ófrįbošaša veišin eftir tannfiski var 42.000 tons ķ 1996/97, 33.583 tons ķ 1997/98 og 10.773 tons ķ 1998/99.

CCAMLR hevur įsett reglur um fyribyrging av fugladeyša og hjįveiši av havsśgdjórum ķ trolfiskiskapi og lķnufiskiskapi. Ein trupulleiki er, at nógv skip halda ikki hesar reglur, og fiskiskip eru ofta undantikin MARPOL reglunum um burturkast. Tey skip, sum fįa loyvi at veiša į hesum ųki, mugu tķ verša serśtgjųrd og lśka ųll CCAMLR og MARPOL krųv.

MILLUMTJÓŠASAMSTARV UM HVALAVEIŠI

Ķ farna įr hevur samstarviš ķ NAMMCO m.a. fevnt um vķsindiligar metingar av nebbafiska-, hvķt- og nįhvalastovnunum ķ Noršuratlantshavinum, og um ymsar kópastovnar ķ Barentshavinum og eystan fyri Grųnland. Eygleišaraskipanin hjį NAMMCO hevur veriš roynd ķ 2 įr, nś viš fullari luttųku Fųroya. Sostatt veršur grindadrįp eygleitt gjųgnum hesa skipanina, samstundis sum fųroyskir serfrųšingar eru góštiknir av NAMMCO sum millumlandaeygleišarar ķ ųšrum NAMMCO londum.

NAMMCO skipaši fyri fundi um drįpshįtt ķ Nuuk ķ mars 1999, har roynd veišifólk og ašrir serfrųšingar śr Fųroyum og hinum NAMMCO londunum, Ķslandi, Noregi og Grųnlandi, hųvdu hųvi at tosa um, hvussu drįpsśtgeršin kann betrast tųkniliga viš atliti at tryggleikanum. NAMMCO rįšiš hevur sķšani samtykt fleiri tilmęli at bųta um drįpshįttin og tey amboš, sum verša nżtt.

NAMMCO er eisini farin at višgera sambandiš millum vķsindi og kunnleikan hjį veišifólki, og hvussu henda vitan kann verša nżtt, tį iš rįšgiviš veršur um buršardygga gagnnżtslu.

NAMMCO limalondini fara at hyggja nęrri at, hvussu śrdrįttir frį sśgdjórum kunnu verša gagnnżttar viš atliti at handli og marknašarfųring millum limalondini.

Limaskapur Fųroya ķ NAMMCO – Nevndini fyri ųkisbundiš samstarv um gransking, umsiting og vernd av havsśgdjórum ķ Noršuratlantshavinum – gevur okkum besta karmin fyri at lśka krųvini ķ ST havręttarsįttmįlanum, har įsett er, at lond skulu samstarva gjųgnum hóskandi millumtjóšafelagsskapir um umsiting av hvalastovnum.

Samstarviš hevur eisini vķst seg at geva mųguleika fyri at višgera ikki bert vķsindaligar, men alt fleiri tųkniligar, samfelagsligar og bśskaparligar spurningar, iš eru knżttir at gagnnżtsluni av sśgdjórum į okkara havleišum. Vónaš veršur, at Russland og Kanada gerast limir ķ NAMMCO.

Altjóša hvalaveišinevndin (IWC) varš stovnaš ķ 1946 at umsita vinnuliga stórhvalaveiši. Stųša landsstżrisins er, at IWC hevur ikki heimild at umsita smįhval, og tķ hava vit NAMMCO til at samstarva um m.a. grind.

Danmark er limur ķ IWC vegna allar trķggjar rķkispartarnar, men av tķ at Danmark tekur lutvķst undir viš altjóša rįkinum ķmóti stórhvalaveiši, samsvara fųroysku sjónarmišini ikki altķš viš tey alment donsku ķ IWC.

Tķverri eru śtlitini eins vįnalig og įriš frammanundan fyri einari semju millum tey umleiš 30 limalondini at taka hvalaveišibanniš av og aftur at įseta kvotur fyri vinnuliga stórhvalaveiši į einum vķsindaligum, heldur enn į einum politiskum grundarlagi.

