Yvirlit yvir sųgu lųgtingsins

 

blaperla.gif (855 bytes)1274 - 1816
blaperla.gif (855 bytes)1816 - 1852
blaperla.gif (855 bytes)1852 - 1948
blaperla.gif (855 bytes)Eftir 1948

Fųroya Lųgting hevur rųtur meira enn 1000 įr aftur ķ tķšina.- Fyrsta sųguliga heimild, sum nevnir ting og tinghald ķ Fųroyum, er Fęreyingasaga, sum varš skrivaš ķ Ķslandi um įr 1200, men sųgugranskarar meta, at Fųroya Lųgting gongur heilt aftur til stutt eftir ta fyrstu nųrrųnu landnįmstķšina ķ Fųroyum um įr 800.

Heilt aftur ķ elstu tķš vóršu tęr stųrstu avgerširnar, galdandi fyri alt landiš, tiknar ķ tinginum ķ Tórshavn. Ķ gamlari tķš varš tingiš hildiš į helluni śti ķ Tinganesi.

Umleiš 1035 komu Fųroyar undir Noregs kong, men sųgugranskarar meta, at tann gamla tingskipanin varš varšveitt.

1274 - 1816

Upprunaliga hevur ting fųroyinga helst veriš eitt alting, har allir fręlsir menn kundu mųta, men tį Landslóg Magnus Lógbųtara varš setti gildi ķ 1274, varš tingiš broytt til eitt lųgting.

Tingmannatališ varš sett til 36. Tingiš valdi lųgmann, sum kongur sķšan tilnevndi. Lųgtingiš segši upp dóm og hevši samskifti viš kong og myndugleika hansara. Kongsins umbošsmašur į tingi var fśtin, sum hevši įbyrgdina av kongsins inntųkum av landinum. Hann var eisini almennur įkęri. Lųgtingiš hevši egnan skrivara, sum varš nevndur sorinskrivari (svorin skrivari). Lųgtingiš virkaši sum yvirręttur, og dómar, sum vóršu feldir į vįrtinginum śti ķ sżslunum, kundu skjótast inn fyri lųgtingiš.

Ķ 1380 komu Fųroyar, sum norskt krśnland, undir danskan kong, men tęr vóršu framvegis roknašar sum norskt land.

Norska Lóg Kristians V varš sett ķ gildi ķ Fųroyum ķ 1688, varš tališ į lųgtingsmonnum ųkt til 48, men hvųr tingmašur kundi bert sita ķ eitt įr ķ senn. Henda skipanin bar ķ sęr, at lųgtingiš ikki fekk so roynt fólk sum fyrr, og tķ minkaši tżdningur tess, mešan embętisvaldiš vaks. Fśtin og sorinskrivarin fingu stųrri vald, mešan lųgmansembętiš fekk minni og minni tżdning.

Fųroyar gjųrdust amt aftanį gablatķšina. Frį 1720 til 1775 var amtmašurin eisini amtmašur ķ Ķslandi. Frį 1776 til 1816 var amtmašurin felags fyri Sęland og Fųroyar.

1816 - 1852

Eftir at Noreg fór frį Danmark viš frišinum ķ Kiel ķ 1814, vóršu Fųroyar verandi saman viš Danmark.

Ķ 1816 varš yvirrętturin, appellrętturin, lųgmašur og lųgting tikiš av.  Sorinskrivarin dųmdi nś einsamallur.

Ķ 1816 varš avgjųrt, at Fųroyar skuldu hava amtmann bert fyri Fųroyar  viš einum donskum amtmanni sum ovasta embętismanni, og eingin fųroyskur umbošsstovnur var longur til. Amtmašurin tók einsamallur stųšu til, hvųrjar danskar lógir skuldu setast ķ gildi ķ Fųroyum.

1852 - 1948

Ķ 1852 varš lųgtingiš eftir ynski fųroyinga endurreist, tó bara sum rįšgevandi stovnur hjį donsku rķkismyndugleikunum višvķkjandi stżringini av Fųroyum. Lųgtingiš hevši 18 valdar limir. Amtmašurin og próvsturin hųvdu eisini sęti ķ tinginum, og amtmašurin var formašur.

