Samgonguskjališ  1998

line1.gif (286 bytes)

Samgonguskjal dagfest 9. mai 1998 millum Fólkaflokkin, Tjóšveldisflokkin og Sjįlvstżrisflokkin


Politiski setningurin:
Fólkaflokkurin, Tjóšveldisflokkurin og Sjįlvstżrisflokkurin eru samdir um at skipa politiska samgongu į lųgtingi og at skipa landsstżri.

1. Rķkisręttarliga stųšan
Samgongan stašfestir:
* at fųroyingar eru tjóš og  Fųroyar eitt land, og at politikkur samgongunnar veršur at fremja henda suverenitet ķ verki

Samgongan er samd um: Uppskot veršur lagt fyri lųgtingiš og samtykt ķ 1998, sum skal fremja henda suverenitet ķ verki og skal  stašfesta:
* at lųgtingiš hevur heimild at gera sįttmįla viš donsku stjórnina um rķkisręttarligu stųšuna, og at tingiš hevur heimild til at siga      sįttmįlan upp.
* at taš bert er gjųgnum sķn demokratiska umbošsstovn, Fųroya Lųgting, at Fųroya fólk kann seta eina grundlóg ķ gildi fyri
   Fųroyar.

Samgongan fremur hesi stig:
I. Fariš veršur undir samrįšingar viš donsku stjórnina ķ tingsetuni 1998 um fųroysk-donsk višurskifti viš tķ endamįli, at Fųroyar verša sjįlvstųšugar (suverenar). Fųroyskur heimaręttur veršur stašfestur frį 1. januar 1999. Ein sįttmįli veršur gjųrdur, sum leggur fast framtķšar samstarviš millum Fųroyar og Danmark ķ śtbśgvingar-, heilsu-, uttanrķkis- og ręttarmįlum. Mįlsųki eiga at kunna śtdelegerast til danska rķkiš at umsita og sįttmįlin kann umfata felags kongshśs, felags gjaldoyra og felags skyldur og ręttindi hjį fųroyskum og donskum rķkisborgarum bśsitandi hjį hvųrjum ųšrum, men fųroyingar verša frķtiknir fyri herskyldu. Tį iš sįttmįlin millum Fųroyar og Danmark er gjųrdur og samtyktur į Fųroya Lųgtingi, veršur hann lagdur til fólkaatkvųšu.

II. Fųroya lųgting samtykkir ķ komandi tingsetu (1998) lóg um at seta grundlógarnevnd, ķš skal gera uppskot til fųroyska grundlóg. Tį grundlógin er samtykt į lųgtingi, fer hon til fólkaatkvųšu ķ seinasta lagiš įr 2000.

III. Fariš veršur undir at fįa ųll mįlsųki undir fųroyskt lóggįvu- og umsitingarvald. Arbeitt veršur fyri, at danski Tjóšbankin eins og Fķggjareftirlitiš hava frįbošanarskyldu til Fųroya landsstżri višvķkjandi fųroysku peningastovnunum.

2. Bśskaparligir og fķggjarligir karmar
Fķggjarliga og bśskaparliga veršur gjųrt upp viš Danmark, har stųša veršur tikin til, hvussu uttanlandsskuld veršur afturgoldin og heildarveitingin kann minkast burtur eitt įvķst įramįl, samstundis sum avtala veršur gjųrd millum donsku stjórnina og landsstżriš um eina varliga fķggjar- og bśskaparliga tillaging.

3. Bankamįliš
Bankamįliš og kraviš um endurgjald fyri keypiš av gamla Fųroya Banka veršur avgreitt sambęrt tilmęlunum hjį serfrųšingunum til landsstżriš.

4. Fķggjar- og bśskaparmįl
Grundstųšiš undir bśskapinum er framleišsluviršiš ķ landinum. Politiska endamįliš viš fķggjarpolitikkinum er
* at geva ųllum borgarum javnbjóšis mųguleikar
* at vęlferšin hjį fųroyingum veršur ment
* at samfelagnum veršur tryggjaš eitt sunt stųši fyri sjįlvsmenning og bśskaparligum sjįlvbjargni
* at javnvįg veršur millum privat og alment fyritakssemi og ķlųgur

Rikin veršur ein varin og įbyrgdarfullur bśskaparpolitikkur.