Ein tżšandi partur av limalondunum ķ IWC hevur lżst sķna politisku stųšu at vera ķmóti allari vinnuligari hvalaveiši uttan mun til vķsindi. Til tess at loyva kvotum aftur, skulu tveir trišingar av limalondunum atkvųša fyri. So sum limalondini eru samansett er hetta ikki gjųrligt. Kortini er neyšugt at fylgja viš ķ gongdini ķ hesum felagsskapi.

Ein framtķšarmenning av stórhvalaveiši ķ Noršuratlantsųkinum er kortini ikki bert treytaš av gongdini ķ IWC, sum kann vera ķ vanda fyri at fara ķ upploysn um eingin loysn fęst į verandi stųšu. Eins tżdningarmikiš er taš, at hvalaveišilond royna at fįa undirtųku ķ ųšrum og stųrri altjóšahųpi enn IWC, tķ įvķsir hvala-stovnar eru vęl fyri og tola at verša gagnnżttir sambęrt meginreglunum um buršardygga menning.

Noreg og Japan fara ķ įr at leggja uppskot fram į limafundi hjį CITES (Sįttmįlin um millumlandahandil viš hóttum djóra- og plantuslųgum) um at taka sildrekastovnarnar ķ noršurhųvum og ķ Sušurķshavinum av listanum yvir hótt djóraslųg. Sambęrt CITES reglum eru ķ lųtuni allir stórhvalastovnar į listanum yvir hótt djóraslųg. Taš fųrir viš sęr, at allur millumtjóšahandil viš vųrum framleiddum śr hesum djórum er bannašur. Hetta hevur leingi veriš ein politisk foršing ķ hvalaveišimįlinum yvirhųvur.

Danmark er limur ķ CITES, men Fųroyar hava ikki stašfest sįttmįlan, og hann er sostatt ikki galdandi ķ Fųroyum. Danska stųšan og lóggįvan ķ mun til CITES samtyktir fylgja ķ hųvušsheitum tķ, sum įsett er ķ ES-hųpi, og veršur hetta samskipaš av danska umhvųrvismįlarįšnum. ES-limalond samskipa eina felagsstųšu til mįlini ķ CITES.

Hetta avmarkar mųguleikan fyri, at fųroysk sjónarmiš, eitt nś ķ sambandi viš hvalaslųg, kunnu fįa veruliga įvirkan į henda stovn gjųgnum danska limaskapin. Kortini veršir fylgt vęl viš gongdini ķ CITES, har ikki bert hvalaslųg, men eisini mųgulig listing av fiskaslųgum hevur veriš nógv umrųdd seinastu įrini.

Sum ein av heimsins elstu og mest royndu hvalaveišitjóšum eiga Fųroyar at halda fram viš at rųkja og styrkja samstarviš viš onnur lond og sķnįmillum kunning um gransking, umsiting og politiska stųšutakan ķ ymsum londum.

Okkara gamla og enn virkna hvalaveišimentan og royndir okkara ķ tķ politiska kjakinum tey seinastu įrini hava giviš okkum ein fųrleika į ųkinum. Taš vekur vęlvild ķ teimum londum, vit samstarva viš, hóast įgangin frį vķšgongdum djóravernadarfelųgum.

Vit eiga tķ at vķsa samhuga og stušul, tį iš onnur lond strķšast fyri at varšveita ręttindi sķni til at gagnnżta hval og kóp sum tilfeingi į ein buršardyggan hįtt. Hvalamįliš snżr seg ķ grundini um at halda fast viš altjóšameginreglur fyri buršardyggari menning, har hvųrki havsśgdjór, fiskur ella annaš tilfeingi eru undantikin.

      MENNINGARHJĮLP

MENNINGARHJĮLP TIL KOSOVO

Krķggiš ķ Kosovo ķ fjųr og tann stóri streymur av flóttafólki śr Kosovo til grannalondini fųrdu viš sęr almiklan tųrv į brįšfeingishjįlp. Talan var um stųrsta sorgarleik ķ Evropa sķšani seinna heimsbardaga, har hundraštśsindtals menniskju vóršu ķ svįrari neyš.

