Mannagongdin viš tilnevning av lųgmanni og landsstżrismonnum

Heimildina at seta og loysa śr starvi landsstżrismann hevur lųgmašur einsamallur. Lųgmašur veršur settur eftir nišanfyri frįgreiddu skipan.

Lųgtingsformašurin skal eftir stżrisskipanarlógini § 29 loysa lųgmann śr starvi ķ fųrum:

  1. tį lųgmašur sjįlvur bišur um at verša loystur śr starvi, ella
  2. tį meira enn helmingurin av ųllum tingmonnunum hevur atkvųtt fyri misįliti, og lųgmašur tessvegna sambęrt stżrisskipanarlógini § 30 er noyddur at leggja frį sęr

Tį stżrisskipanin hevur sum greiša fyritreyt, at ein lųgmašur altķš er, mį   farast undir tilnevning av nżggjum lųgmanni, um so er, at lųgtingsformašurin hevur loyst verandi lųgmann śr starvi.

Veršur nżval til lųgtingiš, ķ samband viš at lųgmašur leggur frį sęr, so bķšar tilnevning til eftir vališ, og lųgmašur, sum leggur frį sęr, starvar   fyribils til tį.

Tilnevning av lųgmanni  fer ikki fram av sęr sjįlvum eftir lųgtingsval. Hetta hendi t.d. ikki eftir lųgtingsvališ  30. aprķl 2002. Sitandi lųgmašur helt bara fram eftir vališ uttan at lųgtingiš kom uppķ og hann tryggjaši sęr sķtt parlamentariska grundarlag viš nżggjari samgonguavtalu. Lųgmanstilnevndin fer bert fram ķ teim fųrum lųgmašur sjįlvur leggur frį sęr, tķ hann heldur, taš vera hóskandi, ella um so er, at hann fyri vališ ella eftir vališ hevur fingiš tingsins misįlit. Fyri tķ um lųgmašur ikki fęr eitt tżdningarmikiš mįl ķgjųgnum ķ lųgtinginum, t.d. fķggjarlógaruppskot sķtt, so skal hann heldur ikki frį. Taš er ikki uttan at hann ķ hesum sambandi sigur, at hetta er ein so tżdningarmikil spurningur, at hann ikki kann liva viš hesum politiskt og tķ av sķnum eintingum leggur frį sęr. Ein sokallašur kabinetspurningur.

Lógarreglurnar um lųgmanstilnevning finnast ķ stżrisskipanarlógini § 28, og um formligu mannagongdina į tingi eru reglur ķ tingskipanini § 46.

Ķ stżrisskipanarlógini § 28 veršur sagt:

§ 28. Tį iš lųgmašur skal verša tilnevndur, bošar lųgtingsformašurin formonnunum fyri flokkunum, iš umbošašir eru į lųgtingi, hvųrjum sęr til samrįšs.
Stk. 2. Innan 10 yrkadagar eftir at frįfarandi lųgmašur hevur bišiš um at verša loystur śr embęti, leggur lųgtingsformašur uppskot um lųgmansevni fyri lųgtingiš. Um lųgtingsval veršur, ella lųgmašur doyr, gongur freistin įvikavist frį tķ degi, fyrsti tingfundur var eftir vališ, ella frį tķ degi, iš lųgmašur doyši.
Stk. 3. Lųgtingiš skal ķ seinasta lagi 4. yrkadagin eftir, uttan nevndarvišgerš, greiša atkvųšu um uppskotiš. Atkvųšur meiri enn helmingur av ųllum tingmonnum ķmóti uppskotinum, er taš falliš. Annars er taš samtykt.
Stk. 4. Havnar lųgtingiš uppskoti frį lųgtingsformanninum um lųgmansevni, bošar formašurin aftur til samrįšs sambęrt stk. 1 og setir innan 4 yrkadagar eftir, at uppskot hansara var havnaš, framaftur uppskot um lųgmansevni, sum lųgtingiš sama dag greišir atkvųšu um eftir reglunum ķ stk. 3.
Stk. 5. Um so er, at lųgtingiš fżra feršir hevur felt uppskot lųgtingsformansins um lųgmann, skrivar starvandi lųgmašur śt nżval til lųgtingiš.