Ķ 1906 varš tingmannatališ hękkaš til 22, men annars stóš henda skipanin viš til 1923. Tį varš tingmannatališ broytt soleišis, at 20 vóršu umdųmisvaldir og upp til 10 eykavaldir. Samstundis fór próvsturin śr tinginum, og eftir hetta valdi tingiš sjįlvt formannin.

Eftir 1948

Eftir seinna heimsbardaga var stórur meirluti fyri eini nżskipan av Fųroya stųšu ķ rķkinum. Eftir samrįšingar millum umboš fyri lųgtingiš og donsku stjórnina, varš fólkaatkvųša hildin 14. september 1946. Veljararnir skuldu atkvųša um eitt ógvuliga avmarkaš stųrri sjįlvstżri ella loysing frį Danmark. Śrslitiš var ein tepur meirluti fyri loysing, men ósemja tók seg upp um tulkingina av śrslitinum - um taš var vegleišandi ella bindandi. Eftir lųgtingsvališ ķ 1946 og nżggjar tingingar viš danir, var Heimastżrislógin sett ķ gildi ķ 1948.

Eftir hetta broyttist virksemiš hjį lųgtinginum munandi. Mešan taš higartil bara hevši veriš rįšgevandi, fekk taš nś innan karmar Heimastżrislógarinnar lóggįvuvald ķ yvirtiknum sermįlum. Ķ Heimastżrislógini eru mįlsųkini bżtt sundur ķ A-mįl og B-mįl. A-mįl eru fųroysk sermįl og kunnu yvirtakast, um heimastżriš ella danska stjórnin ynskja taš. B-mįl kunnu yvirtakast, um heimastżriš og rķkisstżriš ķ samrįšingum semjast um, at so skal verša. Verjumįl og uttanrķkismįl liggja uttan fyri Heimastżrislógina. Ķ ųllum mįlum, uttan yvirtiknum sermįlum, liggur lóggįvuvaldiš hjį Fólkatinginum, har fųroyingar eiga tvey umboš. Innan Heimastżrislógina ręšur lųgtingiš fyri stżrisskipan Fųroya og fyri tingskipanini.

Hvussu heimastżriš skipar seg innanhżsis, er eitt yvirtikiš sermįl. Hetta er gjųrt viš lųgtingslóg nr. 103 frį 26. juli 1994 um stżrisskipan Fųroya. Eftir hesi lóg § 1 er valdsbżtiš ķ Fųroyum soleišis, at lóggįvuvaldiš ķ yvirtiknum mįlum er hjį lųgtinginum og lųgmanni ķ felag, śtinnandi valdiš hjį landsstżrinum, mešan dómsvaldiš ķ slķkum mįlum liggur hjį dómstólum rķkisins (stżrisskipanarlógin § 1).

Ķ lųgtinginum, sum veršur valt fyri 4 įr ķ senn, sita ķ mesta lagi 33 tingmenn, sum verša valdir į almennum, loyniligum og beinleišis vali (stżrisskipanarlógin § 5). Ķ landsstżrinum sita lųgmašur og minst 2 landsstżrismenn (stżrisskipanarlógin § 27 stk.. 1). Lųgmašur veršur tilnevndur óbeinleišis av lųgtinginum į tann hįtt, at lųgtingsformašurin eftir at hava fingiš frįgreišing frį floksformonnunum leggur fyri lųgtingiš uppskot, sum atkvųtt veršur um. Atkvųšur meir enn helmingurin av ųllum tingmonnum ķmóti uppskotinum, er taš falliš. Annars er taš samtykt (stżrisskipanarlógin § 28). Lųgmašur tilnevnir sjįlvur landsstżrismenninar (stżrisskipanarlógin § 27 stk. 2). Hvųrki lųgmašur ella landsstżrismašur kann verša sitandi ķ sessi sķnum, um so er, at lųgtingiš viš atkvųšugreišslu, har helmingurin av ųllum tingmonnum atkvųšur fyri, hevur samtykt, at taš ikki longur hevur įlit į lųgmanni ella viškomandi landsstżrismanni. Lųgmašur kann, nęr iš verša skal, skriva śt nżval til lųgtingiš (stżrisskipanarlógin § 6 stk. 2).