Landsstżriš įsannaši, at almennu Fųroyar įttu at vera viš ķ hjįlpararbeišinum į Balkan. Fķggjarnevnd lųgtingsins samtykti eina eykajįttan uppį 2.500.000 kr. til menningarhjįlp ķ 1999 at nżta til hjįlpararbeišiš fyri flóttafólk śr Kosovo. Frammanundan varš įrliga jįttanin til menningarhjįlp veitt hjįlpararbeišinum ķ Balkan gjųgnum Reyša Kross.

NATO loftįlopini endašu alment ķ fjųr summar, eftir at semja varš fingin ķ lag viš Serbia, har Serbia gekk undir at taka herdeildirnar aftur śr Kosovo, og at frišarvaršveitandi herdeildirnar hjį NATO fóru inn ķ Kosovo.

Fįar vikur seinni var meira enn helmingurin av flóttafólkunum vendur heimaftur. Broyttu umstųšurnar ķ Kosovo fųrdu viš sęr, at hjįlpararbeišiš, sum samskipaš varš ķ grannalondunum, nś brįdliga skuldi umskipast til Kosovo.

VERKĘTLAN

Eykajįttanin į kr. 2,5 mió.kr. varš latin felagsskapinum ADRA (Adventist Development and Relief Agency) til eina verkętlan at byggja barnaskślar uppaftur ķ Kosovo. ADRA er hjįlparstovnur hjį alheims Adventistasamkomuni. Jįttanin veršur umsitin av Sjeyndadags Adventistasamkomuni ķ Fųroyum, sum er millumliš millum landsstżriš og felagsskapin ķ Danmark og hjįlparfólkini hjį teimum į stašnum ķ Kosovo.

Verkętlanin fevnir serliga um at byggja uppaftur og bųta um vatnveitingar og reinfųrisvišurskifti ķ 88 skślum ķ ųkjunum Ferizaj, Lipjan og Malisevo ķ Kosovo. Verkętlanin, sum fer at gagna umleiš 35.000 skślanęmingum og 2.200 lęrarum, er lišur ķ eini heildarverkętlan hjį ADRA um at byggja skślarnar fult og heilt uppaftur, soleišis at gerandislķviš hjį teimum ungu ķ Kosovo aftur kann ganga sķna dagligu gongd.

ADRA hevši ikki fķgging til at bųta um reinfųrisvišurskiftini ķ sķni heildarverkętlan, og stušulin śr Fųroyum er tķskil serliga farin til at fįa hesi višurskifti ķ rętt lag.

Lųgmašur hevur fingiš eina įvegis frįgreišing um verkętlanina frį umbošinum fyri Adventistasamkomuna ķ Fųroyum, sum ķ desember var ķ Kosovo og kannaši, hvussu gekst.

Arbeišiš tykist at ganga vęl ķ hond, og verkętlanin veršur skilagott umsitin av įbyrgdafólkum į stašnum. Į teimum skślum, har arbeišiš er lišugt, er nś vanlig skślagongd aftur.

STAVORŠ

ADRA Adventist Development and Relief Agency
Agenda 21 Felagsętlan fyri umhvųrvi og menning, sum varš śrslit av ST-Rįšstevnuni um Umhvųrvi og Menning (UNCED) ķ Rio de Janeiro ķ 1992.
CCAMLR Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources
CITES Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora
CSD Commission on Sustainable Development (hjį ST)
DFG Denmark in Respect of the Faroe Islands and Greenland
EBS Evropiska Bśskaparliga Samstarviš
EFTA European Free Trade Association
FAO United Nations Food and Agriculture Organization
GATT General Agreement on Trade and Tariffs
GSP Generalized System of Preferences
ICCAT International Commission for the Conservation of Atlantic Tuna
IMO International Maritime Organisation
IWC International Whaling Commission
MLV Mest Loyvda Veiša
NAFO Northwest Atlantic Fisheries Organization
NAMMCO North Atlantic Marine Mammal Commission
NASCO North Atlantic Salmon Conservation Organization
NEAFC North East Atlantic Fisheries Commission
UNCED United Nations Conference on Environment and Development
UNCLOS United Nations Convention on the Law of the Sea
WTA World Trade Agreement
WTO World Trade Organization