§ 46 ķ tingskipanini supplerar stżrisskipanarlógina § 28. Hon er soljóšandi:

"§ 46. Lųgtingsformašur leggur į lųgtingsfundi eftir reglunum ķ stżrisskipanarlógini § 28 fram uppskot at velja lųgmann. Atkvųtt veršur um uppskotiš eftir reglunum ķ somu grein. Taš veršur ikki umrųtt.
Stk. 2. Lųgtingsformašurin ger av, nęr atkvųšugreišsla skal verša. Slķk atkvųšugreisla kann tó eftir stżrisskipanarlógini § 28 stk. 3 og 4 ikki vera seinni enn 4. yrkadagin eftir framlųgu, og er uppskot fyrr felt, tį sama dag".

So sum § 28 ķ stżrisskipanarlógini er oršaš, so skal samrįšsmannagongdin eftir stk. 1, har lųgtingsformašurin bošar formanninum fyri hvųrjum flokki į fund, nżtast hvųrja ferš, tį iš lųgmansembętiš er leyst. Hugsa vit okkum t.d. stųšu, har vit hava eina meirilutasamgongu, har lųgmašur leggur frį sęr av persónligum įvum, og samgongan er samd um, at varalųgmašur skal taka viš eftir hann, so ber ikki til, at lųgtingsformašurin uttan at hava samrįš viš allar floksformenninar, leggur uppskot fyri tingiš um at velja varalųgmann til lųgmann.

Eftir § 28 skal samrįš formansins bert vera viš ein persón frį hvųrjum flokki, hesin persónur skal vera formašurin į tingi fyri hvųnn einstakan flokk. Einki veršur ķ § 28 sagt um, nęr samrįšiš skal fara fram, ella um taš kann fara fram ķ fleiri fųrum.

Bert lųgtingsformašurin hevur eftir § 28 heimild at leggja fyri lųgtingiš uppskot til lųgmann. Vanligir tingmenn hava ikki hesa heimild. Lųgtingsformašurin kann ikki bķša so leingi, sum hann vil, įšrenn hann leggur fyri tingiš uppskot til lųgmann. Hetta skal henda innan 10 yrkadagar eftir, at frįfarandi lųgmašur baš um at verša loystur śr embęti. Um lųgtingsval veršur, ella lųgmašur doyr, gongur freistin įvikavist frį tķ degi, fyrsti tingfundur var eftir vališ, ella frį tķ degi, iš lųgmašur doyši.

Atkvųšugreišsla į tingi um uppskotiš skal so fara fram innan 4 yrkadagar. Av tingskipanini § 46 skilst, at eingin umrųša veršur um lųgmansevni į tingi. Sostatt ber ikki til at tingast innantings um samgongugrundarlagiš, įšrenn atkvųtt veršur. Hetta mį gerast uttantings. § 46 leggur upp til lųgtingsformannin at gera av, nęr iš atkvųšugreišsla skal verša; sjįlvandi innan fyri 4 daga lógįsettu frestina.

Vanligi atkvųšugreišsluhįtturin į tingi er ikki galdandi viš lųgmanstilnevning. Vanligt er, at eru fleiri atkvųšur fyri enn ķmóti, so er uppskotiš samtykt. Eru fęrri fyri, ella lķka nógvar fyri sum ķmóti, er uppskotiš falliš. Viš lųgmanstilnevning er atkvųšuhįtturin soleišis, at uppskotiš er samtykt, uttan so er, at meiri enn helmingurin av ųllum tingmonnum, t.v.s. sum nś er 17 tingmenn, eru ķmóti.

Taš kann tķ koma fyri, at eitt lųgmansevni veršur valt, sum eftir vanliga atkvųšuhįttinum vildi veriš vrakaš. Hetta kann gerast greišari viš einum svenskum dųmi frį oktober 1978. Rķkisdagsformašurin skeyt upp at velja Ullsten sum forsętismįlarįšharra. 39 tingmenn atkvųddu fyri honum (fp), 66 atkvųddu ķmóti (m+vpk). 215 tingmenn (s + k) atkvųddu ikki. Ullsten varš tį valdur forsętismįlarįšharri.