Mišaš veršur eftir at linka skatta- og avgjaldstrżstiš į hśsarhald og framleišslu, so at kappingarfųri vinnulķvsins batnar og megnar at bera landsins felags hśsarhaldi.

4. Skatta- og tollmįl
Skattalóggįvan skal ikki darva virkishugin, men skal eggja til vinnuligt fyritakssemi. Arbeišiš fram móti einari bruttoskattaskipan heldur fram. Mįliš er ein so hųg skattafrķ grundarupphędd sum mųguligt og so lįgt skattatrżst sum mųguligt. Lagt skal vera upp fyri, at lįginntųkur og barnarķkar familjur verša ikki fyri vanbżti.
Hjśn, har annaš hevur alla inntųkuna, verša at javnstilla viš hjśn, har bęši hava inntųku.
Grundarupphęddin ķ fólkapensjónini veršur skattafrķ.
Meirviršisgjaldsskipanin veršur framhaldandi endurskošaš, so heimaķdnašurin og tęnastuvinnan verša styrkt.

5. Almenna fyrisitingin
Til tess at tryggja eina vęlvirkandi almenna fyrisiting og almennar stovnar, mį bygnašurin endurskošast og rationaliserast, so hann gerst lutfalsliga bķligari og kemur ķ betri javnvįg viš vinnuliga sektorin.
Fyrisitingarliga lógarverkiš veršur endurskošaš, so umsitingin av ųllum mįlsųkjum veršur einfaldari og lagaš til tųrvin ķ fųroyska samfelagnum.
Ķ samsvari viš arbeišiš viš nżggjum kommunubygnaši, verša partar av almenna sektorinum lagdir nęrri borgarunum, har hetta umsitingarliga ber til.

6. Vinnuligir karmar
Vinnulķvspolitikkurin veršur at leggja ķ tryggar karmar, so vinnulķviš fęr umstųšur at mennast til at bera fųroyska samfelagiš. Landsstżriš oršar ein greišan vinnupolitikk og ger langtķšarętlanir ķ samrįši viš vinnufelųg, rįšgevingarstovnar og fķggingarstovnar.

Taš almenna skal reka ein haldgóšan bśskapar-, fķggjar-, skatta-, menningar- og umhvųrvispolitikk. Śtbśgving, gransking, samferšsla og samskifti, veišiavtalur viš onnur lond og marknašaratgongd skulu lagast eftir hesum mįlssetningi. Innan hesar karmar skal vinnan mennast į marknašarbśskaparligum buršardyggum grundarlagi.

6.1 Fiskivinnupolitikkur:
Lóg um endurnżggjan fiskiflotans - herundir śtróšrarflotan - veršur sett ķ gildi. Ein greišur fiskivinnupolitikkur veršur oršašur, eisini fyri menning av fiskiķdnašinum į landi og marknašaratgongd.

Dentur veršur lagdur į ųkismenning, arbeišsumhvųrvi, góšskukrųv og hagreišingarskipanir.

Fęrųernes Realkreditintitut veršur yvirtikiš.

Virkaš veršur fyri at stovna eitt śtflutningsrįš.

Fiskastovnarnir undir Fųroyum skulu gagnnżtast skynsamt sum varandi grundarlag undir fųroyska bśskapinum. Teir stovnar, iš flotin hevur atgongd til, skulu gagnnżtast viš neyšugum varsemi eftir tilmęltum fiskidųgum og kvotum, so teir geva sum mest ķkast til bśskapin. Fiskastovnum, sum eru ovurveiddir, verša veittir mųguleikar at menna seg. Hildiš veršur fast viš ųkisfrišingarpolitikkin. Stųdd og rųtt samanseting av veišiflotanum mį lagast eftir hesum mųguleikum og veršur best tryggjaš viš, at fiskidagar og kvotur verša so umsetilig sum gjųrligt. Undantikin er tó śtróšrarflotin undir 15 tons.