     

    FYLGISKJAL

    Semjur um FISKIVEIŠI fyri 2000

Grundaš į rammusįttmįlar eru įrligar samrįšingar um sķnįmillum fiskiveiši landanna millum. Fiskiveišisamrįšingarnar ķ 1999 fyri fiskiskap ķ 2000 endašu viš hesum semjum:

FŲROYAR – GRŲNLAND

Rammusįttmįlin millum Grųnland og Fųroyar įleggur pųrtunum at samrįšast hvųrt įr um eitt kvotubżti.

Ķ įr hava fųroysk skip loyvi at veiša 4.000 tons av kongafiski ķ Irmingarhavinum og grųnlendskum sjógvi. Sum royndarveiša ķ Vesturgrųnlandi kunnu veišast 130 tons av svartkalva og ķ Eysturgrųnlandi kunnu trż fųroysk skip ķ senn veiša tosk og onnur botnfiskaslųg ķ tilsamans įtta vikur. Kalvi og svartkalvi sum hjįveiši er avmarkaš til 100 tons.

Grųnlendsk skip kunnu veiša 2.500 tons av noršhavssild og royndarfiska eftir brosmu og longu į ytru fiskidagaleišini upp til 250 tons, harav ķ mesta lagi 30% kunnu verša toskur og hżsa.

FŲROYAR - ĶSLAND

Fiskiveišisamrįšingarnar viš Ķsland verša ķ januar, og eingin semja er gjųrd enn.

Fyri 1999 vóru partarnir samdir um, at heildarkvotan ķ ķslendskum sjógvi varš hękkaš til 5.600 tons. Av hesi heildarkvotu varš toskakvotan hękkaš śr 1000 tonsum upp ķ 1.150 tons, kalvakvotan gjųrdist 150 tons, mešan nųgdin av ųšrum botnfiskaslųgum var óbroytt.

Partarnir samdust um at halda fram viš semjuni um uppsjóvarfiskaslųg. Ķslendsk skip kunnu veiša svartkjaft, 2000 tons av heystgżtandi sild og 1.300 tons av makreli ķ fųroyskum sjógvi, mešan fųroysk skip kunnu veiša svartkjaft og lodnu ķ ķslendskum sjógvi.

Partarnir samdust um somu lodnusemju sum fyri 1998. Fųroysk skip kunnu ķ tķšarskeišinum frį 1. juli 1999 til 30. aprķl 2000 veiša 30.000 tons viš fyrivarni fyri broytingum ķ MLV“num.

FŲROYAR - NOREG

Grundaš į fiskifrųšilig višurskifti hava Noreg og Russland gjųrt av at minka munandi um heildarveišuna av toski ķ Barentshavinum ķ 2000. Heildarkvotan av toski lękkar 18,75% śr 480.000 tons ķ 1999 nišur ķ 390.000 tons ķ 2000, av hesum er trišjalandskvotan lękkaš śr 59.000 tons nišur ķ 55.200 tons.

Norski parturin av trišjalandskvotuni er 23.000 tons, og viš Svalbarš er trišjalands kvotan lękkaš śr 19.200 tons nišur ķ 15.600. Heildarkvotan av hżsu lękkar śr 78.000 tonsum ķ 1999 nišur ķ 62.000 tons ķ 2000, t.e. lękkaš 20,52%.

Trišjalandskvotan av hżsu er lękkaš śr 4.000 tonsum ķ 1999 nišur ķ 3.200 ķ 2000. Lodnuveiša veršur loyvd ķ 2000 og er mest loyvda veiša sett til 435.000 tons viš einum bżtislykli 60% til Noreg og 40% til Russland. Av hesum eru sett 15.000 tons sett av til trišjalond.