Atkvųtt veršur ikki sum fyrr, loyniliga viš sešlum, men nś veršur atkvųtt sum vanligt viš telduskipanini, sbr. tingskipanini § 76 stk. 1, soleišis at skrįsett veršur, hvat hvųr einstakur tingmašur hevur atkvųtt.

Frestirnar, sum settar eru, gera, at eftir eitt lųgtingsval, har lųgmašur frammanundan valinum hevur lagt frį sęr, kunnu ongantķš ganga meiri enn 44 dagar (tališ veršur tó hęgri um mishalgidagar eru) frį lųgtingsvaldegnum, til vit hava ein nżggjan lųgmann, ella at starvandi lųgmašur hevur skrivaš śt nżtt lųgtingsval.

Tį iš lųgtingsformašurin luttekur ķ tķ politisku prosessini, sum er at tilnevna lųgmann, heldur hann seg til ta meginstevnu, at hann virkar so ópolitiskt sum gjųrligt, og meiri virkar sum ein katalysator ķ lųgmanstilnevningarprosessini.

Hųvušsstarv lųgtingsformansins ķ lųgmanstilnevningini er at gera eina meting av, hvųr persónur ella persónar sum lųgmansevnisuppskot viš eini atkvųšugreišslu į tingi hava mųguleika ikki at fįa ein meiriluta į tingi ķmóti sęr.

Viš lųgmanstilnevningina ķ 1998 var mannagongdin, sum nżtt var viš lųgmanstilnevning, henda:

30. aprķl 1998 var lųgtingsval

4. mai 1998 heitti lųgmašur į lųgtingsformannin um at loysa seg śr starvi

5. mai 1998 hevši lųgtingsformašurin fund viš formannin fyri hvųnn flokk umbošašan į tingi, har hann spurdi teir, hvųnn teir męltu honum til at seta sum samrįšingarleišara fyri at skapa grundarlag fyri lųgmanstilnevningini

5. mai 1998 Lųgtingsformašurin taldi upp, hvųr persónur var tilmęltur sum samrįšingarleišari og hevši flestar tingmenn aftanfyri seg. Hereftir heitti hann į Annfinn Kallsberg um at taka leišsluna av samrįšingunum at skapa grundarlag fyri eini lųgmanstilnevning, og ķ seinasta lagi leygardagin, 9. mai, klokkan 11.00, at boša lųgtingsformansembętinum frį, um hann kundi vķsa į lųgmansevni, sum vęntandi ikki fór at fįa 17 tingmenn ķmóti sęr viš atkvųšugreišslu į lųgtingi, sbr. stżrisskipanarlógini § 28, stk. 3.

9. mai 1998. Anfinn Kallsberg bošaši lųgtingsformanninum frį, at skipaš var samgonga millum Fólkaflokkin, Tjóšveldisflokkin og Sjįlvstżrisflokkin, og hann męlti lųgtingsformanninum til at skjóta upp Anfinn Kallsberg sum lųgmansevni fyri lųgtinginum sbr. stżrisskipanarlógini § 28 stk. 3. Ikki var vęntandi, at hesin fór at fįa 17 tingmenn ķmóti sęr viš atkvųšugreišsluni.

15. mai 1998. Formašurin męlti lųgtinginum til at vejla Anfinn Kallsberg til lųgmann, og hetta varš sett undir atkvųšugreišslu og samtykt 18-13-0. Nżvaldi lųgmašur tók oršiš, sbr. tingskipanini § 51, stk. 3, og bošaši frį, at hann fór at tilnevna hesar landsstżrismenn:

John Petersen, Skopun, fiskivinnumįl.
Finnboga Arge, Tórshavn, vinnumįl.
Hųgna Hoydal, Hoyvķk, sjįlvstżris- og lógarmįl.
Karsten Hansen, Klaksvķk, fķggjarmįl.
Signar į Brśnni, Fuglafirši, menta- og skślamįl
Helenu Dam į Neystabų, Tórshavn, almanna- og heilsumįl.
Eyšun Elttųr, Klaksvķk, olju- og umhvųrvismįl..