Arbeitt veršur fyri, at meiri fiskur veršur virkašur ķ Fųroyum.

6.2 Ašrar vinnur
Ein langtķšarpolitikkur veršur oršašur fyri feršavinnu, landbśnaš, heimaķdnaš og menning av nżggjum vinnum viš serligum atliti at kunningartųkni.

Lógirnar um telduskrįir verša dagfųrdar.

Almennur stušul skal bert veitast sum tķšaravmarkašur ķgongdsetarastušul/ķlųgustušul viš greišum almennum krųvum og reglum fyri nżtsluna.

Lóg um broyting ķ FAS-skipanini mį fįa gildi skjótast.

Skipasżniš veršur yvirtikiš.

Landbśnašurin skal styrkjast viš tķ hųvušsendamįli, at Fųroyar gerast mest mųguligt sjįlvbjargnar viš landbśnašarvųrum. Virkast skal fyri, at ųll landbśnašarjųrš veršur gagnnżtt. Jaršarlóggįvan veršur endurskošaš, so hon gagnar smęrru plįssunum, og umstųšurnar hjį festibóndum verša greišari.

6.3 Śtjašarin
Besta grundarlagiš undir samfelagnum er virksemi og trivnašur į ųllum plįssum ķ landinum. Śtjašarin er ķ eini serligari stųšu. Samgongan er samd um, at neyšugt er at fremja verulig tiltųk, um śtoyggjum og smįplįssum skal vera lķv lagaš.

6.4 Framtaksgrunnur
Vištųkurnar fyri Framtaksgrunnin verša endurskošašar viš tķ endamįli, at grunnurin ķ stųrri mun skal menna nżggjar vinnur og fremja ųkismenning eftir handilsligum fortreytum.

6.5 Fųroyar og ES
Nżggj samstarvsavtala skal gerast viš ES, sum tryggjar samstarv og marknašaratgongd, men heldur fast viš fult ręši į nįttśrutilfeinginum į sjógvi, landi og ķ undirgrundini. Višurskiftini viš ES byggja į lųgtingssamtyktina frį 1974, sum sigur, at Fųroyar skulu standa uttan fyri ES.

Stig skulu takast til at menna marknašarsamstarv millum Fųroyar, Grųnland, Ķsland, Noreg og Russland til tess at standa sterkari mótvegis ES-marknašinum.

7. Arbeišsmarknašarmįl
At minka um arbeišsloysiš veršur skattatrżstiš lękkaš, so taš loysir seg betur at arbeiša, og betri lųnsemi kemur ķ vinnuna.
Ķ samrįši viš partarnar į arbeišsmarknašinum veršur hildiš fram viš arbeišnum at gera eina skipan, sum kann loysa trętur į arbeišsmarknašinum so skjótt, tęr koma ķ.
Lóggįva um arbeišsumhvųrvi veršur endurskošaš saman viš pųrtunum į arbeišsmarknašinum.

8. Familjumįl
Familjan er kjarnin ķ samfelagnum.

Kannaš veršur, ķ hvųnn mun ansingarstušul kann fylgja barninum.

Spurningurin er barnaansing kring landiš veršur tikin upp.

Virkaš veršur fyri, at parttķšar starv veršur vanligari į arbeišsmarknašinum.

Virkaš veršur fyri, at barnsburšargrunnur veršur settur į stovn fyri allar partar į arbeišsmarknašinum.

Barnafrįdrįtturin ķ landsskattinum veršur hękkašur. Bųtt veršur um fķggjarliga, har annar forsyrgjarin fellur frį.

Arbeitt veršur fyri at avmarka tališ į fosturtųkum viš betri rįšgeving.

Rikin veršur ein rśsevnispolitikkur, sum hevur til endamįls at fyribyrgja og minka um rśsevnismisnżtsluna.