Fyri Fųroyar hevur toskafiskiskapurin ķ Barentshavinum og makrelfiskiskapurin ķ norskum sjógvi stóran tżdning. Fųroyar lųgdu stóran dent į, at lękkingin av toski ikki gjųrdist so stór sum lękkingin ķ MLV“num, og at Fųroyum varš veittur fastur partur av MLV“num, sum samsvarar til taš sųguliga veišimynstriš ķ Barentshavinum.

Eisini hava Fųroyar kravt at fįa rętt (atgongd) til at veiša burturav fųroysku strandalandakvotuni av makreli ķ norskum sjógvi sum ein uppfylging av strandalandasemjuni, sum varš gjųrd ķ Brśssel ķ fjųr.

Haraftrat hava Fųroyar lagt stóran dent į veiširęttindini eftir rękjum og toski viš Svalbarš, har įsetingin av rękjufiskidųgunum ikki samsvarar sųguliga ręttinum, sum rękjuskipini eiga av fiskidųgum. Fleiri royndir eru gjųrdar ķ įrinum at rętta hesa įseting, tó viš ongum śrsliti.

Fyri Noreg hevur fiskiskapur į djśpum vatni eftir serliga brosmu og longu umframt svartkjaftafiskiskapur stóran tżdning ķ samvinnuni viš Fųroyar. Noreg hevur undir samrįšingunum hildiš fast um, at ųll botnfiskakvotan varš standandi į sama stųši, og at heildarśrslitiš ķ semjuni javnvigaši.

Partarnir komu įsamt um minni lękking enn hana, sum norska sendinevndin kravdi, og sum er minni enn tann lutfalsliga minkingin ķ trišjalandskvotuni. Fųroyska kvotan veršur 1.700 tons av toski, 280 tons av hżsu, 1.550 tons av upsa, harav 150 tons noršanfyri 62 stig N. Aftur veršur loyvt at yvirfųra russiskan botnfisk og lodnu at fiska ķ norskum sjógvi.

Makrelkvotan er 1.650 tons, men harumframt kunnu 6.535 tons av fųroysku strandalandakvotuni fiskast ķ norskum sjógvi. Svartkjaftakvotan er 2500 tons, harav 500 tons viš Jan Mayen, og ķdnašarkvotan er 25.000 tons. Lodnukvotan er 5.000 tons, og sildakvotan er 1.200 tons ķ 2000. Eisini kunnu 3.000 tons av rossamakreli og 150 tons av rękjum verša veidd viš Jan Mayen.

Fųroyska kvotan viš Svalbarš veršur 808 tons av toski og 194 tons av ųšrum fiskaslųgum. Rękjudagatališ er óbroytt 1.317 fiskidagar.

Norska botnfiskakvotan viš Fųroyar ķ įr veršur 5.000 tons viš avmarkingum fyri veiši į Fųroya Banka. Svartkjaftakvotan hjį noršmonnum ķ fųroyskum sjógvi ķ įr veršur 42.000 tons og makrelkvotan 4.000 tons.

Spurningurin um fųroyska rękjuveiši viš Svalbarš var frammi aftur. Fųroyar mótmęltu norsku avgeršini at skipa fiskiskapin sambęrt norskari kunngerš, sum įsetir avmarkingar fyri fųroyskum rękjufiskiskapi viš Svalbarš.

Fųroyar vķstu til mótmęlini frį fųroyskum myndugleikum og frį donskum myndugleikum vegna Fųroyar og Grųnland.

Partarnir hava gjųrt semju um betri eftirlit og eina royndarverkętlan um sjįlvvirkandi fylgisveinafrįbošan į skipum. Partarnir eru samdur um at loysa trupulleikarnar viš tvinnanda frįbošanum į felagsųkinum millum Fųroya og Bretlands.

FŲROYAR – RUSSLAND

Fiskifrųšiligu višurskiftini ķ Barentshavinum eru nevnd ķ brotinum um Noreg. Semjan millum partarnar hevur nś viš sęr, at ķ įr kunnu fųroysk skip veiša ķ russiskum sjógvi: 8.200 tons av toski, 800 tons av hżsu, 1.000 tons av flatfiski og 2000 tons av rękjum. Haraftrat kunnu fųroysk skip nś aftur veiša 10.000 tons av lodnu ķ russiskum sjógvi, harav 5.000 tons kunnu verša fiskaš ķ norskum sjógvi.