9. Almanna- og heilsumįl
Fųroysk almannalóggįva skal lagast til fųroyskan tųrv og fųroysk višurskifti viš serligum atliti til nżggjan kommunubygnaš. Endamįliš er, at avgerširnar og mįlsvišgerin skulu takast so nęr borgarunum sum gjųrligt.
Trupulleikarnir į barnagaršs- og rųktarheimsųkinum skulu loysast ķ samstarvi millum land og kommunur.

Heilsverkiš krevur ķlųgur og menning. Ein greišur heilsupolitikkur veršur oršašur viš tķ endamįli at bųta um fyribyrgjandi heilsurųktina og at skapa trygg višurskifti innan heilsurųktina. Ein rašfesting veršur gjųrd fyri ķlųgurnar į sjśkrahśsųkinum. Heimarųktarskipanin veršur skipaš sum dųgnrųktartęnasta. Samstarviš viš Rķkissjśkrahśsiš o. a. heilsustovnar ķ grannalondunum veršur betur samskipaš. Landssjśkrahśsiš og Klaksvķkar Sjśkrahśs verša śtbygd sum ętlaš.

Pensiónsųkiš er afturśtsiglt og veršur tikiš til višgerar. Endamįliš er, at ųllum veršur veitt ein trygg og ręttvķs eftirlųn. Nevndin, sum er sett at kanna pensiónsųkiš, ger arbeiši sķtt lišugt og śrslitiš veršur višgjųrt ķ samgonguni og neyšug stig framd.

Arbeišsloysiš er framvegis stórt kring landiš. Arbeitt veršur viš tiltųkum, so sum aktiveringsętlanum, śtbśgvingarmųguleikum o. ų. til tess at forša fyri varandi arbeišsloysi.

Ein greišur ķbśšarpolitikkur veršur rašfestur. Alternativir ķbśšarmųguleikar skulu skapast kring landiš ķ samstarvi millum landiš og kommunurnar, bęši sum kommunalar/privatar leiguķbśšir, lutafelagsķbśšir, eldraķbśšir, ķbśšir til rųrslu- og menningartarnaš, ungdómsķbśšir o. a.

Umstųšurnar hjį rųrslu- og menningartarnašum skulu betrast viš eini ętlan fyri at menna bśstašar-, starvs-, frķtķšar- og samferšslumųguleikar og tryggja tey grundleggjandi korini ķ ųllum samfelagsvišurskiftum.

10. Mentan og śtbśgving
Śtbśgvingin av ungdóminum mį byggja į kristna, fųroyska mentan. Gjųrd veršur ętlan fyri śtbśgvingarverkiš viš atliti til framtķšar śtbśgvingar, samskipanir og rationaliseringar.

Fólkaskślin, mišnįms- og tęr hęgru śtbśgvingarnar skulu styrkjast at fylgja tųkniligu samskiftismenningini.

Mųguleiki skal vera fyri frķ- og eftirskślum.

Fųroyar eiga at mennast ķ altjóša granskingar- og śtbśgvingarhųpi. Vinnuskślarnir verša styrktir til nżggjar avbjóšingar: Innan marknašarfųring, innan tekniska ųkiš og innan lęrugreinir, sum eru neyšugar ķ komandi oljuvinnuni.

Lógin um lestrarstušul veršur dagfųrd. Fųrdur veršur ein śtbśgvingarpolitikkur, sum eggjar ungdómi at nema sęr śtbśgving eisini uttan fyri Noršurlond.

Ein greišur mentanarpolitikkur veršur oršašur viš stųši m. ų. mentanarįlitinum, og byrgt eigur at verša upp fyri haršskapi og sišspillu.

Į fjųlmišlaųkinum eigur fųroyska tilfariš at styrkjast.

11. Umhvųrvismįl
Umhvųrvispolitikkurin veršur styrktur. Meginreglan skal vera, at burturbeining og umhvųrvisvernd įliggur tķ dįlkandi partinum.

Upplżsing og tiltųk til nįttśru- og umhvųrvisvernd verša framd.

Fųroyar skulu ķ altjóša hųpi strķšast móti dįlking frį stóru ķdnašarųkjunum į meginlandinum.

Brennievni, sum hava minsta skašiliga įriniš į umhvųrviš, fįa framķhjįrętt viš lęgri avgjaldi.

Umhvųrvis- og matvųrulógin verša endurskošašar.

12. Samferšslu- og samskiftismįl
Landsstżriš hevur skyldu at tryggja hóskandi ferša- og flutningssamband millum tey ymsu plįssini ķ Fųroyum. Samgongan įsannar, at ferša- og flutningssamband hevur alstóran tżdning fyri vinnumųguleikar og trivna ķ landinum.

Rašfesting av ķlųgum į samferšsluųkinum veršur framd sambęrt fķggjar- og bśskaparorku landsins. Hildiš veršur fast viš ķlųguętlan at seta 20 mió. kr. um įriš ķ grunn til fast samband um Vestmannasund nęstu fżra įrini. Grunnurin fęr heimild at upptaka lįn og krevja inn bummpening. Kanningar ķ sambandi viš farleišina um Leirvķksfjųrš halda fram. Arbeišiš at byggja nżtt skip til Sandoynna veršur gjųrt. Samferšslan viš Sušuroynna veršur dagfųrd beinanvegin. Eisini veršur loftvegis sambandiš viš flogfari kannaš.

Stųša teirra rųrslutarnašu veršur havd ķ huga, tį iš nżķlųgur/įbųtur ķ samferšsluskipanini verša gjųrdar.

Kannaš veršur, um rationaliseringar kunnu gerast ķ samferšslukervinum. Uppgįvur kunnu bjóšast śt til privatar at rųkja, har hetta gevur fķggjarligan og tęnastuligan fyrimun.

Flutningur av farmi og fólki millum Fųroyar og śtlond mį leggjast ķ eina trygga legu, sum er nųktandi fyri allar partar.

13. Kommunumįl
Kommunulóggįvan veršur nśtķmansgjųrd. Kommunala sjįlvsręšiš og įbyrgdin skulu styrkjast viš greišari skilnaši millum lands- og kommunuuppgįvur. Ķ hesum sambandi veršur ętlanin fyri mišfyrisitingina endurskošaš viš tķ endamįli at flyta tęnastuna nęrri borgaranum.

14. Oljuvinna
Landsstżriš ger uppskot til, hvussu mųguligar inntųkur av rįevnum ķ undirgrundini skulu umsitast og brśkast. Ašalmįliš er, at ein mųgulig komandi oljuinntųka til landskassan ikki avlagar bśskapin.

Tryggjast skal, at eitt komandi leitingarumfar og ein mųgulig oljuvinna, fyrst og fremst veršur grundarlagiš undir at menna fųrleikan ķ fųroysku vinnuni ķ altjóša hųpi, so hon kann tillaga seg broytingar og menna nżggjar inntųkumųguleikar.

Spurningurin um almennar ķlųgur ķ sambandi viš oljuvinnu veršur tikin upp og višgjųrdur millum landsstżriš og kommunur.

Strongt veršur į til tess at finna eina samrįšingarloysn į marknatrętuni viš Bretland um undirgrundarmarkiš skjótast gjųrligt.

15. Uttanlandssamstarv
Arbeitt veršur fyri, at Fųroyar fįa sjįlvstųšuga umbošan ķ ST. Politiskt, handilsligt, vinnuligt og mentanarligt samstarv veršur styrkt viš onnur lond viš serligum denti į samstarv viš ašrar smįtjóšir. Fųroyar fįa sjįlvstųšuga umbošan ķ Noršurlandarįšnum. Ųkt samstarv um at umsita felagstilfeingi ķ Noršuratlantshavi skal fįast ķ lag millum Fųroyar, Grųnland, Ķsland, Noreg og Russland, sambęrt lųgtingssamtykt 1996.


Tórshavn, 9. mai 1998

Undirskrivaš av Anfinni Kallsberg śr Fólkaflokkinum, Helenu Dam į Neystabų śr Sjįlvstżrisflokkinum og Heina O. Heinesen śr Tjóšveldisflokkinum