Russisk skip kunnu ķ įr veiša ķ fųroyskum sjógvi 105.000 tons av svartkjafti ķroknaš 3 % av sild. Haraftrat kunnu russisk skip hava somu royndarveiši į djśpum vatni viš 200 tonsum ķ kvotu. Makrelveišin hjį russiskum skipum ķ fųroyskum sjógvi er skorin munandi śr 18.000 tonsum nišur ķ eina kvotu uppį 10.000 tons av makreli.

Makrelspurningurin hevši frammanundan elvt til nógv strķš millum Fųroyar og ES sķnįmillum og Fųroyar og Noreg sķnįmillum. Eftir at strandalondini ES, Fųroyar og Noreg gjųrdu semju ķ november ķ įr ķ Brśssel er partur okkara av heildarkvotuni nś 30.000 tons. NEAFC hevur įsett mest loyvdu veišu ķ altjóša ųkinum til 50.000 tons. Russland er ikki partur ķ hesi semju.

Fųroyar og Russland hava haraftrat gjųrt semju um meira samstarv um toskakeyp ķ Barentshavinum og Eystursjónum umframt samstarv um svartkjaft ķ fųroyskum sjógvi. Eisini eru partarnir samdir um at kanna mųguleikan fyri nęrri samstarvi um rękjur ķ Kyrrahavinum (Kamsjatka) og į NAFO ųkinum (Flemish Cap).

FŲROYAR - BALTISKU LONDINI

Į fiskiveišisamrįšingunum viš tey Baltisku londini Estland, Lettland og Litava fyri 1999 var semja um at halda karmarnar į hvųrjum įri tó soleišis, at bert um bįšir partar hava skip tųk, veršur semja gjųrd. Ongin semja varš gjųrd ķ gjųr, og ongar samrįšingar hava veriš um fiskiskap ķ įr.

FŲROYAR – ES

Fųroyar og ES samrįddust um fiskiręttindi hvųr hjį ųšrum ķ fjųr, men komu tķ ikki til nakra semju um fiskiskap ķ įr.

Serliga fiskiskap eftir makreli kundu partarnir ikki semjast um. Fųroyar meta, at eftir at strandalandasemja millum Fųroya, ES og Noregs um makrel er gjųrd, er grundarlag fyri at endurskoša ymisk višurskifti ķ verandi sķnįmillum fiskiręttindasįttmįlunum.

Dentur veršur lagdur į, at strandalond eru meira opin fyri makrelfiskiskapi hjį hvųr ųšrum. Hetta sjónarmiš var ein av fortreytunum fyri, at Fųroyar kundu góštaka makrelsemjuna.

ES tóktist ikki vilja višurkenna hesi višurskifti, tķ taš fór at órógva kvotabżtiš ķ ES og kundi tķ ikki ganga fųroyska kravinum į mųti. Undir hesum umstųšum bošaši fųroyska samrįšingarnevndin frį, at hon kundi ikki gera fiskiręttinda-sįttmįla viš ES fyri ķ įr.

Partarnir samdust um at finna eina loysn į ósemjuni innan 1. mai ķ įr. Semja varš gjųrd um, at fiskiręttindasįttmįlin veršur longdur ķ óbroyttum lķki til 30. aprķl ķ įr.

STRANDALANDASAMRĮŠINGAR

Strandalandasamrįšingar um noršhavssild ķ noršurhųvum

Samrįšingarnar millum strandalondini Fųroyar, Ķsland, Noreg, Russland og ES um fiskiskap eftir noršhavssild ķ įr endašu viš, at partarnir samdust um at įseta heildarkvotuna til 1.250.000 tons. Samanboriš viš fjųr er lękkingin 50.000 tons. Bżtiš av heildarkvotuni varš gjųrt eftir sama bżtislykli, sum er nżttur įrini undan. Bżtiš var hetta:

      Fųroyar 68.270 tons
      ES 104.800 tons
      Ķsland 194.230 tons
      Noreg 712.500 tons
      Russland 170.200 tons

Fyri at skerja heildarkvotuna varš mett, at lķvfrųšiliga er ikki haldgott grundarlag at fiska eins nógv og įrini undan. Fiskifrųšiliga rįšgevingin męlir til, at ikki meir enn 1 mill. tons įrliga veršur fiskaš nęstu įrini. Į henda hįtt veršur betri trygd fyri, at lķkinda góšir įrgangir kunnu koma undan einstųk įr upp ķmillum.

Partarnir kundu ikki semjast um at fylgja fiskifrųšiligu rįšgevingini hesaferš, men bundu seg tó til, at ķ 2001 skal veišitrżstiš ikki fara upp um 0.125. Hetta fer óivaš at fųra til eina stųrri skerjing ķ veišini. Markiš er nś 0.15. Fer gżtingar-stovnurin nišur um 5 mill tons, veršur veišitrżstiš at skerja uppaftur meir.

Fer gżtingarstovnurin nišur um 2,5 mill. tons, samdust partarnir um, at allur fiskiskapur eftir noršhavssild skal stešga. Hetta er ein tżšandi avgerš, har partarnir hava įtikiš sęr eina skyldu, sum tengir fyrisitingina av sildastovninum nęrri at fiskifrųšiligu rįšgevingini nęstu įrini.

Hetta er į fyrsta sinni, at strandalond hava įlagt sęr sjįlvum slķkar bindingar innan fyri karmin av fyrivarnisregluni um fiskiskap.

Ein tżšandi partur ķ samrįšingunum eru sķnįmillum semjurnar. Fųroyar kunnu aftur ķ įr fiska alla sķna kvotu ķ ķslendskum sjógvi og ķslendingar ķ fųroyskum sjógvi. Ķ norskum sjógvi ķroknaš Jan Mayen ųki kunnu fųroysk skip fiska 30.800 tons. Ašrar sķnįmillum semjur vóršu eisini gjųrdar eins og įrini frammanundan. Ongar munandi broytingar vóršu ķ sķnįmillum semjunum.

Strandalandasamrįšingar um makrel ķ noršurhųvum

Į fjórša strandalandafundinum millum Fųroya, ES og Noregs um makrel eydnašist at semjast um eina heildarveiši (reference TAC) į 560.000 tons ķ įr. Fųroyska strandalandakvotan er sett til 30.000 tons.

Partarnir samdust um at fylgja fiskifrųšiligu rįšgevingini, og veišitrżstiš skal ikki liggja um 0,15-0,20. Fer gżtingarstovnurin nišur um 2,3 mill tons, skal veišitrżstiš skerjast uppaftur meir alt fyri eitt. Makrelsemjan millum tey trż strandalondini veršur lųgd fyri lųgtingiš ķ hesi tingsetuni.

Trķpartasamrįšingar um felagsstovnar

Fųroyar, Ķsland og Grųnland hava trż tey seinastu įrini roynt at gera eina trķlanda fiskiveišisemju um umsitingina av kongafiskinum ķ Irmingarhavinum og svartkalvastovninum. Svartkalvastovnurin er ein felagsstovnur og okkurt bendir į, at ein partur av djśphavskongafiskinum (deep sea mentella) er tann sami, sum er inni į landgrunninum hjį londunum.

Semjan varš greiš til undirskrivingar ķ 1998, men įvķsir trupulleikar stungu seg upp ķ sambandi viš mannagongdir, um Fųroyar og Grųnland sum partur av danska rķkinum kundu gera semjur av hesum slagi, uttan at Danmark skuldi góškenna semjuna. Viš taš at Ķsland ikki var viš semjuni ķ NEAFC um kongafiskin, bendir mangt į, at trķlandasemjan millum strandalondini veršur av ongum. Vķst veršur annars til brotiš ķ frįgreišingini um NEAFC.

Į  tingfundi tżsdagin 1. februar 2000 kl. 10.00 var ašaloršaskifti um frįgreišingina. Mįliš avgreitt.